«Οι νέοι ζητούν το Ιράκ πίσω απ’ τους διεφθαρμένους»

Είναι σήμερα ένας από τους πλέον προβεβλημένους συγγραφείς της νεότερης γενιάς στον αραβόφωνο κόσμο. Γεννημένος το 1968 στη Βαγδάτη του Ιράκ, ο Σινάν Αντούν έφυγε από την πατρίδα του προς τις ΗΠΑ (τον αρχετυπικό «εχθρό», σαν να λέμε), μετά την επιβολή του εμπάργκο το 1991. Σπούδασε σε ονομαστά πανεπιστήμια και αυτή τη στιγμή είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης. Αρθρογραφεί τακτικά για ζητήματα Μέσης Ανατολής, παρακολουθεί από πολύ κοντά τα τεκταινόμενα στη χώρα του, είναι ποιητής, πεζογράφος και σκηνοθέτης ντοκιμαντέρ.

Στο μυθιστόρημα «Η ροδιά μονάχα ξέρει» (μετάφραση Ελένη Καπετανάκη, Καστανιώτης) αφηγείται σπαρακτικά την πρόσφατη, περίπλοκη και ως ένα σημείο τραγική περίπετεια της πατρίδας του. Είναι ταυτόχρονα ένας ελεγειακός ύμνος στην ομορφιά της ζωής. Η παράδοση και ο κοσμικός χαρακτήρας του Ιράκ συμπλέουν και αποκλίνουν μέσα στον ραγδαίο μετασχηματισμό της χώρας, έχοντας ως επίκεντρο μια οικογένεια σιιτών. Ο πατέρας ασκεί το λειτούργημα της πλύσης των νεκρών, είναι σαβανωτής. Μια αρχαία μυστική ιεροπρακτική, που «στοιχειώνει» το μυθιστόρημα στις συγκινησιακές ραφές του. Ο μεγάλος γιος σκοτώνεται στον πόλεμο Ιράν – Ιράκ. Ο δεύτερος, ο Τζαουάντ, θέλει να σπουδάσει τέχνες, κάτι που δεν είναι αποδεκτό εν πρώτοις. Ο Τζαουάντ είναι ελεύθερο πνεύμα και έχει ανάγκη να γνωρίσει τη ζωή. Μεγαλώνει στην πιο δύσκολη περίοδο της χώρας του κατά την εξέλιξη της πτώσης του Σαντάμ Χουσεΐν. Τα όνειρά του συντρίβονται στα αποκαΐδια των βομβαρδισμών και της εσωτερικής θρησκευτικής βίας. Στην τραυματική συνθήκη μιας ολόκληρης χώρας, ο Τζαουάντ βρίσκει διέξοδο με το να εστερνιστεί το επάγγελμα του πατέρα του. Θα πλένει νεκρούς για να βρεθεί πιο κοντά στους ζωντανούς. Στη συνέντευξη που ακολουθεί ο Σινάν Αντούν μας λέει για το πώς φτάσαμε έως εδώ – ο ήρωάς του και εμείς.

Είστε άνθρωπος πολιτικά ενεργός, ενώ παράλληλα γράφετε ποίηση και πεζογραφία. Πώς συνδυάζεται η πολιτική με την τέχνη;

Για να απαντήσω σ’ αυτή την ερώτηση θα πρέπει να έχουμε κατά νου τι σημαίνει «πολιτική» στις μέρες μας. Κατά τη δική μου άποψη, η πολιτική έχει να κάνει με τα επίπεδα της ισχύος, πώς αυτά κατανέμονται στο κοινωνικό σώμα και κατ’ επέκταση πώς η ισχύς αυτή διαμορφώνει τη ζωή μας. Πολιτική είναι επίσης οι φωνές των πολιτών, οι οποίες χρειάζεται να ακουστούν δυνατά, αλλά συχνά περιθωριοποιούνται. Ετσι για μένα η πολιτική είναι παντού στην καθημερινότητά μας. Κάθε έργο τέχνης αναπαραστά την ύπαρξη. Τους αγώνες και τις διαμάχες εντός εαυτού αλλά και συλλογικά. Η τέχνη πάντα μπλέκεται με την πολιτική μέσα από ποικίλους τρόπους. Εκείνοι που λένε ότι η «τέχνη μου δεν είναι πολιτική» κάνουν αυτομάτως πολιτική δήλωση. Αυτό δεν σημαίνει ότι στον βωμό της κοινωνικοπολιτικής αντιπαράθεσης θα θυσιαστούν η αισθητική και η πλαστικότητα της έκφρασης. Ενα καλλιτεχνικό έργο δεν μπορούμε επ’ ουδενί να το θεωρήσουμε ως όχημα για πολιτικό σλόγκαν.

