Η σπίθα του Αγώνα

Στις αρχές του 1821 η ατμόσφαιρα πάνω από την Ευρώπη ήταν γεμάτη βαριά σύννεφα. Εξι μόλις χρόνια μετά την ήττα του Ναπολέοντα Βοναπάρτη στο Βατερλώ και την υπογραφή της Συνθήκης της Βιέννης, με την οποία αποκαταστάθηκε το παλαιό καθεστώς των απόλυτων μοναρχιών, ο ριζοσπαστισμός της Γαλλικής Επανάστασης, που είχε εκκολαφθεί εξαιτίας του κινήματος του Διαφωτισμού, είχε υποχωρήσει. Σε όλη την Ευρώπη οι φιλελεύθεροι βρίσκονταν σε διωγμό, από την Ιβηρική και την Ιταλική Χερσόνησο έως τη Βιέννη και το Παρίσι.

Κι όμως εκείνο τον χειμώνα του 1821 ένας Ελληνας αρχοντικής καταγωγής, αξιωματικός του ρωσικού στρατού, υπασπιστής του τσάρου Αλέξανδρου Α’ και παλαίμαχος των Ναπολεόντειων Πολέμων, ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, επικεφαλής μερικών εκατοντάδων φλογερών συντρόφων του, πέρασε τον ποταμό Προύθο κηρύσσοντας την Ελληνική Επανάσταση στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες. Λίγες εβδομάδες αργότερα, ακολουθώντας τις εντολές του Υψηλάντη που είχε αναδειχθεί στην ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας, επαναστατικές εστίες ξέσπασαν σε διάφορες περιοχές του υπόδουλου Ελληνισμού, στον Μοριά, στη Ρούμελη, στη Μακεδονία και τση Θεσσαλία.

Η Ελληνική Επανάσταση ξέσπασε κόντρα στο συντηρητικό κλίμα της εποχής, προκαλώντας γενική κατάπληξη στην Ευρώπη. Σύντομα οι έλληνες επαναστάτες έγιναν πρωτοσέλιδα στις μεγάλες εφημερίδες της Ευρώπης και των ΗΠΑ και αποτέλεσαν αφορμή για την εκδήλωση ενός κινήματος φιλελληνισμού σε διάφορες χώρες, που συνέβαλε τα μέγιστα στην επιτυχία του Αγώνα.

Τι ήταν όμως εκείνο που οδήγησε στον σχεδιασμό, στην οργάνωση και τελικά στην ευόδωση της Ελληνικής Επανάστασης κόντρα στο ρεύμα της εποχής; Δίχως αμφιβολία το κίνημα του κλασικισμού, της λατρείας δηλαδή για την αρχαία Ελλάδα που αποτέλεσε μόδα στα μεγάλα πανεπιστήμια ιδίως της Γερμανίας, της Βρετανίας, της Γαλλίας και των ΗΠΑ, καλλιέργησε ένα κλίμα συμπάθειας για τους απογόνους των αρχαίων Ελλήνων. Ομως αυτή η φιλολογική συμπάθεια ήταν βέβαιο ότι από μόνη της δεν αρκούσε για να ερμηνεύσει την Παλιγγενεσία των Ελλήνων. Η σπίθα της Επανάστασης αρχικά επωάσθηκε μακριά από την ελληνική χερσόνησο, στα μεγάλα αστικά κέντρα του παροικιακού Ελληνισμού, την Οδησσό, το Ιάσιο, το Βουκουρέστι, τη Βιέννη, την Τεργέστη, το Αμστερνταμ και το Παρίσι. Εκεί τολμηροί έλληνες διανοούμενοι, φοιτητές και δραστήριοι έμποροι ζυμώνονταν δεκαετίες με τις επαναστατικές ιδέες και τα κηρύγματα της εποχής της νεωτερικότητας.

Δεν είχαν ασφαλώς όλοι τις ίδιες προτεραιότητες, ούτε προσέγγιζαν την Ανάσταση του Γένους με τους ίδιους όρους. Ο Κοραής δεν ήταν Καποδίστριας, αφού οι παραστάσεις του ήταν τελείως διαφορετικές. Οι Ελληνες που διαβιούσαν στην τσαρική Ρωσία ήταν πιο συντηρητικοί από τους ευρισκόμενους στην Εσπερία αδελφούς τους. Αντίθετα, στο Παρίσι και σε άλλες περιοχές που γνώρισαν από κοντά τις ιδέες του Διαφωτισμού ο ριζοσπαστισμός ήταν σαφώς εντονότερος. Ομως, πέρα απ’ όλες αυτές τις αναμενόμενες και φυσιολογικές διαφορές ως προς τα μέσα αλλά και την πολιτειακή μορφή, ο τελικός και ανώτερος σκοπός, η απελευθέρωση του Γένους, ήταν ίδιος για όλους. Ιδιο υπήρξε όμως και το πλαίσιο, εκείνο του κοσμοπολίτη Ελληνα που δίχως άγχος και κλειστοφοβικά σύνδρομα δεν δίσταζε να διασχίζει με καραβάνια την Ευρώπη, να δραστηριοποιείται ναυτικά και εμπορικά σε όλον τον ευρωπαϊκό χώρο, να συνομιλεί, να συναλλάσσεται, να αφομοιώνει, να γίνεται κοινωνός και πρωτοπόρος των νέων ιδεών.

Αυτός ο ανοιχτόκαρδος, κοσμοπολιτικός, αρχοντικός Ελληνισμός που καλλιέργησε την Επανάσταση του 1821 αποτελεί στις μέρες μας ζητούμενο και επιτακτική ανάγκη. Κατά τη γνώμη μου, είναι ο μόνος ασφαλής οδηγός για να μας βγάλει από το τέλμα της μίζερης καθημερινότητας.

Ο Ιάκωβος Δ. Μιχαηλίδης είναι καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας του ΑΠΘ