Περιθωριακοί και «παράσιτα»

Είναι λευκός από τη Μοζαμβίκη με πορτογαλική ρίζα και Αφρικανός μέχρι το μεδούλι. Ο συγγραφέας και περιβαλλοντικός βιολόγος Μία Κότου γεφυρώνει στα γραπτά του αντιμαχόμενες κουλτούρες, όπως ακριβώς θρέφονται μέσα του. Το «τελευταίο πέταγμα» συνθέτει έναν αλληγορικό διάπλου ανάμεσα στη μητροπολιτική Ευρώπη και στις πρώην εξαρτώμενες χώρες. Από την άλλη πλευρά εισάγει στις διχοτομήσεις και τις δοξασίες της Μοζαμβίκης, ξεδοντιάζοντας το εξωτικό στοιχείο και κάνοντας μια αντιπαραβολή του πολιτικού με τη θρησκευτική παράδοση. Κοινός τόπος όλων αυτών η γλώσσα, ως μοχλός ηθικών και εθιμικών παρεκβάσεων.

Το καινούργιο που φέρει ο Κότου είναι πως δεν έχουμε να κάνουμε με την κλασική μεσσιανική επιβολή του λευκού ανθρώπου πάνω στον μαύρο. Αυτό συμβαίνει υπόρρητα, διότι ο συγγραφέας έχει διπλή υπόσταση. Το δέρμα του υπογραμμίζει την πορτογαλική του καταγωγή, αλλά δεν διαχωρίζεται από τον αφρικανό συμπολίτη του. Ετσι μπορεί να έχει με μεγαλύτερη ευχέρεια το βλέμμα του στραμμένο προς την ενδοχώρα της κουλτούρας του. Ουσιαστικά ο Κότου είναι μία πολυπολιτισμική φύση στην πράξη και όχι ένα κέλυφος θεωρητικού σχήματος, όπως το γνωρίσαμε τα τελευταία χρόνια στη Γηραιά Ηπειρο. Για να διαφύγει από τις φολκλόρ ταυτίσεις, διαλέγει να χαρτογραφήσει μια «νέα» χώρα, την Τιζανγκάρα. Οπως ο Μάρκες, που κατασκεύασε κάποτε το ιδανικό μυθοπλαστικό σκηνικό του.

Ομως δεν πρόκειται για ένα ακόμη βιβλίο «μαγικού ρεαλισμού», όπως σωστά σημειώνει ο έμπειρος μεταφραστής Νίκος Πρατσίνης. Διότι εδώ η μαγική πρόσληψη της πραγματικότητας γέρνει, πρώτον, προς τη ρεαλιστική αποτύπωση και δεύτερον – ίσως κυριότερο – αυτή η πρόσληψη δεν αποδίδεται σε μια παγιωμένη γλώσσα όπως συμβαίνει στους Λατινοαμερικανούς. Εδώ ο πρωταγωνιστής είναι ένας μεταφραστής. Οπως και ο ίδιος ο Κότου, καθ’ όλη τη διάρκεια του μυθιστορήματος, μεταμορφώνεται σ’ έναν αφηγητή – μεταφραστή. Κατασκευάζει μια νέα γραμματική, λέξεις και σύνταξη που είναι κατανοητές από τον μέσο πορτογάλο αναγνώστη. Το κάνει με τον τρόπο που χρησιμοποιούν τα πορτογαλικά και οι ντόπιοι, όπου στη συντακτική τους αλληλουχία προσθέτουν λαϊκές παροιμίες, γνωμικά, ρήσεις. Ουσιαστικά ο Κότου μεταφράζει τις πολλές «Μοζαμβίκες» στα πορτογαλικά. Ετσι γεννιέται ένα από τα πιο καθηλωτικά χαρμάνια της τρέχουσας λογοτεχνίας.

Μια σειρά αποτρόπαιων γεγονότων λαμβάνουν χώρα στη σκονισμένη Τιζανγκάρα. Στρατιώτες που ανήκουν στην ειρηνευτική δύναμη του ΟΗΕ, γνωστοί και ως κυανόκρανοι, αρχίζουν και εκρήγνυται. Ετσι, άξαφνα και από το πουθενά. Το μόνο μακάβριο στοιχείο που μένει πίσω ως απόδειξη της τραγικής τους μοίρας είναι το πέος τους. Αυτόπτης μάρτυρας δεν υπάρχει, ούτε ενοχοποιητικά στοιχεία για την κατηγορία κάποιων κατοίκων. Η κατάσταση μοιάζει ως μια γκροτέσκα φάρσα. Οι εκρήξεις δεν φαίνεται να σταματούν. Οι στρατιώτες φεύγουν σαν βαρελότα προς τον ουρανό. Το καθεστώς, που είναι κατάλοιπο σοβιετικού συγκεντρωτικού μοντέλου, προσπαθεί να καταλάβει τι συμβαίνει. Παράλληλα καταφτάνουν αξιωματούχοι των Ηνωμένων Εθνών και δυτικοί παρατηρητές. Αφήνουν στο πόδι τους έναν ιταλό διπλωμάτη, που χρειάζεται φυσικά διερμηνέα.