Μπορείτε να μας διαφωτίσετε για τον μετασχηματισμό του Ιράκ; Από την εποχή του εμπάργκο, την κατοχή από τις αμερικανικές δυνάμεις, μέχρι και τη σημερινή έκρυθμη κατάσταση;

Το Ιράκ είχε μια ζωηρή και δυναμική κοινωνία με διευρυμένη κοσμική μεσαία τάξη, ιδιαίτερα μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η δικτατορία του Σαντάμ Χουσεΐν και η αιματοβαμμένη διαμάχη με το Ιράν πλήγωσαν βαθύτατα την οικονομία της χώρας και τον κοινωνικό ιστό της. Οι δυτικές δυνάμεις – ΗΠΑ, Γαλλία, Βρετανία – υποστήριξαν το καθεστώς σθεναρά μέχρι το τέλος του πολέμου, παρά την καταδυνάστευση των πολιτών από τον Σαντάμ. Δισεκατομμύρια δολαρίων ξοδεύτηκαν για παροχή όπλων στις δύο χώρες και αυτό, όπως καταλαβαίνετε, δεν ήταν σοβαρή προσπάθεια κατάπαυσης του πυρός. Ο Χένρι Κίσινγκερ είχε πει τότε: «Εύχομαι να χάσουν τον πόλεμο και οι δύο». Μετά την επέμβαση των Αμερικανών στο Κουβέιτ, η χώρα βομβαρδιζόταν από τον Βορρά μέχρι τον Νότο. Σκοπός ήταν, όπως δήλωσε ο γραμματέας Εξωτερικών Υποθέσεων των ΗΠΑ Τζέιμς Μπέικερ, «να γυρίσουμε το Ιράκ στην προβιομηχανική εποχή». Το εμπάργκο, που κράτησε μέχρι το 2003, φόνευσε χιλιάδες χιλιάδων Ιρακινούς, εξωθώντας άλλα τρία εκατομμύρια να φύγουν από τις εστίες τους. Η κατοχή που ακολούθησε ουσιαστικά διέλυσε τους κρατικούς θεσμούς και έφερε ακόμη πιο διεφθαρμένους πολιτικούς στην εξουσία. Αυτοί με τη σειρά τους σεκταριοποίησαν τη χώρα, με τη βοήθεια οικονομικών ιδρυμάτων θρησκευτικών συμφερόντων. Τσέπωσαν εξακόσια δισεκατομμύρια δολάρια και δεν έχτισαν ούτε λιθαράκι. Είναι αφοσιωμένοι στις ΗΠΑ, στη Σαουδική Αραβία και στο Ιράν, αλλά όχι στους Ιρακινούς. Από τον περασμένο Οκτώβριο παρατηρείται στη χώρα μου μεγάλη αναταραχή. Η νέα γενιά εξεγείρεται εναντίον της μεγάλης διαφθοράς και των θρησκευτικών σεκταριστικών πολιτικών. Παλεύουν για ένα νέο κοσμικό Ιράκ που θα ανακαταλάβει τη χώρα από τους διεφθαρμένους.

Στο μυθιστόρημά σας «Η ροδιά μονάχα ξέρει» πρωταγωνιστεί ένας σαβανωτής. Μπορείτε να μας εισαγάγετε σ’ αυτή την πανάρχαια παράδοση;

Μεγάλωσα σε χριστιανική οικογένεια και δεν ήμουν γνώστης της παράδοσης αυτής. Διάβασα όμως ένα άρθρο για έναν σαβανωτή που έβγαζε αρκετά χρήματα στο Ιράκ του 2005, διότι πέθαινε πολύς κόσμος και σκεφτόταν να παρατήσει τη δουλειά του εξαιτίας του τραύματος που του προκαλούσε. Συγκινήθηκα από την ιστορία και αποφάσισα να γράψω. Εκτοτε έκανα αρκετή έρευνα και ανακάλυψα πως το επάγγελμα-λειτούργημα απαντά τόσο στην ιουδαϊκή όσο και στην ισλαμική παράδοση. Οι τελετές που περιγράφονται στο μυθιστόρημα είναι ακριβείς όσο και περίπλοκες. Σκοπός είναι να επανέλθει η αγνότητα στο σώμα λίγο πριν ταφεί. Ο καθαρισμός γίνεται κυρίως με νερό και καμφορά, αργά και προσεκτικά, ενώ παράλληλα λέγονται εδάφια από προσευχές του Κορανίου. Για μένα είναι η ποίηση στην πράξη.

