Ρήξεις συνέχειας

Δεν γνωρίζω αν, όπως οι σεισμολόγοι, παρ’ όλο που και αυτοί δεν μπορούν να προβλέψουν τους σεισμούς, οι επιδημιολόγοι υπολογίζουν και αναμένουν τη συχνότητα και την περιοδικότητα των πανδημιών ή των επιδημιών.

Δεν σκοπεύω, ως τελείως ακατατόπιστος και ανίδεος, να τους υποκαταστήσω. Αλλά ως αναγνώστης και σεμνός γνώστης της Ιστορίας είμαι σε θέση να απαριθμήσω όσες πανδημίες ή επιδημίες καταγράφει η λογοτεχνία και θα αναφερθώ στις κυριότερες απ’ αυτές. Διαβάζοντας λοιπόν τα λογοτεχνικά χρονικά των πανδημιών αντιλαμβάνεται κανείς πως πέρα από την ολική καταστροφή και την απώλεια χιλιάδων ψυχών, όταν επιδράμουν και σαρώνουν μεγάλες περιοχές του πλανήτη, συχνότατα μετά την παρέλευση της αρρώστιας παρατηρήθηκε πως για λίγο ή πολύ χρόνο έχουν αλλάξει και, για να μη φύγω από τη λέξη που μόλις έγραψα, την ηθική.

Μην περιμένετε βέβαια να αρχίσω με τις Δέκα Πληγές του Φαραώ, παρ’ όλο που τίποτε ακόμη και στις λαϊκές παραδόσεις δεν είναι εφεύρημα φανταστικό των λαών, αλλά περιέχει πυρήνα αλήθειας.

Το αρχαιότερο λογοτεχνικό κείμενο, τουλάχιστον του ευρωπαϊκού πολιτισμού, η «Ιλιάδα» του Ομήρου, ξεκινά με έναν λοιμό. Οι Ελληνες που για δέκα χρόνια πολιορκούν την Τροία βρίσκονται μπροστά στο φάσμα μιας φονικής πανδημίας και ο ποιητής με την έξοχη αφηγηματική του πρωτοτυπία αναφέρεται σε «θαμιές πυρές», διάσπαρτες φωτιές, όπου σωρευμένα από την αρρώστια νεκρά σώματα ελλήνων πολιορκητών καίγονται στον κάμπο. Τόσο έχει «μπουκώσει» με σορούς ο τόπος και ο ποταμός που διαρρέει τον κάμπο ώστε το ποτάμι αγανακτισμένο, καθώς τα πτώματα πλέουν, τα πετά, τα εκσφενδονίζει στους γύρω αγρούς!! Αιτία του κακού ο θυμός του θεού που ο Αγαμέμνων έχει αιχμαλωτίσει τη Χρυσηίδα, κόρη του ιερέα του Χρύση, και την έχει καταστήσει παλλακίδα του.

Μαζί με τις Πληγές του Φαραώ και την ιστορία της Γραφής με την Κιβωτό του Νώε που διασώζει δείγμα της ζωής μέσα στον κατακλυσμό που αφανίζει φυτά και ζώα, αλλά και τον ελληνικό κατακλυσμό που διασώζει το γένος των ανθρώπων χάρις στην Πύρρα και τον άντρα της, είναι οι πρώτες συνταρακτικές μνήμες της ανθρωπότητας από καθολικές καταστροφές που οφείλονται σε ανατροπές της φυσικής ισορροπίας. Λοιμοί, λιμοί, καταποντισμοί και γενεοκτονίες.

Αλλά ας μείνουμε στη λογοτεχνία. Και βέβαια με έναν λοιμό ξεκίνησε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος. Οι Λακεδαιμόνιοι πολιορκούν την Αθήνα και οι αγρότες και οι ποιμένες της Αττικής με τα ζώα τους, όσα γλίτωσαν από τον εχθρό, συνωθούνται μέσα στα τείχη και κατασκηνώνουν στα ιερά άλση. Κάποιος ιός (!) μολύνει τα πηγάδια και η Αττική χάνει το ένα τρίτο των κατοίκων της. Ο Θουκυδίδης που το καταγράφει αριστουργηματικά και ο Περικλής νόσησαν. Ο τελευταίος, αφού έχασε δύο παιδιά, πέθανε ύστερα από λίγο χρόνο.

