Αναμνήσεις από τα σπίτια των πεθαμένων

Το ρολόι είναι σταματημένο στις 20.36. Το ημερολόγιο στις 28 Ιανουαρίου. Κρεμασμένο στον τοίχο ένα αντίγραφο του πίνακα «Μαντόνα Σιστίνα» του Ραφαήλ. Στο τελευταίο διαμέρισμα όπου έμεινε ο Ντοστογέφσκι επικρατεί σιωπή. Την επιβάλλουν οι υπάλληλοι, αλλά και ένας άτυπος κώδικας μεταξύ των επισκεπτών, που αφήνουν τα προσωπικά αντικείμενα στο ισόγειο πριν ανεβούν τις ξύλινες σκάλες. Σε λίγα δευτερόλεπτα θα αλλάξουν αιώνα. Στην οδό Kuznechny 5 της Αγίας Πετρούπολης, δίπλα σε μια ιστορική αγορά τροφίμων, εισέρχονται – το πολύ ανά 20 – στο σπίτι όπου έζησε ο κορυφαίος ρώσος μυθιστοριογράφος. Λίγοι γνωρίζουν εκ των προτέρων ότι εδώ ολοκλήρωσε το τελευταίο μεγάλο έργο του, τους «Αδελφούς Καραμάζοφ», έναν χρόνο πριν από τον θάνατό του το 1881. Οι περισσότεροι θα διαβάσουν στις μεγάλες πλαστικοποιημένες καρτέλες ανά χείρας ότι δεν απέκτησε ποτέ δικό του σπίτι, αν και έζησε στην πολιτιστική πρωτεύουσα της Ρωσίας συνολικά επί 28 χρόνια. Εμενε πάντα στο νοίκι και μετακόμισε είκοσι φορές. Λίγα μέτρα πιο μακριά βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Βλαδίμηρου, όπου ο συγγραφέας εκκλησιαζόταν με την οικογένειά του.

Για έναν νεοφώτιστο επισκέπτη τα απομεινάρια της σπουδαίας λογοτεχνικής παράδοσης στην Αγία Πετρούπολη συναγωνίζονται τις εκκλησίες και τα μουσεία που συναντά σε οποιαδήποτε καθημερινή διαδρομή. Μια διαρκής υπενθύμιση ότι η πόλη είναι φτιαγμένη από πολλαπλές ιστορικές επιστρώσεις εκφράζοντας παράλληλα την αντίστιξή της προς τη «θεσμική», συγκεντρωτική Μόσχα (σε ανεκδοτολογικό επίπεδο, οι άνθρωποί της σχολιάζουν τη βαριά προφορά των Μοσχοβιτών). Η Αγία Πετρούπολη δεν έχει απεμπολήσει ποτέ τον τίτλο του «παραθύρου προς τη Δύση» διατηρώντας τις αναφορές στην περίφημη «ρωσική» ψυχή. Κάποια στιγμή, παρατηρώντας τους εκατοντάδες Ρώσους να εισέρχονται ασταμάτητα, σαν σε μοτίβα μυρμηγκογραμμής, στην Παναγία του Καζάν, φέρνεις στο μυαλό τούς χαρακτήρες που έχει αποτυπώσει στη μεγάλη λογοτεχνία ο Γκόγκολ: τους χωρικούς με την ατσάλινη όψη που μοιάζουν να σφίγγουν τη ζωή ανάμεσα στα δόντια τους και έχουν μάθει να ζουν ενώ η μεγάλη ιστορία μεταμορφώνεται στο Κακό. Αλλά είναι ο Ντοστογέφσκι και πάλι – μέσω του Σβιντριγκάιλοφ από το «Εγκλημα και τιμωρία» – που περιγράφει το ξέφτισμα της ανθρώπινης ψυχής στην πίσω πλευρά της αυτοκρατορικής πόλης με το λαμπερό ντεκόρ: «Είναι δύσκολο να βρεθεί άλλος τόπος όπου η ανθρώπινη ψυχή να πιέζεται από τόσο μιασματικές, τόσο πένθιμες και τόσο παράξενες επιρροές όσο εδώ στην Πετρούπολη».

