Οι εναρκτήριες πολιορκίες στην Πελοπόννησο

Η Πελοπόννησος αποτέλεσε, εξαρχής, χώρο κομβικής σημασίας για την εξέλιξη του Αγώνα. Ο «σιτοβολώνας της Επαναστατημένης Ελλάδας», κατά τον J. Petropoulos, συνιστούσε περιοχή με σημαντική αγροτική παραγωγή και αυξημένη βαρύτητα για τα φορολογικά έσοδα. Γεωγραφικά απομακρυσμένη από τα μεγάλα διοικητικά και στρατιωτικά κέντρα των Οθωμανών και με το ελληνοχριστιανικό στοιχείο να υπερτερεί σε βαθμό πολλαπλάσιο του μουσουλμανικού, επιπρόσθετα, ήταν έδρα ισχυρών προεστών με επιρροή στις τοπικές κοινότητες. Με αρκετούς από αυτούς να έχουν, ήδη, προσχωρήσει στις τάξεις των Φιλικών, η θέση επιλέχθηκε, τελικά, ως τόπος έναρξης των επιχειρήσεων.

Θετικά στην επιλογή της συγκεκριμένης θέσης λειτούργησε και η συγκυρία. Η αναχώρηση του Χουρσίτ Μεχμέτ Πασά του Μορέως για τα Γιάννενα, όπου είχε σημειωθεί αποστασία του Αλή Πασά Τεπελενλή κατά της Πύλης, είχε στερήσει από την Πελοπόννησο σημαντικό μέρος των εκεί οθωμανικών στρατευμάτων. Μετά τις πρώτες κινητοποιήσεις του Υψηλάντη στη Μολδοβλαχία και τις φήμες μιας επικείμενης «εξέγερσης των ραγιάδων» να κατακλύζουν τις τοπικές κοινωνίες, οι Οθωμανοί της Πελοποννήσου, στα μέσα Μαρτίου του 1821, άρχισαν να συρρέουν στην Τριπολιτσά και στα, κατά τόπους, κάστρα.

Στην Πάτρα, μετά την πρώτη συμπλοκή με τους ντόπιους και τους εκεί διαμένοντες Επτανησίους, κατά την οποία έπεσε νεκρός ο Κεφαλονίτης Βασίλης Ορκουλάτος, την 22α Μαρτίου, οι Τούρκοι είχαν περιοριστεί στο φρούριο της πόλης. Εκεί, αφού πληροφορήθηκαν τα συμβάντα, κατέφθασαν, ηγούμενοι σωμάτων οπλοφόρων, σημαντικοί παράγοντες της περιοχής, μεταξύ των οποίων ο Ιωάννης Παπαδιαμαντόπουλος, ο Μητροπολίτης Παλαιών Πατρών Γερμανός Γ’, ο Ανδρέας Ζαΐμης και ο Ανδρέας Λόντος. Ειδικότερα, ο Λόντος, φέροντας κόκκινη σημαία με μαύρο σταυρό στη μία μόνο πλευρά, αρχικά μπέρδεψε τους Τούρκους στο φρούριο, οι οποίοι τον χαιρέτησαν θεωρώντας αυτόν και το στράτευμά του Λαλιώτες Τουρκαλβανούς που είχαν σπεύσει προς βοήθειά τους.

Παρόλο που είχαν ειδοποιηθεί για την Επανάσταση μέρες πριν, πιθανότατα, από τον εκεί πρέσβη της Αγγλίας Φίλιπ Τζέιμς Γκριν, το φρούριο είχε μείνει ανεφοδίαστο. Αφού οι Ελληνες έκοψαν το υδραγωγείο και απέκλεισαν τις διόδους ανεφοδιασμού, οι πολιορκούμενοι σύντομα άρχισαν να υποφέρουν από δίψα. Περαιτέρω, ξεκίνησε η υπονόμευση των τειχών με τη χρήση έξι κανονιών που μεταφέρθηκαν από τα καράβια των Επτανησίων στο λιμάνι. Αν και οι Ελληνες κινήθηκαν με μεγάλη ταχύτητα, οι Τούρκοι, πληροφορούμενοι έγκαιρα την κατεύθυνση της σήραγγας, κατάφεραν να την ακυρώσουν ανοίγοντας αντίστοιχη από την εσωτερικό.

