Οι φιλοδοξίες των κομματαρχών και η πράξη υποτέλειας

«Ενα νέο σκηνικό της ελληνικής εξέγερσης μόλις άνοιξε. Αυτό που αναμενόταν εδώ και καιρό συνέβη. Τα μέλη του φιλελληνικού κομιτάτου είναι σε αντιπαράθεση μεταξύ τους και με την επαναστατική κυβέρνηση, τα στελέχη της οποίας διαφωνούν μεταξύ τους και με τους διάφορους αρχηγούς της Πελοποννήσου και των νησιών… Το ζήτημα θα λυθεί σύντομα, αν η εμπλοκή τόσων ξένων στοιχείων, η εισαγωγή στην Ελλάδα εκείνων των παθών και των λαθών που φέρνει το κομματικό πνεύμα και που χαρακτηρίζουν τη χριστιανική Ευρώπη στην ταραγμένη εποχή μας, θα είναι πλεονέκτημα για την Ελλάδα ή θα ωθήσει στην καταστροφή της…»

Αυτές ήταν οι παρατηρήσεις του πρίγκιπα Μέτερνιχ στον «Beobachter» (Παρατηρητή) της Βιέννης στις 8 Σεπτεμβρίου 1825. Ο αυστριακός καγκελάριος αισθανόταν ότι μια ολοκληρωτική νίκη, ιδεολογική και στρατιωτική, ενάντια του μεγάλου φιλελεύθερου εχθρού του ήταν πολύ κοντά. Οι στρατηγοί, οι πρόκριτοι, οι ιερείς και οι οπλαρχηγοί μόλις είχαν υπογράψει τη διακήρυξη του Ναυπλίου με την οποία ζητούσαν από την Αγγλία να αποσπάσει τα επαναστατημένα εδάφη από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και να μεταχειριστεί τους Ελληνες ως υποτελείς της. Πώς όμως έφτασε το έθνος σε αυτό το σημείο;

Στις 20 Μαΐου 1821 ξεκίνησε στη Μονή Καλτεζών, κοντά στην Τρίπολη, η συνέλευση προυχόντων, προεστών και ιεραρχών που αποτέλεσε την πρώτη προσπάθεια για μια πολιτική διοίκηση της επαναστατημένης χώρας. Πατρίδα των παρισταμένων στη συνέλευση δεν ήταν η Ελλάδα αλλά η Πελοπόννησος. Αρχιστράτηγος εκλέχτηκε ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης.

Στις 4 Νοεμβρίου 1821 συνεκλήθη στο Μεσολόγγι η συνέλευση της Δυτικής Χέρσου Ελλάδας. Σε αυτήν προσήλθαν πληρεξούσιοι από τους ναχεγέδες (επαρχίες) δυτικά των Σαλώνων. Το Μεσολόγγι ήταν η πρώτη ελληνική πόλη η οποία είχε την «ατυχία» να δεχτεί στο έδαφός της την πολυσχιδή προσωπικότητα του Φαναριώτη Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου. Πολυμαθής και υπερφιλόδοξος, ο Μαυροκορδάτος, αφού «πέταξε το τούρκικο σαρίκι από το κεφάλι του και έβαλε καπέλο ευρωπαϊκό», δήλωσε ότι δεν μπορούσε να αποτρέψει τους φίλους του από το να τον φωνάζουν πρίγκιπα και στη συνέχεια επιτέθηκε με κάθε μέσο ραδιουργίας στον εκλεκτό των Φιλικών οπλαρχηγό Γεώργιο Βαρνακιώτη, ο οποίος συμμάχησε τελικά με τον Ομέρ Βρυώνη.

Αλλος ένας Φαναριώτης, ο Θεόδωρος Νέγρης, απόγονος γενοβέζικης οικογένειας της πόλης, έφτασε στην Ελλάδα με μεγάλες φιλοδοξίες στις αποσκευές του. Δεν είχε βέβαια την προσαρμοστικότητα του Μαυροκορδάτου. Αμέλησε να βγάλει τη στολή του τούρκου αξιωματούχου και παραλίγο να λιντσαριστεί από το πλήθος στις Σπέτσες, όπου είχε πρωτοφτάσει. Αφού ντύθηκε αρμοστά έφυγε για τα Σάλωνα (Αμφισσα) και συνέστησε τη διοίκηση της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδας ή Αρειο Πάγο. Είδε τον εαυτό του ως ανεξάρτητο ηγεμόνα της περιοχής και σε συνεργασία με τον Μαυροκορδάτο προσπάθησε να κάμψει τους φυσικούς ηγέτες του πολέμου. Τα έβαλε με τον Ανδρούτσο και τον Καραϊσκάκη πριν αλλάξει στρατόπεδο με μικρή επιτυχία. Πέθανε λίγο αργότερα από τύφο.