Στις δύο εβδομάδες που διήρκεσε η παραμονή η πόλη άλλαζε όψεις σαν τα νερά του ποταμού Νέβα, που από φυσικό παγοδρόμιο τον χειμώνα γίνεται γαλαζοπράσινος το καλοκαίρι. Στο Κέντρο Zlatoust, όπου πραγματοποιήθηκε το σεμινάριο ρωσικών, η διαδικασία δεν είχε κόψει όλες τις γέφυρες με το σοβιετικό μοντέλο: μάθημα αποκλειστικά στα ρωσικά ανεξαρτήτως επιπέδου, μαθητές ριγμένοι «στα βαθιά», εμμονή στην προφορά και την τονικότητα (με αναφορές στη φυσιολογία της ακουστικής). Οταν τελείωνε το πεντάωρο μάθημα το ανέκδοτο της ημέρας ήταν να τονίζουμε μεταξύ μας όλες τις λέξεις στην προ-προπαραλήγουσα, κατά τις υποδείξεις της διδάσκουσας.

ΜΕΤΡΟ ΚΑΙ ΡΑΠ

Η πρόσβαση στο Zlatoust γίνεται από το μετρό της πόλης, ένα από τα νεότερα του κόσμου (άνοιξε το 1955), που φτάνει σε βάθος τα 85 μέτρα. Η κατάβαση με τις κυλιόμενες σκάλες στην πλατφόρμα του σταθμού Νιέφσκι μοιάζει με φιλμάκι μικρού μήκους. Διαρκεί περίπου δυόμισι λεπτά, στα οποία παρατηρεί κανείς τα νυσταγμένα πρόσωπα των πρωινών εργαζομένων. Στους συρμούς είναι οι γυναίκες που διαβάζουν περισσότερο (παρατήρηση που ισχύει και για τις επισκέψεις στα μουσεία). Κατά την έξοδο, οι μπάρες ελέγχου απ’ όπου περνούν οι επιβάτες «χτυπάνε» μονίμως χωρίς κανείς να τους ελέγχει τελικά. Δύο ηλικιωμένες κυρίες μοιράζουν, όρθιες, το free press του δήμου στους περαστικούς – τους ίδιους που θα μπορούσαν να το πάρουν μόνοι τους από τα παρακείμενα σταντ. Ενα από τα πολλά στιγμιότυπα που υποψιάζουν για πλεονάζουσες θέσεις εργασίας με την εντολή του σύγχρονου «πατερούλη». Η φιγούρα του Πούτιν μπορεί να μη φαίνεται παρά μόνο στις στάμπες των τουριστικών αξεσουάρ, αλλά ο έλεγχος είναι αόρατος και διαρκής. «Μετά τον Πούτιν, τι έρχεται;» ρωτούσαμε στο Καφέ του Πούσκιν, τον περασμένο Ιούλιο, την Ιρίνα που μας ξεναγούσε. «Ο Πούτιν» ήταν η – προφητική – απάντησή της, με δεδομένη την πρόσφατη απόφασή του να θυσιάσει τον πρωθυπουργό Μεντβέντεφ για να ξεδιπλώσει το σχέδιο παραμονής του σε ανώτατη πολιτειακή θέση. Οι κρατικοί αστυνομικοί μπορεί επίσης να μη φαίνονται, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν είναι διάσπαρτοι στην πόλη με πολιτικά. Κι ύστερα είναι η μουσική. Αυτή που ακούγεται πιο έντονα στα αυτοσχέδια σόου των πλανόδιων μουσικών, είναι η ραπ. Εξω από το μεγάλο βιβλιοπωλείο της οδού Νιέφσκι («Ντομ κνίγκι»), χτισμένο σε ρυθμό αρ νουβό, μία κολεκτίβα τραγουδάει για το μέλλον του πλανήτη, ανθρώπους που δεν βρίσκουν ευτυχία. Είναι κι αυτό ένα στιγμιότυπο από την «υπόγεια» αναμέτρηση με τον Πρόεδρο Πασών των Ρωσιών, ο οποίος σε συνάντησή του με πολιτιστικούς συμβούλους στην πόλη, το 2018, είχε δηλώσει ότι η ραπ «βασίζεται σε τρεις πυλώνες: σεξ, ναρκωτικά και διαμαρτυρία». Τον ανησυχούσε κυρίως το δεύτερο, επειδή «οδηγούσε σε εκφυλισμό του έθνους», αλλά ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί το φαινόμενο δεν είναι η απαγόρευση της μουσικής – είναι «να την ελέγξουμε και να την καθοδηγήσουμε».