Την τραγική εμπειρία του λοιμού μεταφέρει στην τραγωδία του «Οιδίπους τύραννος» ο Σοφοκλής. Το έργο ξεκινάει με τον άρρωστο λαό των Θηβών που προσέρχεται (άντρες, γυναίκες και παιδιά) στο ανάκτορο του Οιδίποδα για να τον ικετεύσει να λάβει μέτρα για να σωθεί η πόλη από μια θανατηφόρο πανδημία που ακόμη και τα έμβρια προσβάλλει ώστε τα ζώα να γεννούν νεκρά παιδιά. Εκεί βέβαια η αιτία είναι ο πατροκτόνος και μοιχός βασιλιάς που οι πράξεις του αναστατώνουν την τάξη του κόσμου.

Από την Ιστορία γνωρίζουμε πως η χολέρα ερήμωσε περιοχές της Ευρώπης για χρόνια. Ηταν τέτοιο το θανατικό ώστε οι περιοχές έμειναν ακαλλιέργητες και όπως πάντα η Ιστορία, μισώντας το κενό, έφερε τα στίφη των βαρβάρων (Σκύθες, Αλλανοί, Γερμανοί, Γότθοι, Γαλάτες κ.λπ.) να συνεχίσουν την παραγωγή αγαθών και εργαλείων.

Η Αθήνα γνωρίζουμε πως τον 12ο αιώνα ερήμωσε. Πέθαναν λόγω της χολέρας αγρότες, τεχνίτες, ιερείς, ακόμη και ο τότε αρχιεπίσκοπος. Το κενό και στην Αττική και στην υπόλοιπη Ελλάδα κάλυψαν οι αλβανοί βοσκοί που κατέβηκαν προς τον Νότο βρίσκοντας τροφή για τα κοπάδια τους και εγκαταστάθηκαν για πάντα αφήνοντας το γλωσσικό και παραδοσιακό στίγμα τους: τοπωνύμια (Σπάτα, Λούτσα, Μενίδι) και ήθη (η «ελληνική λέξη»: τσίπα).

Ενα από τα αριστουργηματικά πεζά της ευρωπαϊκής Ιστορίας, το «Δεκαήμερον» του Βοκκάκιου, είναι οι ιστορίες που αφηγούνται κάποιοι ιταλοί πλούσιοι που έχουν καταφύγει σε ασφαλές οίκημα με εξασφαλισμένη την τροφή τους και για να περάσει ο καιρός και να διασκεδαστεί ο φόβος αφηγούνται στη σειρά σκαμπρόζικες ιστορίες, οι κυριότερες από τις οποίες είναι ερωτικά ξεφαντώματα, δείπνα, ακόμη και τετραπέρατες απάτες, δηλαδή μια αποθέωση της ζωής που έξω από το κατάλυμά της πεθαίνει.

Στα μέσα του 19ου αιώνα μια πανδημία πανώλης έπεσε στη Ρωσία. Και ο μεγάλος ρώσος ποιητής Πούσκιν γράφει αποκλεισμένος σε ασφαλή αγροικία τέσσερα μονόπρακτα που παλιότερα ένα από αυτά είχε παίξει στην Ελλάδα ρωσικός θίασος και δύο άλλα είχε σκηνοθετήσει στο πατάρι του θεάτρου Αμόρε ο Λιβαθινός.

Στα χρόνια της βασίλισσας Ελισάβετ στην Αγγλία έπεσε μεγάλη χολέρα και ξεκληρίστηκαν χιλιάδες. Η βασίλισσα με ολόκληρη την αυλή της μετακόμισε στον Νότο του νησιού, όπου ήταν οι θερινές κατοικίες της δυναστείας. Εκεί μαζί με τους άλλους «υπηρέτες» μετακινήθηκε και ο επίσημος τότε θίασος του παλατιού με θιασάρχη τον Σαίξπηρ. Επειδή ήταν καλοκαίρι, γίνονταν τελετές, χοροί και γεύματα στους κήπους. Εκεί ο μεγάλος ποιητής του δυτικού κόσμου, εκμεταλλευόμενος την αρχιτεκτονική του κήπου, τα αίθρια και την πυκνή βλάστηση, έγραψε και έπαιξε με τον θίασό του το «Ονειρο θερινής νύχτας». Είναι σχεδόν βέβαιο ότι η παράσταση έγινε τη νύχτα του θερινού ηλιοστασίου στις 21 Ιουνίου, στον ελληνικό κλήδονα, όταν κατά τη λαϊκή παράδοση ανοίγουν οι ουρανοί και κυκλοφορούν στον επίγειο κόσμο στοιχειά, δαιμόνια και νύμφες.

