Το μυστικό της Σφίγγας: Πώς ένα προϊστορικό απολίθωμα λύνει τον γρίφο των εξαφανισμένων κροκοδείλων

Νέα είδη εξαφανισμένων κροκοδείλων αποκαλύφθηκαν από ερευνητές, με βάση απολίθωμα που βρέθηκε στα ίδια πετρώματα τα οποία χρησιμοποιήθηκαν για τη λατόμευση της Μεγάλης Σφίγγας της Γκίζας.

Σήμερα, υπάρχουν μόνο δύο είδη μακρόμυτων γαβιαλών κροκοδείλων, και τα δύο απειλούμενα: ο Gavialis gangeticus και ο Tomistoma schlegelii. Εντοπίζονται αποκλειστικά σε γλυκά νερά της Ινδικής υποηπείρου και της Νοτιοανατολικής Ασίας.

Ωστόσο, το απολιθωμένο αρχείο των γαβιαλών εκτείνεται σε βάθος 80 εκατομμυρίων ετών, μέχρι την εποχή των δεινοσαύρων, αποδεικνύοντας ότι υπήρχαν περισσότερα από 40 είδη σε ολόκληρο τον πλανήτη. Το ερώτημα που προκύπτει είναι πώς μια ομάδα κροκοδείλων που σήμερα δεν αντέχει το αλμυρό νερό, κατάφερε στο παρελθόν να ζει σε όλο τον κόσμο. Η πρόσφατη ανακάλυψη έρχεται να φωτίσει αυτό το μυστήριο.

Παρά το γεγονός ότι η διαμόρφωση των ηπείρων ήταν διαφορετική, οι περισσότερες είχαν ήδη διαχωριστεί από ωκεανούς. Οι ερευνητές προσπαθούν να κατανοήσουν πώς οι γαβιαλοί απέκτησαν τόσο ευρεία γεωγραφική εξάπλωση, αλλά και τι οδήγησε στη σημερινή τους κατάσταση.

Η μελέτη της ανατομίας των σκελετών των ζωντανών και απολιθωμένων γαβιαλών έχει προσφέρει καλύτερη κατανόηση της εξέλιξης της ομάδας τα τελευταία χρόνια. Οι αξονικές τομογραφίες επέτρεψαν στους επιστήμονες να εξετάσουν το εσωτερικό των κρανίων, προσφέροντας εικόνα για τον εγκέφαλο και τα αισθητήρια συστήματα.

Αυτά τα νέα ανατομικά στοιχεία βοηθούν στη διάκριση των ειδών, ενώ επιτρέπουν την εξαγωγή συμπερασμάτων για τη βιολογία και την οικολογία ορισμένων εξαφανισμένων ειδών.

Θαλάσσια ζωή και εξέλιξη

Για παράδειγμα, σε μια εξαφανισμένη ομάδα συγγενών των κροκοδείλων που ζούσαν αποκλειστικά στον ωκεανό, άλλοι ερευνητές εντόπισαν πάχυνση του εξωτερικού τοιχώματος του εσωτερικού αυτιού, ως προσαρμογή στις υψηλότερες πιέσεις του βυθού. Παρόμοια στοιχεία θαλάσσιας ζωής εντοπίστηκαν και σε απολιθωμένους γαβιαλούς, ικανότητα που χάθηκε στα σημερινά είδη, τα οποία περιορίζονται σε ποτάμια και λίμνες.

Πολλά από τα απολιθώματα γαβιαλών που μελετήθηκαν από την Αφρική και την Ευρώπη αναφέρθηκαν για πρώτη φορά στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, συχνά περιγράφονταν ως είδη Tomistoma, δηλαδή συγγενικά με το Tomistoma schlegelii. Πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι μερικά από αυτά τα εξαφανισμένα είδη δεν σχετίζονται στενά με το Tomistoma, και έχουν δοθεί νέα ονόματα. Ωστόσο, πολλά από τα ιστορικά περιγραφόμενα είδη παραμένουν παραμελημένα.

Με επικεφαλής τον πρώην διδακτορικό φοιτητή Paul Burke, ερευνητή στο Σουηδικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στη Στοκχόλμη, σε συνεργασία με συναδέλφους από την Αίγυπτο και τη Γερμανία, επανεξετάστηκε ένα από αυτά τα είδη σε νέα μελέτη.

