Παιδείας ακροβολιστής

Οταν φεύγουν από τον ανεμόδαρτο βράχο της ζωής αγναντεύοντας το άπειρο της θάλασσας και τ’ ουρανού φίλοι και συνοδοιπόροι, οι αναμνήσεις έρχονται πλημμύρα και σε κατακλύζουν.

Με τον Γιάννη Δάλλα συμπορευτήκαμε εξήντα χρόνια. Η γνωριμία μας έγινε τα μαύρα χρόνια της δικτατορίας στο πατάρι όπου ο μακαρίτης κοινός φίλος Φίλιππος Βλάχος, ηθοποιός, είχε την έμπνευση να πάει και να «κλέψει» από το εγκαταλειμμένο τυπογραφείο των «Αδελφών Ταρουσσόπουλων» τις κάσες με τα τυπογραφικά στοιχεία που οι απόγονοί τους ήταν έτοιμοι να τα δώσουν σε χυτήριο για λιώσιμο. Ημασταν δυο – τρεις που ξέραμε αυτή τη νέα προίκα, ενώ στους δρόμους γύρω (το πατάρι ήταν στο βάθος μιας αυλής στην οδό Μαυρομιχάλη), το σκοτάδι ακόμη το 1968 της τυραννίας υποχρεώνει τους πνευματικούς ανθρώπους να σιωπούν.

Εως το 1970 οι κάσες με τα στοιχεία όπου κάποτε είχαν τυπώσει όλες τις συλλογές τού Σεφέρη έμειναν ανενεργές και το πατάρι είχε γίνει ένα μικρό ελεύθερο πεδίο πνευματικής αντίστασης. Φίλος του Βλάχου ο Πέτρος Μάρκαρης, ο Μάνος Ελευθερίου, ο αείμνηστος από παλιά ποιητής Αγγελάκης και η μικρότητά μου φιλόλογος τότε φροντιστής στην οδό πίσω από τη Ζωοδόχο Πηγή όπου συνδιδάσκαμε με τον Εκτορα Κακναβάτο. Ετσι μπήκε ο Κακναβάτος στην παρέα και τον πείσαμε, ενώ είχε απογοητευτεί, να εκδώσει τα ανέκδοτά του που επιμελήθηκε ο Βλάχος έκτοτε στα «Κείμενα».

Στην παρέα σε λίγο εντάχτηκε και ο Γιάννης Δάλλας, μόλις για πολιτικούς λόγους είχε κλείσει το ιδιωτικό του σχολείο στα Γιάννενα.

Εκεί, μόλις αποφασίστηκε μετά και τη δήλωση Σεφέρη να επιστρέψουμε στο εκδοτικό μετερίζι, η πρώτη έκδοση ήταν η ποιητική μου συλλογή «Αμήχανον τέχνημα» και σε λίγο τα άπαντα του Αλεξάνδρου, του Κακναβάτου, συλλογές του Σαχτούρη και βέβαια του Δάλλα και μια σειρά από ανέκδοτα στο συρτάρι ποιήματα ποιητών της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς που η δίκαιη μόδα των ποιητών της γενιάς των Σεφέρη, Ελύτη, Ρίτσου είχε ωθήσει στο περιθώριο. Τότε ο Βλάχος ξαναέφερε στο προσκήνιο τον Αναγνωστάκη, τον Κακναβάτο.

Το 1970 προσλήφθηκα καθηγητής στη Σχολή Μωραΐτη, ενός φωτισμένου εκπαιδευτικού, μαθητή του Συκουτρή. Ετσι σε λίγο βρέθηκα να μπαίνω στις ίδιες αίθουσες με τον σπουδαίο μελετητή των επτανησίων ριζοσπαστών Γιώργο Αλισσανδράτο, τον Τάσο Λιγνάδη, τον Αλέξη Δημαρά και όταν η σχολή έδωσε το σινιάλο πως ήταν πυρήνας δημοτικισμού και ελεύθερης παιδείας βρεθήκαμε συνάδελφοι με τον Βασίλη Κρεμμυδά, τον Χρήστο Γιανναρά, τον Μιχάλη Μερακλή, τον Γιώργο Γιατρομανωλάκη, τον έξοχο φίλο και φιλόλογο Νίκο Χουρμουζιάδη, τον σπουδαίο Γρηγόρη Σηφάκη, τον Κακναβάτο ως καθηγητή Μαθηματικών, τον παιδαγωγό Κυνηγό, τον φυσιογνώστη Αριστείδη Γεωργιάδη, δάσκαλο δέκα αργότερα καθηγητών πανεπιστημίου. Τότε προσελήφθη στη σχολή και η Στέλλα Μαραγκουδάκη, που είχε εκδώσει σε μετάφραση τα άπαντα Αισχύλου, Σοφοκλή και Ευριπίδη!