Στο έργο του Σαίξπηρ υπάρχει και ένα έξοχο ξεκαρδιστικό επεισόδιο όπου κάποιοι μαστόροι του τόπου για να τιμήσουν τους γάμους των πριγκίπων παριστάνουν ξεκαρδιστικά ένα λαϊκό δρώμενο. Δεν αποκλείεται ο Σαίξπηρ να επιστράτευσε επιτόπου μαστόρους της υπαίθρου και να τους ενέταξε στο έργο του.

Κι όλα αυτά ενώ λίγα χιλιόμετρα παραπάνω στη χώρα μαίνεται η χολέρα (παρένθεση: στην Κατοχή, στην επαρχία όπου μεγάλωσα, συχνά χωρίς ηλεκτρικό, γίνονταν, με τους Γερμανούς να περιπολούν στον δρόμο, τρικούβερτα πάρτι).

Μεγάλωσα σε μια εποχή που ήταν ακόμη νωπή η τραγική εμπειρία όσων επέζησαν από την επιδημία της ελονοσίας. Η γιαγιά μου στην Αταλάντη γέννησε εννέα παιδιά και επέζησαν τα πέντε, αφού τα άλλα τα έχασε στην επιδημία της ελονοσίας.

Η Χίσλοπ που έχει γίνει σχεδόν Ελληνίδα, πλούτισε την ανάλογη φιλολογία με το μυθιστόρημά της «Το Νησί» που έγινε έξοχη τηλεοπτική σειρά, όπου η δράση γίνεται στη Σπιναλόγκα, ένα νησί έξω από την Κρήτη, όπου απομονώνονταν οι άρρωστοι από την ανίατη τότε λέπρα.

Στο ίδιο νησί διαδραματίζεται και ένα έξοχο μυθιστόρημα του έλληνα πεζογράφου και αστρονόμου καθηγητή πανεπιστημίου Αμποτ: «Γη και Νερό» που είχα την τιμή να γνωρίσω τον συγγραφέα και να προλογίσω μαζί με την Ελισάβετ Κοτζιά το μυθιστόρημα στη δεύτερη μεταθανάτια έκδοσή του.

Αφησα τελευταία δύο αριστουργήματα του καιρού μας. Την ταινία «Θάνατος στη Βενετία» του Βισκόντι, όπου ένα απελπισμένο ερωτικό πάθος εγγράφεται σε μια πόλη που τη ρημάζει η χολέρα, και την εκπληκτική πεζογραφική ιδιοφυΐα του Καμί που καταγράφει μια ανθρώπινη περιπέτεια στο ομώνυμο μυθιστόρημά του «Πανούκλα».

Κάποτε η φυματίωση θέριζε γενιές, ως την πρόσφατη εποχή που βρέθηκε το φάρμακο (όπως ευχόμαστε γρήγορα να βρεθεί και το φάρμακο για τον κορωνοϊό). Υπάρχουν πολλά αριστουργήματα της λογοτεχνίας με ήρωες φθισικούς. Το «Μαγικό βουνό», ένα από τα έξοχα πεζά του εικοστού αιώνα, του γερμανού συγγραφέα Τόμας Μαν, και το «Ημερολόγιο ενός φθισικού» του Κώστα Ουράνη, του έλληνα ποιητή που νοσηλεύτηκε σε βουνά της Ελβετίας, αποτυπώνουν τα ψυχολογικά, πέρα από τα σωματικά, συμπτώματα μιας αρρώστιας που συχνά καθίσταται μοιραία.

Υπήρχε κάποτε προς δημόσια συζήτηση η ιστορική θεωρία ότι οι πόλεμοι είναι σχεδόν μοιραίοι, αν δεν είναι αναγκαίοι, για να μειωθεί ο ανθρώπινος πληθυσμός που η αύξησή του δημιουργεί προβλήματα επιβίωσης λόγω της μεγάλης κατανάλωσης τροφής. Φασιστική σχεδόν θεωρία.

Αλλά από την άλλη μια άλλη ηλίθια θεωρία, με θρησκευτική προέλευση, θέλει οι αρρώστιες, οι πανδημίες, να αποτελούν σχέδιο Θεού για να τιμωρηθούν οι αμαρτίες του πολιτισμού.

Αν είναι έτσι, πώς και αρρώστησαν προσκυνητές των Αγίων Τόπων;

Το βέβαιο επιστημονικά είναι πως αρχαιόθεν υπάρχει ένας ρυθμός, μια ακολουθία, μια οικονομική κρίση, μια πανδημία, μια πανδημία, μια οικονομική κρίση, ένας πόλεμος, ένας σεισμός, μια πλημμύρα! Φυσική νομοτέλεια ή ανθρώπινη απληστία;