Λίγα μέτρα πιο δίπλα, στην υπαίθρια έκθεση βιβλίου, φαίνεται ότι ένας άλλος «πατερούλης» ξεπουλάει λόγω νοσταλγίας. Στους πάγκους έχουν μείνει εννέα βιβλία με τσιτάτα του Λένιν, πέντε με Μαρξ και μόλις ένα με τσιτάτα του Στάλιν. Ο τελευταίος συναγωνιζόταν τον ηγέτη των Σοβιέτ και στις αναπαραστάσεις των πλανόδιων ζωγράφων. Ναι, είναι αλήθεια και στην Αγία Πετρούπολη: οι καπιταλιστές είναι ικανοί να πουλήσουν ακόμη και το τελάρο όπου είναι ζωγραφισμένοι οι κομμουνιστές.

Το Ερμιτάζ αποτελεί έναν κόσμο από μόνο του. Η λέξη είναι από τις λίγες που προφέρονται στα γαλλικά ακόμη και από Ρώσους, άλλη μία «κληρονομιά» του Μεγάλου Πέτρου στην πόλη. Η περιγραφή των θησαυρών που εκτίθενται στο μεγαλύτερο μουσείο του πλανήτη θα αποδεικνυόταν μία χίμαιρα για τον δημοσιογραφικό λόγο. Θα έπρεπε να τετραγωνίσει κανείς τους αλλεπάλληλους κύκλους που ακολουθεί μέσα στις αίθουσες για να χωρέσει 22 χιλιόμετρα περιήγησης σε μερικές χιλιάδες λέξεις. Αναπόφευκτα ορισμένες λεπτομέρειες κυριαρχούν σ’ αυτή την υπερσυσσώρευση πληροφορίας που δοκιμάζει τις αντοχές του επισκέπτη. Είναι η άγνωστη ακόμη και σήμερα τεχνική που κρύβεται πίσω από τα χρυσά ενώτια του 4ου αιώνα π.Χ., που ανακαλύφθηκαν στη νεκρόπολη της Ταυρικής Χερσονήσου (από την πριβέ ξενάγηση στα υπόγεια του Μουσείου – μια πρωτόγνωρη εμπειρία). Η εκτυφλωτικά κόκκινη «Μεταμόρφωση του Σωτήρος», εικόνα του 12ου αιώνα που μεταφέρθηκε στο Μουσείο από το Αγιον Ορος. Ενας πίνακας του Λένιν και ακριβώς από πίσω του ένας του Νικολάου Β’. Το ίδιο το κτίριο είναι ένα καλειδοσκόπιο της ρωσικής ιστορίας από την εποχή της Μεγάλης Αικατερίνης ως τις μέρες μας. Ο πυρήνας του ήταν η συλλογή 200 έργων ζωγραφικής που διατηρούσε η αυτοκράτειρα στα Χειμερινά Ανάκτορα το 1764 – μόλις 61 χρόνια μετά την ίδρυση της πόλης από τον Μεγάλο Πέτρο. Το λεγόμενο Νέο Ερμιτάζ άνοιξε το 1852, όταν ο Νικόλαος Α’ παρήγγειλε στον γερμανό αρχιτέκτονα Λέο φον Κλέντσε την κατασκευή ενός καινούργιου κτιρίου (λεπτομέρεια: ο ίδιος αρχιτέκτονας είχε ξεκινήσει το αναστηλωτικό έργο στην Ακρόπολη επί Οθωνα).