Η αντίδραση των Οθωμανών

Η είδηση της Επανάστασης στην Πελοπόννησο σύντομα προκάλεσε την πρώτη αντίδραση των οθωμανικών Αρχών. Στις 3 Απριλίου ο Γιουσούφ Πασάς Σέρεζλης, ξεκινώντας από το Βραχώρι (σημερ. Αγρίνιο), διαπεραιώθηκε, μέσω Ρίου, στην Πάτρα. Αφού έκαψε την πόλη, έλυσε την πολιορκία του φρουρίου και εγκαταστάθηκε σε αυτό. Το φρούριο της Πάτρας καθ’ όλη τη διάρκεια του Αγώνα παρέμεινε υπό τις οθωμανικές Αρχές, με σημαντικές συνέπειες στην εξέλιξη των γεγονότων.

Καθώς οι πολιορκίες των, κατά τόπους, φρουρίων στην Πελοποννήσου εντείνονταν, αντίστοιχα εντείνονταν και οι μετέπειτα αντιδράσεις των Οθωμανών. Στο Παλαιόκαστρο της Καρύταινας, όπου είχαν κλειστεί έχοντας προλάβει προηγουμένως να εφοδιαστούν οι εκεί τούρκοι κάτοικοι, μετά τη μάχη των στενών του Αγίου Αθανασίου, επιπρόσθετα κατέφυγε και πλήθος Τούρκων που είχε ξεκινήσει από το Φανάρι με προορισμό την Τριπολιτσά. Οι πολιορκούμενοι κατά τη διάρκεια της νύχτας κατάφεραν να επικοινωνήσουν με τις οθωμανικές Αρχές, οι οποίες έστειλαν εκεί 2.000 ιππείς και πεζούς προς λύση της πολιορκίας. Αφού κατάφεραν να διασκορπίσουν τα ελληνικά στρατεύματα και να ενωθούν με τους Τούρκους του φρουρίου, λεηλάτησαν την Καρύταινα και αναχώρησαν όλοι μαζί για την Τριπολιτσά (Φωτάκος, σσ. 23-26).

Ανάλογες ήταν και οι εξελίξεις στις πρώτες πολιορκίες του Ναυπλίου. Εκεί, μετά την κήρυξη της Επανάστασης στις 4 Απριλίου, οι Οθωμανοί είχαν σπεύσει να οχυρωθούν στα τρία φρούρια της πόλης.,το Παλαμήδι, το Ιτς Καλέ και το Μπούρτζι. Οι Επαναστάτες αρχικά τους απέκλεισαν από ξηράς πιάνοντας τους γύρω λόφους Αγίας Μονής, προφήτη Ηλία και Παπαφενά, ενώ εκ θαλάσσης την πόλη προσπαθούσαν να ελέγξουν με δύο πλοία οι Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα και Μανώλης Λαζάρου. Ωστόσο, η έλευση του Κεχαγιάμπεη στην Πελοπόννησο, στα τέλη του Απρίλη, τελικά έλυσε την πολιορκία. Αυτός, πριν αναχωρήσει, ενίσχυσε τη φρουρά του Ναυπλίου με 300 άνδρες και ανεφοδίασε τα φρούρια με τρόφιμα. Χωρίς επιτυχία ήταν και η επόμενη απόπειρα κατάληψης της πόλης, κατά τους επόμενους μήνες, αρχικά από τον Νικηταρά και στη συνέχεια από τον Δ. Υψηλάντη.