Τη δεκαετία του 1920, συλλέχθηκαν αρκετά απολιθώματα από τη βορειοανατολική Αίγυπτο. Βρέθηκαν σε ασβεστολιθικό πέτρωμα, γνωστό ως Μοκατάμ, που σχηματίστηκε πριν από 45 εκατομμύρια χρόνια σε ρηχό θαλάσσιο περιβάλλον, όταν η στάθμη της θάλασσας ήταν υψηλότερη και η περιοχή καλυμμένη από νερό. Τα απολιθώματα, ανάμεσά τους και ένα σχεδόν πλήρες κρανίο, περιγράφηκαν το 1927 ως ανήκοντα στο Tomistoma, λόγω ομοιότητας με το σημερινό Tomistoma schlegelii.

Με τη βοήθεια αξονικών τομογραφιών, η ερευνητική ομάδα εντόπισε σημαντικές ανατομικές διαφορές, όπως τα ανυψωμένα χείλη γύρω από τις οφθαλμικές κόγχες, που απουσιάζουν στο Tomistoma.

Ο σχηματισμός Μοκατάμ έχει ιδιαίτερη σημασία: πριν από 4.500 χρόνια, από αυτά τα πετρώματα λαξεύτηκε η Μεγάλη Σφίγγα της Γκίζας. Το κρανίο του γαβιαλού μοιράζεται κάτι παραπάνω από αυτή την προέλευση. Όπως η Σφίγγα είναι γνωστή για την απώλεια της μύτης της, έτσι και το απολίθωμα λείπει η άκρη του ρύγχους του. Αυτή η σύμπτωση οδήγησε στην ονομασία του νέου κροκοδείλου ως Herugavialis cairensis, προς τιμήν του αιγυπτιακού θεού με κεφάλι γερακιού, Heru (Ώρος), που συχνά θεωρείται έμπνευση για τη Σφίγγα.

Κλιματικές αλλαγές και εξαφάνιση

Η βόρεια Αφρική και η νότια Ευρώπη φιλοξενούσαν μεγάλη ποικιλία γαβιαλών και άλλων κροκοδείλων για περίπου 80 εκατομμύρια χρόνια, με τα είδη να ευδοκιμούν στα ρηχά, θαλάσσια περιβάλλοντα της Μεσογείου εκείνης της εποχής.

Σε αντίθεση με τους σημερινούς γαβιαλούς, ορισμένα από αυτά τα είδη φαίνεται πως μπορούσαν να διασχίζουν ωκεανούς. Αυτή η ποικιλομορφία διατηρήθηκε ακόμη και μετά τη μαζική εξαφάνιση των δεινοσαύρων και πιθανώς μεταβαλλόταν ανάλογα με τις εναλλαγές θερμών και ψυχρών περιόδων, που συνδέονταν με την άνοδο και πτώση της στάθμης της θάλασσας.

Ωστόσο, οι κροκόδειλοι εξαφανίστηκαν από τη Μεσογειακή περιοχή πριν από περίπου 6 εκατομμύρια χρόνια και δεν επέστρεψαν ποτέ. Η εξαφάνισή τους συμπίπτει με το λεγόμενο Μεσσήνιο Κρίση Αλατότητας, όταν η Μεσόγειος σχεδόν αποξηράνθηκε λόγω αποκοπής από τον Ατλαντικό. Η αυξανόμενη αλατότητα την κατέστησε ακατάλληλη ακόμα και για τα ζώα που αντέχουν στο αλμυρό νερό, οδηγώντας στην εξαφάνιση των κροκοδείλων και πολλών άλλων ειδών.

Τα ίχνη αυτού του γεγονότος είναι ορατά και σήμερα, με τη Μεσόγειο να παραμένει πιο αλμυρή από τους ωκεανούς και χωρίς κροκοδείλους. Οι εναπομείναντες γαβιαλοί ζουν μακριά από τη Μεσόγειο, αλλά η απώλεια των προσαρμογών για επιβίωση σε αλμυρό νερό τους καθιστά ανίκανους να επιστρέψουν.

Οι ταχείες και ακραίες αλλαγές σε θερμοκρασία, στάθμη της θάλασσας και ξηρασία αποτελούν κρίσιμους παράγοντες της σημερινής κλιματικής κρίσης. Γεγονότα όπως η Μεσσήνιος Κρίση Αλατότητας δείχνουν πως τέτοιες αλλαγές μπορούν να έχουν μακροχρόνιο αντίκτυπο στη βιοποικιλότητα, που διαρκεί εκατομμύρια χρόνια.