Παρά την κατάχρηση που έχει υποστεί η λέξη, αποκάλυψη για έναν σημερινό επισκέπτη είναι, ωστόσο, και το απέναντι παράρτημα του Ερμιτάζ (General Staff Building), όπου εκτίθενται πίνακες των Ματίς, Πικάσο, Γκογκέν, Σεζάν, Ντεγκά, Καντίνσκι. Η διαρρύθμιση του χώρου και του κτιρίου – οι οδηγίες εδώ δεν δίνονται με επιγραφές, αλλά με φωτεινά σήματα πάνω στους τοίχους – δείχνει την κατεύθυνση μιας πόλης που συναγωνίζεται τις ευρωπαϊκές μητροπόλεις.

ΣΠΙΤΙ ΝΑΜΠΟΚΟΦ

Στο σπίτι των Ναμπόκοφ, στην οδό Bolshaya Morskaya 47, ελάχιστα ίχνη μαρτυρούν το παρελθόν μιας οικογένειας, η ζωή της οποίας σαρώθηκε από την επέλαση των μπολσεβίκων. Σε ένα ιδιότυπο «τελετουργικό» η υπάλληλος της υποδοχής καταγράφει τα ονόματα και τις ιδιότητες των επισκεπτών αφήνοντάς τους να ξεναγηθούν μόνοι ανάμεσα στις συλλογές των εκδόσεων, τα προσωπικά αντικείμενα του Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ και τις συλλογές με τις πεταλούδες. Στην περίπτωση μιας φιλικής παρέας από την Ελλάδα, όμως, σηκώνεται από τη θέση της και μάς ξεναγεί στον χώρο. Το «μοναδικό σπίτι μας στον κόσμο», όπως το χαρακτήριζε ο Ναμπόκοφ – καθώς δεν θα έμενε ποτέ άλλοτε σε δικό του – είναι με τον τρόπο του ένα «σκάνδαλο» μέσα στην πολυστρωματική ιστορία της Αγίας Πετρούπολης του Πούτιν. Μία «παραπομπή» στο αριστοκρατικό μεγαλείο, το λυκόφως του οποίου περιγράφει ο συγγραφέας στο σπαρακτικό «Μίλησε, μνήμη» (εκδ. Πατάκη, 1997): «Ενα σωρό γλυκά και χαριτωμένα μικροπράγματα παρήλαυναν σταθερά από το “English Shop” της λεωφόρου Νιέφσκι στο σπίτι μας: κέικ φρούτου, οσφρητικά άλατα, τράπουλες, παζλ, ριγωτά μπλέιζερ, κατάλευκα χνουδάτα μπαλάκια του τένις».

Λίγο – πολύ τα ίδια σουβενίρ μπορεί κανείς να ανακαλύψει στη σημερινή λεωφόρο Νιέφσκι, με τα λουσάτα πολυκαταστήματα, τις αλυσίδες φαστ φουντ, τους καλλιτέχνες του δρόμου, τα κοσμηματοπωλεία και τα πολυτελή ξενοδοχεία. Η σύγχρονη όψη του καπιταλισμού ανήκει στο ίδιο τοπίο με τις κορυφογραμμές των ορθόδοξων ναών: αυτό κι αν είναι σκάνδαλο – σκέφτομαι – για ορισμένους αριστερούς, που θα ήθελαν το «εποικοδόμημα» ανόθευτο, βουτηγμένο σε μια γλυκερή νοσταλγία για τον χαμένο σοβιετικό παράδεισο. Τα απομεινάρια εκείνης της περιόδου, ωστόσο, δείχνουν προς την αντίθετη κατεύθυνση. Για να βγούμε από το διαμέρισμα που νοικιάζουμε κλείνουμε την πόρτα, ασφαλίζουμε τον διακόπτη, στη συνέχεια τραβάμε τη βαριά σιδερόπορτα και κλειδώνουμε την κανονική κλειδαριά. Ανά δύο διαμερίσματα υπάρχει και τρίτη δίοδος που πρέπει να ασφαλίσει, ενώ η είσοδος της πολυκατοικίας κλειδώνει και ανοίγει με τετραψήφιο κωδικό. Αυτή η επαναλαμβανόμενη ρουτίνα επί 15 ημέρες ήταν η μικρογραφία μιας (μετα)σοβιετικής καθημερινότητας. Προφανώς στο υποπολλαπλάσιο.