Μαύρο χιούμορ

Παράξενα γεγονότα εμφανίζονται. Στοιχεία και γραπτά εξαφανίζονται. Ο γρίφος της μάγισσας μπαίνει στο επίκεντρο των ερευνών. Ποιοι προσπαθούν να συγκαλύψουν τα αποτρόπαια γεγονότα και ποιοι έχουν επαναφέρει παλιούς «δαίμονες» στο παρόν; Και αν δεν υπάρχει ανθρώπινος δάκτυλος σε όλα αυτά, τότε μήπως κάτι πιο βαθύ έχει ξυπνήσει; Ο Κότου σαφώς και δεν καλείται να επιλύσει κανένα μυστήριο. Διεισδύει με ισχυρές δόσεις μαύρου χιούμορ και κοφτερής γραφής στη διάβρωση της πολιτισμικής παράδοσης, από τις άφρονες επιδιώξεις των πολιτικοστρατιωτικών αντιπροσώπων. Είτε αυτοί είναι οι φανταχτεροί κομισάριοι της κυβέρνησης είτε οι για μια ακόμη φορά ξένοι κατακτητές, οι οποίοι βέβαια δεν γνωρίζουν τι καταλαμβάνουν.

Ολα τα παραπάνω θα μπορούσαν για τον συγγραφέα, που διαθέτει οξυδερκή αντίληψη των πραγμάτων, να τελειώσουν με μια λογοτεχνική παράθεση πολιτικής αγανάκτησης. Ομως εδώ δεν έχουμε να κάνουμε μ’ έναν τέτοιο γραφιά. Αν και το έργο χρειαζόταν μεγαλύτερη κλιμάκωση, ο Κότου πηγαίνει σε αχαρτογράφητα νερά. Φέρνει την έννοια της ταυτότητας μέσα σε μια εθνική οντότητα που διαμορφώνεται εν κινήσει. Ποιες οι συστατικές δομές της έννοιας του πολίτη και πώς τον καθιστούν υπεύθυνο με το παρελθόν του; Πώς διαμορφώνει το παρόν του; Εάν ακόμη η σύγχρονη λογοτεχνία κρατά ψηλά τον μανιχαϊστικό μανδύα μεταξύ του «πρώτου και του τρίτου κόσμου», το βιβλίο μπαίνει περισσότερο στο μεδούλι της αναζήτησης μιας αλλαγής στη ζυγαριά της ισχύος. Ο Κότου θέτει την πολιτική αποικιοποίηση ιδωμένη κάτω από υπαρξιακή σκοπιά. Δηλαδή πώς το υποκείμενο υπάρχει στο μέτρο που άλλοι το προσδιορίζουν και το κάνουν να υπάρχει. Ενας λαβύρινθος που όσο περισσότερο επιμένεις τόσο πιο πολύ χάνεσαι.

Στις μυστηριώδεις «εκρήξεις», σημασία δεν έχει ο θάνατος, αλλά οι νεκροί. Οι «εσωτερικοί» και οι «εξωτερικοί» για το πούμε σχηματικά, είναι άνθρωποι του περιθωρίου, ανεπιθύμητοι κάθε λογής που στάλθηκαν στην εσχατιά του κόσμου (στη χώρα που ονομάζεται Τιζανγκάρα) για να μην ενοχλούν. Παραβατικοί, πόρνες, κλέφτες και αποδιωγμένοι, ανακατεύονται με τον ντόπιο πληθυσμό και συγκροτούν ένα εκρηκτικό μείγμα. Οι τόποι αλλοιώνονται από τις τυφλές παρεμβάσεις που επιτρέπουν δημιουργία υγειονομικών ζωνών – αποθηκών, μη λαμβάνοντας υπόψη τους την εγγενή παράδοση, μορφολογία κουλτούρας και συνειδησιακής σύγκλισης των υπηκόων. Οσοι εμπλέκονται με σκοπό να ξετυλίξουν το κουβάρι της ανισοκατανομής, δέχονται επιθέσεις από την εμπροσθοφυλακή της λήθης και υποχωρούν.

Σύμφωνα με τον Κότου η προπαγάνδα υπέρ της καθαρότητας είναι ύποπτη. Ομως γνωρίζει πολύ καλά πως ο δημόσιος βίος είναι μια ανταλλαγή εκδουλεύσεων, που δεν βρίσκει αναπαμό. Από τη μια πλευρά είναι οι μισθοφόροι που έρχονται να μαγαρίσουν, από την άλλη μεριά υπάρχουν τα «παράσιτα» που κολλούν σαν βδέλλα και ό,τι αρπάξουν. Τι μένει; Μια χούφτα ανθρώπων. Οχι ηρώων παλιάς κοπής ούτε θιασώτες των ίσων αποστάσεων. Που σκέφτονται πολύ πριν μιλήσουν, που δεν έχουν τη φιλοδοξία να είναι στο επίκεντρο του τίποτα. Δεν είναι εκείνοι που φυλάσσουν τη μνήμη σαν τάμα, αλλά εκείνοι που σέβονται την εσωτερική οικοδόμηση της ψυχής. Μια ικανή μειονότητα και όχι μια ελίτ. Πολλοί σήμερα θερίζουν πριν καν αγγίξουν, από ιδεοληψία, εγωπάθεια και αμοραλισμό. Στο τέλος, το προαιώνιο πέταγμα των φλαμίνγκο προς τη δύση δείχνει εμφατικά από πού ξημερώνει η πλάση.

Μία Κότου
«Το τελευταίο πέταγμα
του φλαμίνγκο»
Μτφ. Νίκος Πρατσίνης
Εκδ. Gutenberg,
σελ. 324
Τιμή 16 ευρώ