Κική Δημουλά: δύσκολοι αποχαιρετισμοί

Στρατής Παττακός,
ο καρδιοχειρουργός της

«Ακούμπησα την καρδιά της φιλίας της»

Γνωριστήκαμε για πρώτη φορά πριν από 15 χρόνια. Και δεν χρειάστηκα πολύ χρόνο για να καταλάβω ότι εκτός από καταξιωμένη ποιήτρια ήταν μια ιδιαίτερη προσωπικότητα και ένα σπινθηροβόλο πνεύμα. Κάπως έτσι γίναμε φίλοι με όσα συνεπάγεται η έννοια. Δεν πέρασε μάλιστα μεγάλο διάστημα ώστε να αναλάβω το σοβαρό ιατρικό πρόβλημα που αντιμετώπισε τότε: τη στένωση αορτικής βαλβίδος, η οποία αντιμετωπίστηκε χωρίς εγχείρηση. Αυτό μας έφερε ακόμη πιο κοντά, ειδικά όταν το πρόβλημα εξελίχθηκε σε χρόνια αναπνευστική ανεπάρκεια. Αυτή άλλωστε επιδεινώθηκε το τελευταίο διάστημα από ένα μικροατύχημα, ένα κάταγμα μέσα στο σπίτι, με αποτέλεσμα να μπει στην εντατική μονάδα. Ο θάνατος την απασχολούσε – δεν τη φόβιζε. «Δεν μπορώ να τον καταλάβω» μου έλεγε.

Γνώριζα την ποίησή της πριν από τη γνωριμία μας, αλλά αμέσως μετά τη διάβασα εκ νέου. Οπως και τα γραπτά της – για παράδειγμα, το κείμενό της για την ευτυχία («…Και με τι θράσος να εμφανίζεται μετά στα όνειρά μου, να μου ζητάει συγνώμη που δεν ήρθε, γιατί είχε χάσει κάποιον δικό της κι ήτανε στις μαύρες της, ή και μου επιτίθεται πως ενώ ήρθε, ενώ περίμενε εκεί μέσα στις ώρες της αναμονής μου, εγώ δεν την αναγνώρισα και δεν φταίει αυτή. Είδα κι έπαθα να μην έχω την ανάγκη της. Και τώρα που παλεύοντας τα κατάφερα, έρχεται και μου δίνει συγχαρητήρια, πως αυτό ακριβώς, ότι δεν έχω την ανάγκη της, αυτό είναι ευτυχία. Απιαστη σου λέω»). Αυτό που δεν συγχωρώ στον εαυτό μου είναι ότι δεν είχα προνοήσει να ζητήσω την άδειά της ώστε να καταγράψω τις τόσες ωριαίες τηλεφωνικές μας επικοινωνίες στη διάρκεια της νύχτας. Θα ήταν σήμερα μνημεία του πνεύματός της, κάτι που καταλάβαινες σε ένα οποιοδήποτε τηλεφώνημα. Μιλούσαμε για την αγάπη, τον έρωτα, τη βία, το κράτος, την Ακαδημία, τους γιατρούς. Η ανάλυσή της για οτιδήποτε ήταν μοναδικό. Σκέφτομαι μάλιστα ότι τώρα θα την αδικούσα εάν προσπαθούσα να αναπαραγάγω τη μαγεία της πλοκής των λέξεών της.

Είχε έναν απίστευτο σεβασμό προς το έργο των κορυφαίων μας ποιητών, Σεφέρη και Ελύτη. Η ίδια συνήθιζε να λέει ότι η δική της ποίηση ήταν «έκρηξη ψυχής», δεν την είχε σπουδάσει πουθενά. Καμιά φορά τής τηλεφωνούσα για να μου αναλύσει ένα ποίημά της λέγοντας ότι γνωρίζω τις αντιρρήσεις των ποιητών. «Φίλοι είμαστε», της έλεγα, «σ’ εμένα θα κάνεις τη χάρη». Μόνο δύο φορές το πέτυχα. Τις περισσότερες μου έλεγε: «Ξέρεις, αν σ’ το εξηγήσω, θα σ’ το μετατρέψω από ποίημα σε φαγητό πακεταρισμένο για το σπίτι. Το ποίημα πρέπει να έχει την αυθαιρεσία της αοριστίας».