Στο Ναό του Χυμένου Αίματος – χτισμένο στο σημείο όπου τραυματίστηκε θανάσιμα ο τσάρος Αλέξανδρος Β’ το 1881 – η γραφή για τυφλούς ξεχωρίζει μέσα στη μεγαλοπρέπεια του διακόσμου, υπόμνηση και αυτή μιας επικράτειας όπου η Εκκλησία επιβιώνει από τις κυκλοθυμικές διαθέσεις της ιστορίας. Νεαροί τουρίστες, μαθητές και μαθήτριες, κομψές Ρωσίδες, επισκέπτες με αθλητικά στέκονται μπροστά στις εικόνες σαν να ξέρουν τι να ζητήσουν από τον εαυτό τους. Η ίδια εντύπωση και στη Μονή Αγίας Τριάδας, με το μικρό νεκροταφείο για τα παιδιά. «Για όποιους ζουν την ικεσία,/τα εικονίσματα δεν παύουν να απηχούν/ τις απειράριθμες, βουβές λαλιές εκείνων/ που παρακαλέσανε/ κι εκείνων που δεν παύουν να παρακαλούν», κατά τη Ζωή Καρέλλη. Θρησκευτική ατμόσφαιρα, διαφορετικής προέλευσης, επικρατεί και στο Στάδιο Κρεστόφσκι, κατά τον αγώνα της Ζενίτ με την Ταμπόφ (2-1). Τα μέτρα ασφαλείας πριν από την είσοδο στο γήπεδο εξηγούν τις πεταμένες μπίρες και βότκες σε όλη την προηγούμενη διαδρομή: οι οπαδοί πίνουν προκαταβολικά. Η πιο οικεία εικόνα μέσα στο «πολιτισμένο» γήπεδο είναι τα χειροποίητα παγωτά που προμηθεύονται στο διάλειμμα του αγώνα από τους πλανόδιους παγωτατζήδες.

Το Καμάροβο βρίσκεται περίπου 30 λεπτά έξω από την Αγία Πετρούπολη. Στον οικισμό αυτό διατηρούν ντάτσες οι δημόσιοι λειτουργοί – τάση που ξεκίνησε ήδη μετά το 1940 -, αλλά και οι εκπρόσωποι της νέας πλουτοκρατίας που αγοράζουν τα παλιά κτίσματα για να τους δώσουν καινούργια λάμψη (ένα λίφτινγκ που δεν αποκλείει πάντοτε το κιτς). Στα αγροκτήματά του έζησαν για λίγα χρόνια ο Γιόζεφ Μπρόντσκι και ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς. Η διασημότερη, ωστόσο, ένοικος παραμένει η Αννα Αχμάτοβα, ο τάφος της οποίας στο γειτονικό κοιμητήριο είναι ένας σιωπηλός πόλος έλξης. Ανάμεσα στον μεγάλο σιδερένιο σταυρό, μπροστά στην πλάκα με το χαραγμένο όνομά της, και το Μουσείο Αχμάτοβα στην Αγία Πετρούπολη – εκεί όπου έκαιγε τα ποιήματά της για να μην τ’ ακούσει η μυστική αστυνομία – μεσολαβούν 45 χιλιόμετρα. Για πολλούς είναι το απώτατο σημείο μιας περιήγησης στη ρωσική πόλη, αν εξαιρέσει κανείς το νησί Πέτεργκοφ – οι «ρωσικές Βερσαλλίες» – και το Λύκειο του Πούσκιν στο Τσάρσκογιε Σελό. Για λιγότερους – όπως οι φίλοι που βρεθήκαμε εκεί τον Ιούλιο του 2019 – είναι το σημείο απ’ όπου ξεκινάει η ψυχή της Αγίας Πετρούπολης.

Αφιερωμένο στη Στέλλα, τη Βικτώρια, τον Κώστα