Η Φιλική Εταιρεία έχασε γρήγορα την ηγεσία του αγώνα. Ο Δημήτριος Υψηλάντης κατάφερε με περιπετειώδη τρόπο να φτάσει στην Πελοπόννησο από το Κισινάου της Βεσσαραβίας και μέσα από αυστριακό έδαφος. Εφτασε στην Υδρα στις 20 Ιουνίου έχοντας μαζί του 300.000 γρόσια, τυπογραφείο για τις προκηρύξεις του και επιστολές εξουσιοδότησης από τον αδελφό του. Τόσο το παρουσιαστικό του όσο και η αποτυχία του αδελφού του στη Μολδαβία υπέσκαπταν την εξουσία του. Εκανε παραχωρήσεις τόσο προς τους προκρίτους όσο και προς τους Φαναριώτες.

Ο συσχετισμός των δυνάμεων εναντίον των Φιλικών αποτυπώθηκε στην Α’ Εθνοσυνέλευση του Εθνους που έγινε στην Πιάδα (Επίδαυρο) τον Ιανουάριο του 1822. Σχηματίστηκε κυβέρνηση με τον τρόπο που προέβλεπε το άρτι ψηφισθέν «Προσωρινό Πολίτευμα της Ελλάδος». Ως σημαία του έθνους καθιερώθηκε η γαλανόλευκη και έπαυσε να υψώνεται η σημαία των Φιλικών. Ως σφραγίδα της κυβέρνησης καθιερώθηκε η απεικόνιση της δορυφόρου θεάς Αθηνάς. Ο φοίνικας αποσύρθηκε. Πρόεδρος του εκτελεστικού ανέλαβε ο Μαυροκορδάτος και υπουργός Εξωτερικών ο Θεόδωρος Νέγρης. Στη συνέλευση αυτή άρχισε να λάμπει το άστρο και του γιατρού του Αλή Πασά, Ιωάννη Κωλέττη.

Φιλόδοξοι επαναστάτες υπήρξαν κι άλλοι. Οι κυριότεροι όμως κατάλαβαν ότι πέρα από τη φιλοδοξία τους έπρεπε να εκπροσωπήσουν μικρά ή μεγαλύτερα συμφέροντα και δυνάμεις για να επικρατήσουν στην αδυσώπητη πάλη για την εξουσία. Ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης ανέλαβε την αρχηγία της υπόθεσης των προκρίτων της Πελοποννήσου. Ηταν επίσης ο αρχηγός της υπόθεσης της αυτονομίας της Μάνης. Ως προς τις εξωτερικές του προτιμήσεις, εκτός από τη γαλλική κουζίνα της οποίας ήταν μανιώδης λάτρης, είχε ερείσματα και στη γαλλική πολιτική σκηνή.

Ο 30χρονος τότε Μαυροκορδάτος υπηρέτησε τα συμφέροντα των υδραίων και σπετσιωτών εφοπλιστών. Οταν ο Κάνινγκ έδωσε τα πρώτα σημάδια υπέρ των Ελλήνων, έτρεξε να υπηρετήσει την αγγλική πολιτική με κάθε τρόπο. Κυρίως όμως ανέλαβε με μίσος άσβεστο και μεθοδικότητα απαράμιλλη την εναντίωση απέναντι στην παράταξη των ρωσόφιλων Φιλικών (στην οποία πρωτύτερα ανήκε) και ιδιαίτερα απέναντι στον αληθινό αρχηγό αυτής, που βρισκόταν στο εξωτερικό.

Ο Κωλέττης κατέληξε στην υπεράσπιση των δικαίων της Ρούμελης, αλλά και των αυτοχθόνων φουστανελάδων. Πολλοί από τους ντόπιους Ελληνες αντιδρούσαν μετά βδελυγμίας σε Φαναριώτες, Επτανήσιους και άλλους φρακοφορεμένους Ελληνες που ανέλαβαν κυβερνητικά πόστα. Ως προς τις εξωτερικές του προτιμήσεις ήταν σαφώς γαλλόφιλος και υπερκέρασε μάλιστα σε αυτό τον Μαυρομιχάλη.

Απέναντι σε όλους αυτούς στάθηκε η παράταξη των Φιλικών, της οποίας το πλέον εξέχον μέλος εντός της χώρας ήταν πια ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Δοξασμένος από τις μεγάλες επιτυχίες στην Τριπολιτσά και τα Δερβενάκια, ακολουθούσε πιστά τις εντολές του Καποδίστρια, όπως αυτές διαφάνηκαν στην περίφημη επιστολή του προς τους επαναστάτες του Σεπτεμβρίου του 1822. Τη φυσική του ηγεσία και κατ’ επέκταση την επίδραση της Φιλικής Εταιρείας και των στόχων της επιβουλεύτηκαν καταρχήν οι πελοποννήσιοι πρόκριτοι. Από το φθινόπωρο του 1823 μέχρι το καλοκαίρι του 1824 υπήρξαν διπλωματικές και στρατιωτικές κινήσεις που κατέληξαν στον συμβιβασμό του Κολοκοτρώνη με τους προκρίτους.

