Εφευρέτες του χώρου

Το αρχιτεκτονικό δίδυμο Ιβόν Φαρέλ και Σέλεϊ ΜακΝαμάρα, δύο γυναίκες με έδρα του γραφείου τους το Δουβλίνο, κέρδισαν την ανώτερη αρχιτεκτονική διάκριση. Το βραβείο που θεωρείται ισάξιο του Νομπέλ. Είναι η τέταρτη φορά που το Πρίτζκερ δίνεται σε γυναίκα. Η ακεραιότητα με την οποία αυξάνουν τα κτίριά τους καθώς και o τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουν την ανάπτυξη της αρχιτεκτονικής τους, η πίστη τους στη συνεργασία, η γενναιοδωρία προς τους συναδέλφους ήταν τα κριτήρια που καθόρισαν την επιλογή τους από τα μέλη της επιτροπής του βραβείου Πρίτζκερ. Οι δύο γυναίκες του αρχιτεκτονικού γραφείου Grafton Architects Ιβόν Φαρέλ και Σέλεϊ ΜακΝαμάρα από την Ιρλανδία είχαν προβάλει τις αρχές τους μέσα από την υπεύθυνη στάση τους απέναντι στο περιβάλλον, την ικανότητά τους να ανοίγονται προς τον κοσμοπολιτισμό, ενώ παράλληλα περιελάμβαναν στα έργα τους τη μοναδικότητα κάθε τόπου όπου έχουν παρουσιάσει δουλειά τους. Οπως όταν αναζητούσαν να βρουν τη λύση στο πρόβλημά τους να «δαμάσουν» τον αέρα και τη βροχή σχεδιάζοντας μια φοιτητική εστία στο νέο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο στη Λίμα του Περού. Αυτή η ευαισθησία τους να υπολογίζουν την παρουσία των φυσικών στοιχείων και να την εντάσσουν στην αρχιτεκτονική τους σύνθεση ήταν που τράβηξε το βλέμμα τής – κυρίως ανδροκρατούμενης – αρχιτεκτονικής κοινότητας του βραβείου Πρίτζκερ.

Αλλωστε η συνεργατική τους προσέγγιση ήταν εμφανής και στην Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας το 2018, όταν ορίστηκαν επιμελήτριες της διοργάνωσης και έδωσαν τον τίτλο «Freespace – Ελεύθερος χώρος». Θέλησαν να περιγράψουν το θέμα τους ως έκφραση γενναιοδωρίας του πνεύματος μαζί με ανθρώπινη αίσθηση στον πυρήνα της σύγχρονης αρχιτεκτονικής.

Γνωρίστηκαν κατά τη διάρκεια των σπουδών τους στη Σχολή Αρχιτεκτονικής του Δουβλίνου (UCD). Το 1976, μόλις είχαν λάβει το πτυχίο τους, το UCD τις προσκάλεσε να αναλάβουν εκπαιδευτικά καθήκοντα. Δύο χρόνια αργότερα, το 1978, και με άλλους τρεις συνεργάτες, ίδρυσαν το γραφείο τους στο Δουβλίνο, το Grafton Architects, από το οποίο αποχώρησαν οι άλλοι συνεργάτες και έμειναν μόνες τους. Το όνομά του είχε προκύψει από την οδό όπου βρισκόταν. Οι ιδρυτές σκόπευαν να θέσουν την ιδέα της ύπαρξης του τόπου πάνω από εκείνη των ατόμων. Αυτή είναι και η έννοια που περιγράφει την πρακτική τους. Για τις Φαρέλ και ΜακΝαμάρα η αρχιτεκτονική αποτελεί τη δομή για την αστική ζωή και μας συνδέει με τον κόσμο με τρόπο που κανένας άλλος επιστημονικός χώρος δεν μπορεί να προσφέρει.