Ο νεαρός πρωταγωνιστής προέρχεται από παραδοσιακό σιιτικό περιβάλλον. Μπαίνει στη Σχολή Καλών Τεχνών και φαίνεται αρχικά πως ξεκόβει από την οικογένεια. Στη συνέχεια οι δοκιμασίες της ζωής τον αναγκάζουν να γυρίσει πίσω. Η παράδοση νικά πάντα;

Δεν νομίζω ότι η παράδοση κερδίζει στο τέλος. Εξαρτάται κάθε φορά από το ιστορικό πλαίσιο. Ο νεαρός Τζαουάντ θέλει να επαναστατήσει. Θέλει να σπουδάσει τέχνη, έχοντας ταλέντο και μεγάλη επιθυμία. Οι πόλεμοι και τα οικονομικά αδιέξοδα τον υποχρεώνουν να βάφει σπίτια. Κατά τη διάρκεια της κατοχής, κάνει δουλειές που κανονικά θα απέφευγε. Ο Τζαουάντ δεν είναι θρήσκος. Αλλά όταν αρχίζει να μαθητεύει στον πατέρα του ως σαβανωτής, αντιλαμβάνεται πως αυτές οι τελετουργίες είναι πολύ σημαντικές για τον κόσμο. Ετσι αρχίζει να τις σέβεται και να τις αντιλαμβάνεται βαθύτερα. Είναι τελετές που βοηθούν τους συμπολίτες του να αντέξουν την απώλεια.

Προς το τέλος του βιβλίου γράφετε: «Η Βαγδάτη επί Σαντάμ υπήρξε μια μυθικών διαστάσεων φυλακή. Τώρα η φυλακή χωρίζεται σε κελιά σεκτών». Υπάρχει κάποια έξοδος κινδύνου;

Στο μυθιστόρημά μου μιλώ για έναν ήρωα που είναι κοσμικός και αισθάνεται παγιδευμένος στη σεκταριστική μεταστροφή της κοινωνίας. Νιώθει απομονωμένος. Ετσι αισθάνονταν πολλοί νέοι από το 2003 και έπειτα. Αισθάνομαι παράξενα που αρκετοί από τους εξεγερμένους σήμερα εξομολογούνται πως έχουν διαβάσει τα βιβλία μου και ειδικότερα το συγκεκριμένο. Οπότε για μένα δεν υπάρχει αδιέξοδο. Για να βγεις από τη φυλακή, θα πρέπει να ενώσεις τη φωνή σου μαζί με άλλους και να διεκδικήσεις τη χώρα σου πίσω.

Σήμερα ένα από τα μεγαλύτερα ζητήματα είναι το Προσφυγικό. Εσείς γράφετε σε δύο γλώσσες και υπήρξατε επίσης πρόσφυγας. Πώς βιώσατε αυτή τη συνθήκη;

Αισθάνομαι κάπως τυχερός. Δεν χρειάστηκε να περάσω έρποντας σύνορα ή να πληρώσω μαφίες για να με κάνουν αντικείμενο λαθρεμπορίου. Η γνώμη μου είναι πως οι ισχυρές χώρες, οι οποίες με τους φορείς τους χρηματοδότησαν πολέμους, υποστήριξαν παντός είδους δικτατορίες και διέλυσαν κοινωνίες, θα πρέπει να αναλάβουν στην πράξη την ευθύνη των επιπτώσεων που κυρίως δημιούργησαν. Από την άλλη, το παράδοξο του ύστερου καπιταλισμού είναι ότι η λογική των ανοιχτών συνόρων υποστηρίζεται και ενθαρύνεται με μοναδικό αντίτιμο το κέρδος. Το να ανοίξουν τα πάντα σε εταιρείες και προϊόντα (που δυστυχώς συμπεριλαμβάνονται και οι άνθρωποι) είναι απαράδεκτο. Οταν οι άνθρωποι είναι το θέμα, ακούμε από παντού για «τείχη» και «σύνορα». Οι ελίτ που θησαυρίζουν από τα κέρδη της παγκόσμιας ανισότητας αφήνουν τον υπόλοιπο κόσμο να πληρώσει το τίμημα. Ομως εκεί όπου φύεται η ξενοφοβία, από δίπλα ξεπροβάλλει η γενναιοδωρία… Εσείς οι Ελληνες το δεύτερο το ξέρετε πολύ καλά!

Σινάν Αντούν
Η ροδιά μονάχα ξέρει
Μτφ. Ελένη Καπετανάκη
Εκδ. Καστανιώτη, σελ. 288
Τιμή 17 ευρώ