Στη Μονεμβασιά

Η πρώτη επιτυχία για τους Αγωνιστές σημειώθηκε στη Μονεμβασιά. Η πολιορκία άρχισε από την ξηρά με 400 Μανιάτες υπό τους Πιερράκο Γρηγοράκη, Δημήτριο Τζιγκουράκο και Τζανετάκο Γρηγοράκη, 250 Τσάκωνες υπό τους Γεωργάκη Μιχαλάκη και Θεόδωρο Γουλέλο και τους εκτός του φρουρίου διαμένοντες Μονεμβασίτες, που έσπευσαν να τους συνδράμουν. Αντιθέτως, οι εντός φρουρίου διαμένοντες Ελληνες παρέμειναν στις εστίες τους. Αρχικά, οι Οθωμανοί επιχείρησαν να διασπάσουν τα σώματα των πολιορκητών με μικρούς ακροβολισμούς από τις θέσεις Συκέα, Φοινίκι και Αγιος Νικόλαος. Οι Ελληνες χτύπησαν κατά μέτωπο και στα τρία σημεία, με αποτέλεσμα οι Οθωμανοί να αναγκαστούν να επιστρέψουν στο φρούριο. Κατά την επιστροφή τους απέκοψαν τη γέφυρα εισόδου του φρουρίου από φόβο μιας πιθανής εφόδου. Επιπρόσθετα, μετά τον ξεσηκωμό και των νησιών του Αιγαίου, το φρούριο απέκλεισαν από θαλάσσης τρία σπετσιώτικα πλοία. Η εξέλιξη αυτή έκαμψε σημαντικά το ηθικό των πολιορκούμενων. Οπως σημειώνει ο Αμ. Φραντζής, αν και οι Οθωμανοί, λίγο πριν από τον αποκλεισμό, είχαν συμφωνήσει να αγοράσουν τα 2/3 ενός φορτίου αροβοσίτου που είχε φτάσει στην Παλαιά Μονεμβασιά, καθώς ο Παν. Καλογεράς είχε παραπληροφορήσει τον πλοίαρχο λέγοντάς του πως οι τελευταίοι σκόπευαν να τον πληρώσουν με συναλλαγματική πληρωτέα από την Υψηλή Πύλη, αυτός ευθύς είχε αναχωρήσει αφήνοντας το φρούριο απρομήθευτο. Κατά τις επόμενες ημέρες οι Οθωμανοί, στην απελπισία τους, κατέφυγαν σε μια αποθήκη με κεχρί.