Στη διαδρομή της καριέρας τους, η αφοσίωσή τους στη διδασκαλία προηγήθηκε ως ανάγκη από την ίδρυση του γραφείου τους. Παράλληλα με τη διδασκαλία ως καθηγήτριες στην πατρίδα τους, οι Φαρέλ και ΜακΝαμάρα υπήρξαν κάτοχοι της έδρας Κέντζο Τάγκε στο περίφημο τμήμα Graduate School of Design του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ καθώς και της έδρας Λούι Καν του Πανεπιστημίου Γέιλ. Επίσης έδωσαν σειρά διαλέξεων σε αρχιτεκτονικές σχολές στην Ευρώπη, όπως η Πολυτεχνική Σχολή της Λωζάννης και η Ακαδημία Αρχιτεκτονικής του Μεντρίζιο, αφού θεωρούσαν τη διδασκαλία «παράλληλη πραγματικότητα». Η επαφή με τους φοιτητές, λένε οι ίδιες, λειτουργούσε ως τρόπος απόσταξης της εμπειρίας τους, την οποία πρόσφεραν στις νέες γενιές, ώστε να συμβάλουν εκείνοι με τη σειρά τους στη διαδικασία ανάπτυξης του πολιτισμού. Ωστόσο έβλεπαν αυτή τη σχέση να λειτουργεί αμφίδρομα μαθαίνοντας και οι ίδιες από το περιβάλλον των σπουδαστών και σπουδαστριών.

Στον τομέα του κτίζειν έδειξαν μια ικανότητα προσαρμογής και ανέλαβαν έργα μικρής και μεγάλης κλίμακας, υλοποιώντας μεγάλο μέρος της κατασκευής τους στη χώρα τους. Οπως το κτίριο κατοικιών στον βόρειο τομέα της Κινγκ Στριτ και το Ινστιτούτο Αστικού Σχεδιασμού στο Δουβλίνο, το Κέντρο Τεχνών Solstice στο Ναβάν, τα γραφεία του υπουργείου Οικονομικών στην ιρλανδική πρωτεύουσα και η Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Λίμερικ. Στο εξωτερικό, έχουν αναπτύξει έργα στην Ιταλία, στη Γαλλία και στο Περού.

Οι Φαρέλ και ΜακΝαμάρα βραβεύτηκαν επίσης φέτος με το χρυσό μετάλλιο RIBA για τη νέα πτέρυγα στη London School of Economics (LSE). Ακόμη ένα έργο με το οποίο επιμένουν να δείχνουν ότι σταθερή προσπάθεια της αρχιτεκτονικής τους είναι η εισαγωγή αξιών όπως η κατασκευή από το χέρι του τεχνίτη, η σύνδεση του χτισμένου χώρου με το περιβάλλον και τον τόπο στον οποίο ανήκει, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη την ιστορία και την παράδοση. Είναι το αποτέλεσμα της βαθιάς κατανόησης του «πνεύματος του τόπου» που απορρέει από το ερευνητικό τους έργο, τη σταθερή ικανότητα παρατήρησης και την περιέργεια και το ανοιχτό πνεύμα με το οποίο διερευνούν και εφαρμόζουν την πρακτική τους. «Υπάρχουν τόσο πολλά κτίρια που επισκέπτεστε και πραγματικά θαυμάζετε, αλλά κάτι λείπει» εξηγεί η Σέλεϊ ΜακΝαμάρα. «Η αρχιτεκτονική δεν αφορά μόνο τον σχεδιασμό, την πολυπλοκότητα και την ολοκλήρωση, αλλά και το πώς αισθάνεσαι ως ξένος παρατηρητής». Η Ιβόν Φαρέλ συμπληρώνει πως «κάθε έργο μας είναι και μια νέα αρχή. Είμαστε σαν εφευρέτες του χώρου. Χρησιμοποιούμε τον όρο “η φυσική του πολιτισμού”. Η αρχιτεκτονική ανταποκρίνεται όχι μόνο στην ύπαρξη του σώματος, αλλά και στη θέση της στη Γη».

Οι θεωρητικοί έχουν επισημάνει για τις δύο κυρίες της φετινής βράβευσης ότι τα κτίριά τους λειτουργούν ως «καλοί γείτονες» οι οποίοι θέλουν να συνεισφέρουν κάτι πέρα από τα όρια του τι χτίστηκε και να συμβάλουν στη βελτίωση του αστικού τοπίου. Η αρχιτεκτονική τους είναι μια εξισορρόπηση της ισχύος και του εντυπωσιασμού, με ειδίκευση σε ακαδημαϊκά, πανεπιστημιακά κτίσματα και πολιτιστικά κτίρια, καθώς και σε ιδιωτικές κατοικίες. Εργα σύγχρονα που δεν επαναλαμβάνουν ούτε μιμούνται και είναι έκφραση της δικής τους αρχιτεκτονικής φωνής.