Δίπλα μου, γύρω μου φιλόλογοι, θεολόγοι (ο αξέχαστος φίλος Ματθαίος Μουντές), μαθηματικοί, χημικοί, φυσικοί.

Η καθημερινή επαφή με τον Δάλλα τότε εκτός των άλλων φίλων συναδέλφων έγινε στενότερη γιατί είχα τη χαρά να έχω μαθητές μου στην τάξη τούς δύο γιους του Δάλλα, σήμερα εξέχοντες επιστήμονες. Ετσι γνώρισα και τη σύζυγό του, αργότερα καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.

Την εποχή εκείνη και αργότερα έως πρόσφατα στα ακμαία του γεράματα (έφυγε 96 ετών) ο Δάλλας έγινε ίσως ο παραγωγικότερος έλληνας ποιητής, μεταφραστής και δοκιμιογράφος.

Είχα γνωρίσει ως ποιητή τον Δάλλα ως μαθητής Λυκείου όταν στη μοναξιά ενός λόφου στη γενέθλια πόλη μου είχα ανακαλύψει όλη την πρώτη μεταπολεμική γενιά στην «Ανθολογία» των Γεωργούδη – Γεννατά (τον Γεννατά αργότερα τον είχα συνάδελφο στους χορούς του Ροντήρη, έξοχο ηθοποιό). Τότε διάβασα την πρώτη του ποιητική εμφάνιση: «Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα». Στα «Κείμενα» ο Βλάχος εξέδωσε την εξαίσια «Ανατομία» του (1971), την ίδια εποχή με τον Πατρίκιο, τον Κατσαρό.

Από το 1971 και έως πρόσφατα ο Δάλλας δημοσίευσε επτά ποιητικές συλλογές μαζί με συγκεντρωτικές του έργου του και ασχολήθηκε συστηματικά με τη μετάφραση αρχαίων λυρικών ποιητών όλων των ειδών, «Χορικούς», «Μελικούς», «Ιαμβογράφους», «Ελεγειακούς». Αλλά και επιγραμματικούς (ερωτικούς και γνωμικούς). Και μόνο το μεταφραστικό έργο του με άγνωστους στην παιδεία της σύγχρονης Ελλάδας ποιητές να είχε αφήσει, θα έχει τουλάχιστον σε άλλες εποχές χαρακτηριστεί Δάσκαλος του Γένους.

Ομως δεν αρκέστηκε σ’ αυτά, ακάματος και συχνότατα τολμηρός στις εκτιμήσεις του και στην πρωτοτυπία των προσεγγίσεών του μας πλούτισε με δοκίμια και εξαντλητικές μελέτες για τη νεοελληνική γραμματεία. Είναι αυτός που ανακάλυψε το χαμένο στα ράφια μεταφραστικό έργο του μεγάλου Ανδρέα Κάλβου «Οι ψαλμοί του Δαβίδ» και που σχολίασε την παραμελημένη «Ιωνιάδα» του καθώς και τις εξαίσιες «Ωδές».

Βαθύς και πρωτότυπος μελετητής του Βάρναλη ξεπέρασε τα πολιτικά σύνδρομα που ακολουθούσαν μεταπολεμικά έναν κατ’ αρχάς αναρχίζοντα λυρικό και σατιρικό ποιητή και κυρίως μεγάλο μάστορα, έναν πρωτοπόρο στην ύλη δημιουργό και ενεργοποίησε την κλασική στιχουργική φόρμα (σονέτο).

Ο Δάλλας έφερε πάλι στο προσκήνιο τον μεγάλο πεζογράφο Κωνσταντίνο Θεοτόκη και επιμελήθηκε με προλόγους και σημειώσεις τα αριστουργήματά του «Κατάδικος» και «Οι σκλάβοι στα δεσμά τους», έργα πρωτοπόρα ακόμη και για τον ευρωπαϊκό νατουραλισμό και κριτικό ρεαλισμό.

