Με τον τρόπο των μεγάλων δασκάλων

Οι επισκέπτες της φιλόξενης γκαλερί Ευριπίδης, όπου μέχρι τις 14 Μαρτίου παρουσιάζεται η έκθεση του Τίμου Μπατινάκη με τίτλο «Δεκαπέντε χρόνια ζωγραφικής», αν έχουν κάποια εξοικείωση με την τέχνη, εύκολα θα αναγνωρίσουν πως ο Μπατινάκης έχει εμβαθύνει στο μπαρόκ και το ροκοκό· πως θεοί του είναι ο Ρούμπενς, ο Βαν Ντάικ, ο Φρανσουά Μπουσέ· πως έχει αφιερωθεί στο έργο αυτό, και με μεγάλη σοβαρότητα πορεύεται στον δρόμο που διάλεξε.

Ο Μπατινάκης διδάχτηκε (1988-1993) την τέχνη του στο εργαστήριο του Παναγιώτη Τέτση και, παρόλο που οι πίνακές του δεν μοιάζουν σε πολλά με του δασκάλου του, ο υδραίος γέροντας, λίγο πριν από τον θάνατό του, συνιστούσε θερμά στους οικείους του να δουν την προηγούμενη έκθεση του Μπατινάκη στην γκαλερί Genesis (Νοέμβριος – Δεκέμβριος 2014). Η φωνή του θα μπορούσε να ενταχθεί, μέσα στην ιδιότροπη ιστορία της νεοελληνικής τέχνης, στο λεγόμενο «νεοπαραστατικό» κίνημα, λίαν ισχυρό στα εγχώρια πράγματα από τα τέλη της δεκαετίας του ’80. Είναι προς το παρόν αδύνατον να το κρίνουμε ή να κάνουμε κάποια συνολική αποτίμησή του, αφού το κίνημα βρίσκεται δυναμικά εν δράσει και έτσι δεν έχουμε την απαραίτητη απόσταση. Προς το παρόν, είτε υποκύπτουμε στη μαγγανεία της αισθητικής θεωρίας είτε απλώς δηλώνουμε προτιμήσεις.

Ο πυρήνας της παρούσας έκθεσης αποτελείται από τρεις κύριες ομάδες: α) πορτρέτα φίλων, οικείων, συναδέλφων και μοντέλων, β) γυναικεία γυμνά σε ξαπλωμένες πόζες, γ) μεγάλου μεγέθους σχέδια με συγκεκριμένο μοντέλο που φοράει yukata, δηλαδή την καλοκαιρινή παραλλαγή του κιμονό. Οι ίδιες αρχές επικρατούν σε όλα σχεδόν τα έργα της έκθεσης, γι’ αυτό θα συζητήσουμε σύντομα ένα έργο της δεύτερης ομάδας και, βραχυγραφικά, τα σχέδια της τρίτης (ο θεατής, αλλά και ο αναγνώστης, ας θυμάται πως καμία ερμηνεία ενός έργου τέχνης δεν είναι ποτέ υποχρεωτική).

Το Ξαπλωτό Γυμνό Ι μάς προσφέρει, σαν πόζα του Μπουσέ, όλη την αισθαντικότητα της γυναικείας σάρκας. Είναι το αρχετυπικό κάλλος της καλλίπυγης Αφροδίτης, όπως το ύμνησαν από την αρχαιότητα μέχρι τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα. Εδώ έχουμε μια αναβίωση, με σημερινό βλέμμα, της γυναικείας ομορφιάς, χωρίς τη χλιδή του περιβάλλοντος διακόσμου, που συνήθως τη συνόδευε στο μπαρόκ και το ροκοκό. Η νέα γυναίκα βρίσκεται αναδιπλωμένη σε στάση ανάπαυσης πάνω σε καναπέ, με ωραιότατη αίσθηση υφής του γκριζοπράσινου καλύμματός του (όπου ο Μπατινάκης αποδίδει με μαεστρία, μέσω του non finito, τις ελαφρές πτυχώσεις του στην κάθετη εμπρόσθια επιφάνεια). Τα μαξιλάρια με τις έξοχες διαφορετικές εντάσεις του μαύρου και του γκρίζου δημιουργούν αφενός μεν την απαιτούμενη βαθύτερη διαβάθμιση της τονικής κλίμακας για να λάμψουν η διαφάνεια και η φωτεινότητα της γυναικείας επιδερμίδας, αφετέρου δε ένα επιδέξιο συνθετικό πέρασμα στον σκοτεινό χώρο που περιβάλλει το άνω τμήμα του κεφαλιού. Επιπλέον, το μαύρο συντελεί στην ανάπτυξη μιας υποβλητικής ατμόσφαιρας μυστηρίου, όπου ο ερωτικός υπαινιγμός αναδύεται ισχυρότερος. Η απόδοση της διάπλασης του σώματος αριστοτεχνική και η σύνθεση λιτή, καταφέρνει να αντιστρέψει τον ρεαλισμό της πραγματικότητας προς όφελος και ανάδειξη του θέματος. Ακόμη, ο Μπατινάκης τηρεί τον απαράβατο συνθετικό κανόνα πως πάντα, προς την κατεύθυνση όπου στρέφεται το πρόσωπο ή το βλέμμα της μορφής, πρέπει να υπάρχει οπτική διέξοδος (η λεγόμενη φυγή).