Κατά τις 18 Μαΐου, έχοντας λάβει επιστολή που τους πληροφορούσε για την έλευση του Κεχαγιάμπεη στην Πελοπόννησο, οι Οθωμανοί, αναθαρρεμένοι, έστειλαν τη νύχτα περί τους 150, από τους πιο τολμηρούς, στην Παλαιά Μονεμβασιά για να προτρέψουν και άλλους να αποδράσουν και να επιτεθούν από δύο μέτωπα, οι μεν από μπροστά, οι δε εις τα μετόπισθεν. Ωστόσο, καθώς το σχέδιό τους διέρευσε, αυτοί αναγκάστηκαν να παραδοθούν αμαχητί, με τους περισσότερους, όπως συνήθιζαν να λένε τότε, να τους «τρώει το φεγγάρι». Μετά την είδηση της αποτυχίας της επιχείρησης, οι επιφανέστεροι των οθωμανών προκρίτων, θέλοντας να διασώσουν τους εαυτούς τους και υπό τον φόβο του αντίκτυπου μιας πιθανής παράδοσης στην εικόνα τους προς τις οθωμανικές Αρχές, κλείστηκαν στην ακρόπολη του φρουρίου μαζί με τις εναπομείνασες τροφές. Η στέρηση τροφής άρχισε να κυριεύει τους κατοίκους, οι οποίοι άρχισαν να βράζουν τα κόκαλα των ήδη φαγωμένων αδέσποτων ζώων για ζωμό. Μην υποφέροντας την εξαθλίωση εντός των τειχών, τρεις χριστιανοί, γνωρίζοντας κολύμπι, κατάφεραν να αποδράσουν μέσω θαλάσσης. Οι προεστοί στην Ακρόπολη, μαθαίνοντας για την απόδραση και υποπτευόμενοι πως οι Ελληνες εντός του φρουρίου γνώριζαν «ουσιωδώς» τα περί της Επανάστασης, άρχισαν να τους καλούν προς ανάκριση. Μετά τις πρώτες «ανακρίσεις», οι Ελληνες, αντιλαμβανόμενοι τον κίνδυνο που διέτρεχαν, επιχείρησαν να προσεταιριστούν τους δυνατότερους εκ των Οθωμανών της Κάτω πόλης, τους Ζορμπάδες. Αφού αντάλλαξαν υποσχέσεις για τη διασφάλιση αυτών και των οικογενειών τους, οι Ζορμπάδες προέβησαν σε κατάληψη της Ακρόπολης και ξεκίνησαν τις διαπραγματεύσεις για την παράδοση. Καθώς δεν ήθελαν να παραδοθούν στους εκεί οπλαρχηγούς, οι οποίοι, όπως θεωρούσαν, δεν ακολουθούσαν τις «τακτικές μεθόδους», ο Υψηλάντης τελικά έστειλε για να συνάψει συμφωνία παράδοσης τον Αλέξανδρο Κατακουζηνό. Η συμφωνία συνήφθη στις 23 Ιουλίου 1821. Οι περισσότεροι Οθωμανοί, αφού εγκατέλειψαν το φρούριο, επιβιβάστηκαν σε πλοία, τα οποία τους μετέφεραν στο Κουσάντασι της Μικράς Ασίας. Ελάχιστοι από αυτούς, δεδομένων των καλών σχέσεων και των επιγαμιών με τους έλληνες Μονεμβασίτες πριν από την Επανάσταση αποφάσισαν να παραμείνουν υπό την προστασία τους.

Ανάπτυξη στρατηγικής

Η σημασία των πρώτων αυτών πολιορκιών, ανεξαρτήτως αποτελέσματος, έγκειτο και στην πείρα που αποκτούσαν τα ελληνικά στρατεύματα. Στην πολιορκία του κάστρου της Κορώνης οι Μανιάτες του Γ. Δαρειώτη αναφέρονται να διδάσκουν τους, έως τότε, απόλεμους Κορωναίους. Μετά τις πρώτες απόπειρες εξόδου τους, οι Οθωμανοί εκπλήσσονταν με τις ικανότητες των Ελλήνων, οι οποίοι στα μάτια τους, πριν από λίγες ημέρες, έμοιαζαν να μην ξέρουν καν πώς γεμίζουν τα όπλα.