Αλλά και η προσέγγιση του ποιητικού έργου του Βάρναλη προσεγγίζοντας και ερμηνεύοντας κριτικά το έξοχο «Σκλάβοι πολιορκημένοι» (ακόμη και στον τίτλο μια αίρεση στο περιθώριο των «Ελεύθερων πολιορκημένων» του Δ. Σολωμού) και το αριστούργημα «Το φως που καίει».

Η ανίχνευση των δεκαετιών που ανθεί ο Θεοτόκης, ο πρώτος Βάρναλης, ανθεί και η ποίηση του Καβάφη. Ο Καβάφης ήρθε στην Ελλάδα από την Αλεξάνδρεια ως έργο από την έκδοση ποιημάτων του από τον οξυδερκή Ξενόπουλο μετά τα πρώτα έργα του Βάρναλη και του Σικελιανού.

Ο Δάλλας ανίχνευσε πτυχές του καβαφικού έργου άγνωστες έως την εποχή που καταπιάστηκε εκείνος. Το εξαίσιο δοκίμιό του «Καβάφης και ιστορία» είναι ένας ταξιδιωτικός οδηγός για να περιηγηθούμε με άνεση στα λεγόμενα ιστορικά ποιήματα του Καβάφη.

Αλλά ιδιαίτερα το έργο του Δάλλα «Καβάφης και η δεύτερη σοφιστική» είναι αποκαλυπτικό, διότι μια δράκα μόνο ακόμη και φιλολόγων γνωρίζουν τη δεύτερη σοφιστική που ο Καβάφης φαίνεται να έχει εξαντλητικά μελετήσει. Και είναι ακριβώς η ίδια πολιτιστική περιουσία των χρόνων των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των πρώτων χρόνων της Ρωμαιοκρατίας, ιστορικοί περίοδοι που τροφοδοτούν τα «Ιστορικά» ποιήματα του Καβάφη, αυτές τις έξοχες περσόνες των παθών και του πάθους του.

Αν με ενοχλεί, στην ηλικία που βρίσκομαι, η απλή δημοσιογραφική είδηση (με σημαντικές ομολογώ πληροφορίες για το έργο του) για τον θάνατό του είναι διότι η γενική παιδεία μας, η γενιά της περιττής πληροφορίας και η κονσερβοποιημένη γνώση μάς αποξενώνουν από θεμελιώδεις γνώσεις για να μην πω σοφίες που υπάρχουν στο σώμα της ιστορικής μας συνείδησης. Ισως γιατί σήμερα επιβεβαιώνεται η τρομερή διατύπωση του Τ.Σ. Ελιοτ: «Είχαμε τη σοφία και τη χάσαμε στις γνώσεις, είχαμε τις γνώσεις και πνιγήκαμε στις πληροφορίες».

Ο Γιάννης Δάλλας δίδαξε ως καθηγητής στο πανεπιστήμιο της γενέθλιας επαρχίας του, στα Γιάννενα. Αλήθεια και ερωτώ χωρίς καμιά εριστική διάθεση: Διδάσκεται σήμερα στη Φιλοσοφική Σχολή της Ηπείρου, έστω ως μάθημα επιλογής, το έργο, κυρίως το δοκιμιακό, του Δάλλα; Γιατί γνωρίζω πως ένας μακαρίτης πια διάδοχός του και  δικός μου υβριστής, διότι ακριβώς ήμουν φίλος και αλληλέγγυος του Δάλλα, τον έβριζε από έδρας και στα πεζοδρόμια έξω από το βιβλιοπωλείο της «Εστίας» στη Σόλωνος!

Πριν από τον Δάλλα καθηγητής ήταν ο Κώστας Στεργιόπουλος, σπουδαίος κριτικός και δοκιμιογράφος. Διδάσκεται; Οι νέοι φιλόλογοι που θα πάνε στην Εκπαίδευση, διδάσκοντας π.χ. Καβάφη, θα διαβάσουν στα παιδιά που διψάνε για γνώση τα έργα του Δάλλα; Τις μελέτες του Στεργιόπουλου;

Σίγουρα! Οσο διδάσκονται στην ελληνική Εκπαίδευση τα δοκίμια του Σεφέρη, του Ελύτη!