Παρόλο που στο έργο υπάρχει το πρώτο φράγμα της πλάτης του καναπέ και στη συνέχεια ορθώνεται ένας τοίχος προς τα πίσω, ο ζωγράφος πετυχαίνει να κρατήσει τον κανόνα, γιατί διασπά και διαχέει την πλάτη του καναπέ και τον τοίχο: αλλάζει το χρώμα του καναπέ ανεπαισθήτως με τα γκρίζα – μπεζ μαξιλάρια και αποδίδει τον τοίχο σαν απροσδιόριστο, ασαφή, φωτεινό χώρο – άνοιγμα, όπου το βλέμμα – του μοντέλου και το δικό μας – μπορεί να περιπλανηθεί. Αυτή ακριβώς η επιτυχής διαχείριση του πίσω χώρου εξισορροπείται από το σκοτεινό, μυστηριακό άνοιγμα στα αριστερά, σε σχέση χρυσής τομής με το λευκό, σχέση σχεδόν σαν φιλοσοφικό δίλημμα. Γενικότερα, αναβλύζει τρυφερότητα και ζεστασιά, ακόμη και μια ανεπαίσθητη αθωότητα. Αυτά όμως φορτίζονται αντιθετικά από τα σκούρα περιβάλλοντα. Σκιές, σιωπές, πυκνό μυστήριο, μοναξιά.

Aπλετο φως. Η ενότητα των σχεδίων (και των αντίστοιχων λαδιών) του μοντέλου με τη yukata λούζονται σε άπλετο φως. Μας θυμίζουν τη μεγάλη επίδραση του ιαπωνισμού στη δυτική τέχνη, από τα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα και μετά, παραπέμποντας εδώ στο ανάλογο έργο του Μανέ ή και στον Βατό, που απολάμβανε τη σχεδίαση μεγάλων υφασμάτινων φιόγκων. Ο χώρος στα σχέδια αυτά διαλύεται για να προβάλει τη γυναικεία μορφή απέριττη, απροσπέλαστη, και να κάνει έτσι την έλξη της ισχυρότερη. Πρόκειται για έναν καθαρό, καθαρότατο αισθησιασμό.

Συνολικά, η προσεκτική ανάγνωση της έκθεσης αποκαλύπτει τις καλλιτεχνικές αναφορές σε κορυφαία έργα των Παλαιών Δασκάλων, αφομοιωμένα σε τέτοιο βαθμό, ώστε να προσφέρουν, πέραν της ζωγραφικής μαεστρίας, και μια νέα, ποιητικής διάστασης, προσέγγιση στο τετριμμένο αλλά και παντοτινό θέμα της γυναικείας μορφής. Ο θεατής ας μην τα δει σαν μια παροδική νοσταλγία για τα περασμένα και ο Μπατινάκης, κυρίαρχος των ζωγραφικών του μέσων, ας ξανοιχτεί τώρα σε νέους, πλατιούς ορίζοντες.

Ο Νίκος Παΐσιος είναι ιατρός και ιστορικός τέχνης

info

«Δεκαπέντε χρόνια ζωγραφικής» του Τίμου Μπατινάκη,{LF}Evripides Art Gallery, Ηρακλείτου 10 και Σκουφά, Κολωνάκι, έως 13/3