Στο μεταξύ, η παράταξη της Αθηνάς είχε καταφέρει να ενισχυθεί κι άλλο. Εκφοβισμένος από τον Κολοκοτρώνη ο Μαυροκορδάτος κατέφυγε στην Υδρα. Εκεί χρησιμοποίησε τον πλούσιο καραβοκύρη του νησιού, τον Γεώργιο Κουντουριώτη, ως αχυράνθρωπό του στην κεφαλή της προσωρινής κυβέρνησης και στη συνέχεια μετέβη ξανά στο Μεσολλόγγι. Κέρδισε κύρος από την παρουσία του Λόρδου Μπάιρον που είχε έρθει για να βοηθήσει τον αγώνα ως εκπρόσωπος του φιλελληνικού κομιτάτου του Λονδίνου. Κυρίως όμως κέρδισε και την αποστολή χρημάτων από το City, μέσω του γνωστού δανείου. Τα χρήματα χρησιμοποιήθηκαν σχεδόν αποκλειστικά για τον σκοπό της επικράτησης επί της παράταξης των Φιλικών και των προκρίτων.

Πράγματι, το καλοκαίρι του 1824 ξεκίνησε το μεγάλο ξεκαθάρισμα. Οσα έγιναν τότε στην Πελοπόννησο αρνήθηκε να τα καταγράψει ο Παπαρρηγόπουλος στην ιστορία του. Σφαγές, λεηλασίες και κάθε είδος εγκλήματα με φυσικούς αυτουργούς τους Στερεολλαδίτες και ηθικούς αυτουργούς τον Κουντουριώτη και τον Μαυροκορδάτο. Ο Κολοκοτρώνης παραδόθηκε και φυλακίστηκε, ενώ ο Ανδρούτσος φονεύτηκε με δόλιο τρόπο από τους κυβερνητικούς περιμένοντας για τη δίκη του.

Τον Φεβρουάριο του 1825 φάνηκε στις δυτικές ακτές της Πελοποννήσου η αιγυπτιακή αρμάδα του Ιμπραήμ. Χωρίς τη βοήθεια των ηττηθέντων Φιλικών οι κυβερνητικοί επιχείρησαν να ανακόψουν την απόβαση του Ιμπραήμ στη νήσο Σφακτηρία ανοιχτά της Πύλου. Η στρατιωτική τους ανεπάρκεια ήταν καταφανής. Ηττήθηκαν και μόλις την τελευταία στιγμή σώθηκε ο Μαυροκορδάτος. Ο Κουντουριώτης είχε φροντίσει να μην είναι κοντά στις μάχες.

Οι επόμενοι μήνες ήταν δραματικοί. Ο Μαυροκορδάτος, μη θέλοντας να παραδώσει την ηγεσία στους ικανότερους στρατιωτικά αντιπάλους του (ο Υψηλάντης για παράδειγμα κατάφερε να αποκρούσει τον Ιμπραήμ στους Μύλους της Αργολίδας τον Ιούνιο του 1825), εφάρμοσε το σχέδιο της υποτέλειας στην Αγγλία, πείθοντας ακόμα και τον Κολοκοτρώνη να υπογράψει μπροστά στον κίνδυνο του αφανισμού. Τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς οι απεσταλμένοι της κυβέρνησης βρέθηκαν στο Λονδίνο για να παραδώσουν στον Γεώργιο Κάνινγκ την επιστολή. Δεν κατάφεραν να τον δουν καθώς αυτός έλειπε.

Ο Μέτερνιχ, παρακολουθώντας τα πράγματα (έπαιρνε πληροφορίες ακόμα και από τον άγγλο ναύαρχο Χάμιλτον που υποτίθεται ότι μεσολάβησε για την πράξη της υποτέλειας), αισθάνθηκε πως πλησίαζε πια στην τελική νίκη. Τι κι αν ο Καποδίστριας είχε έγκαιρα προειδοποιήσει τους Ελληνες να μη δώσουν την απόλυτη αφοσίωσή τους σε μια δύναμη, ούτε καν τη Ρωσία, τι κι αν είχε προειδεί τρία χρόνια πριν τον κίνδυνο διαμελισμού των εθνικών εδαφών και την οριστική εξαφάνιση του έθνους. Η Επανάσταση είχε διαλυθεί εκ των έσω μέσω του διχασμού και είχε παραδοθεί στις ορέξεις του Μέτερνιχ από την αδυναμία των Ελλήνων να υποτάξουν το μικρό τους συμφέρον προς όφελος του γενικού.

Τελικά την κατάσταση έσωσε ο ίδιος ο Κάνινγκ, για τον οποίο υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι λειτουργούσε σε αγαστή συνεργασία με τον Καποδίστρια μέσω της ρωσικής πρεσβείας στο Λονδίνο. Απέρριψε το αίτημα και συνέχισε την πολιτική της ουδετερότητας, μιλώντας όμως στους επαναστάτες ως κυβέρνηση προς κυβέρνηση. Γνώριζε από πρώτο χέρι ότι η πολιτική της Ρωσίας είχε μεταστραφεί ήδη από τον Μάρτιο του 1825 υπέρ των Ελλήνων και ετοιμαζόταν για τον κοινό βηματισμό των δύο δυνάμεων που θα οδηγούσε στο πρωτόκολλο της Αγίας Πετρούπολης της 4ης Απριλίου 1826.