Επιπρόσθετα, οι απαιτήσεις των επιχειρήσεων, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις που αφορούσαν περιοχές με πολλά οχυρά φρούρια, συνέβαλλαν στην ανάπτυξη ικανοτήτων στρατηγικής αλλά και συντονισμού μεταξύ των Αγωνιστών. Χαρακτηριστικά, στην πολιορκία των φρουρίων Νεοκάστρου (σημερινή Πύλος) και Μεθώνης το σώμα του Παναγιώτη Ντούφα τοποθετήθηκε στο Παλιοχώρι, σχεδόν τρία τέταρτα μακριά από το φρούριο της Μεθώνης, ώστε αφενός να είναι σε θέση να ελέγχει πιθανές εξόδους των εκεί κλεισμένων Οθωμανών, αφετέρου να μοιραστεί η απόσταση με την πολιορκία του Νεοκάστρου, σε περίπτωση που χρειαζόταν αμφότερα τα στρατεύματα να συνδράμουν το ένα το άλλο. Πράγματι, κατά την περίοδο του Πάσχα, όταν πολλοί από τους στρατιώτες χωρικούς στην πολιορκία του Νεοκάστρου εγκατέλειψαν προσωρινά για να εορτάσουν με τις οικογένειές τους, η έγκαιρη συνδρομή του Ντούφα αποδείχθηκε καθοριστική στην αναχαίτιση της εξόδου των Οθωμανών. Ανάλογης σημασίας ήταν η σύσταση της Γενικής Φροντιστικής Εφορίας στην επαρχία Αρκαδίας (σημερ. Κυπαρισσία). Υπό τον Α. Φραντζή συνέβαλε σημαντικά στον ανεφοδιασμό των πολιορκιών με πολεμοφόδια και τρόφιμα, κάνοντας εράνους στις κώμες της επαρχίας και συλλέγοντας κάθε αντικείμενο που θα μπορούσε να λιωθεί για σφαίρες, όπως κουτάλια, καντάρια, ακόμη και τους μολυβένιους συνδέσμους στις σκεπές των τζαμιών.

Μετά την αποφασιστική παρεμπόδιση του εκ θαλάσσης ανεφοδιασμού του, τον Αύγουστο του 1821, το Νεόκαστρο έπεσε στα χέρια των Ελλήνων. Αντιθέτως, ο στόλος του Κεχαγιάμπεη δεν επέτρεψε να συμβεί το ίδιο και για το φρούριο της Μεθώνης. Παρά ταύτα, έναν μήνα αργότερα, τα ελληνικά στρατεύματα της Πελοποννήσου, έχοντας μυηθεί στο πεδίο της μάχης, θα σημειώσουν την πλέον καθοριστική τους νίκη, κατά την πρώτη αυτή φάση της Επανάστασης, εκείνη της Τριπολιτσάς.

Βιβλιογραφία

Πάτρα: Στεφ. Θωμόπουλος, Ιστορία της Πόλεως Πατρών, Από Αρχαιοτάτων Χρόνων μέχρι του 1821, Πάτρα 1887, σσ. 426-429.

Καρύταινα: Φωτάκος, Απομνημονεύματα περί της Ελληνικής Επαναστάσεως, Τύποις και Βιβλιοπωλείω Π. Α Σακελλαρίου, Αθήνησι 1858, σσ. 23-26.

Ν. Σπηλιάδης, Απομνημονεύματα δια την Νέαν Ιστορίαν της Ελλάδος, τ. Α΄, Αθήνησιν 1851, σσ. 66-69.

Μονεμβασιά: Ν. Σπηλιάδης, Απομνημονεύματα δια την Νέαν Ιστορίαν της Ελλάδος, τ. Α΄, Αθήνησιν 1851, σ. 71.

Αμ. Φραντζής, Επιτομή της Ιστορίας της Αναγεννηθείσης Ελλάδος, τ. Α΄, Εν Αθήναις 1839, σσ. 417-430.

Ναύπλιο:Πάνος Λιαλιάτσης, «Στάϊκος Σταϊκόπουλος: ο ήρωας της άλωσης του Παλαμηδίου», Ναυπλιακά Ανάλεκτα VII, Έκδοση Δήμου Ναυπλιέων, Δεκέμβριος 2009.

Κορώνη: Αμ. Φραντζής, Επιτομή της Ιστορίας της Αναγεννηθείσης Ελλάδος, τ. Α΄, Εν Αθήναις 1839, σσ.330-355.

Ν. Σπηλιάδης, Απομνημονεύματα δια την Νέαν Ιστορίαν της Ελλάδος, τ. Α΄, Αθήνησιν 1851, σ. 72-73.

Νεόκαστρο-Μεθώνη: Αμ. Φραντζής, Επιτομή της Ιστορίας της Αναγεννηθείσης Ελλάδος, τ. Α΄, Εν Αθήναις 1839, σσ. 417-429.