Μπορεί να μην έπιασα την καρδιά της Κικής Δημουλά, επειδή ποτέ δεν έγινε εγχείρηση ανοιχτής καρδιάς από την κλινική μας και την ομάδα του διευθυντή καρδιολόγου Κώστα Σπάργια. Είχα την τιμή όμως να ακουμπήσω την καρδιά της φιλίας της. Ηταν μια ποιήτρια γήινη. Δεν κρατούσε απόσταση απ’ τους ανθρώπους επειδή έγινε αυτό που έγινε. Δεν άλλαζε ύφος, της άρεσε το χιούμορ. Εξω από το χειρουργείο με ρώτησε αν κάνω τίποτε άλλο εκτός από εγχειρήσεις. «Ναι, γράφω και ποιήματα» της είπα. Μου λέει: «Μα τι, έχετε γράψει στίχους;». Και τότε, κάνοντας χιούμορ, της είπα τους στίχους μου: «Αντί να βόσκω πρόβατα παρέα με τον Κίτσο / είπα να βγω στην ποίηση να παραβγώ τον Ρίτσο. / Είπα να βγω στην ποίηση κι ό,τι η ζωή μού φέρει / παρέα με τη Δημουλά, μαζί με τον Σεφέρη». Γελούσε με τις ώρες. Μια άλλη φορά τρώγαμε στο μπαρ του «Υγεία» και μας πλησίασε μια νοσηλεύτρια για να της μιλήσει για έναν στίχο της. Ενθουσιάστηκε και μου ζήτησε να δώσω στην κοπέλα τα βιβλία της. Αυτό το στιγμιότυπο ήταν η Κική Δημουλά.

Χρύσα Μαλτέζου, ακαδημαϊκός

«Διαχειριζόταν τα χαρίσματα με συστολή»

H Κική Δημουλά ήταν η σταρ της Ακαδημίας Αθηνών. Απολάμβανε την προβολή και τη δημοσιότητα που χρωστούσε στο έργο της, όπως χαιρόταν μια παιδούλα που της πρόσφεραν κάποιο δώρο τυλιγμένο σε χαρτί χρωματιστό. Διαχειριζόταν τα χαρίσματά της με συστολή και με τρόπο σχεδόν απολογητικό, γνώριζε ωστόσο καλά ότι είχε την ικανότητα να χρησιμοποιεί τον λόγο έτσι ώστε να συγκινεί τους πολλούς και τους λίγους, τους παλαιούς και τους νέους, βυθίζοντας ανεμπόδιστα τους στίχους των ποιημάτων της στα μύχια του καθενός. Εμπαινε στην αίθουσα συνεδριάσεων της Ακαδημίας και μαζί της έφερνε μια αύρα που σε μετέφερε σε τόπους και χρόνους ονειρικούς, όπου οι λέξεις είχαν βαθύτερο νόημα και άλλη δυναμική. Καθόταν ήσυχη στη θέση της, δίπλα στον Παναγιώτη Τέτση, τον άλλο μεγάλο απόντα, χωρίς να μιλά, ίσως φτιάχνοντας νοερά και συνδέοντας μεταξύ τους, όσο οι άλλοι εκφωνούσαν λόγους και λογύδρια, εικόνες, έννοιες, λέξεις και φράσεις με τις οποίες στόλιζε μετά τα ποιήματά της.

Φοβόταν τον θάνατο γιατί, όπως της άρεσε να επαναλαμβάνει συχνά, της ήταν άγνωστος. Ομως, παίζοντας με τη σκιά του και προκαλώντας τον συνεχώς μέσα από τον καπνό που θάμπωνε το απροσδιόριστα μελαγχολικό πρόσωπό της, στην πραγματικότητα μιλούσε ασταμάτητα για την ανάμεσά τους σχέση και επεξεργαζόταν με τα δικά της μέσα την απουσία και τη λησμονιά. Τώρα, αφήνει σε μας κληρονομιά τους στίχους της, προτρέποντάς μας να ασκηθούμε στην επανανοηματοδότηση των χώρων της απώλειας και της φθαρτότητας.

Γνωρίζοντας τους δεσμούς μου με τη Βενετία, συνήθιζε να μου λέει πόσο θα ήθελε να μπορούσε να ταξιδέψει στην υδάτινη πόλη της Αδριατικής. Τελικά, δεν τα κατάφερε· την πρόλαβε το χωρίς επιστροφή ταξίδι στην άλλη όχθη του άγνωστου κόσμου. Στη δική μου Βενετία έχει πάντως καταλάβει μια ευδιάκριτη θέση.

Ρέα Γαλανάκη, συγγραφέας

«Στροφή στην κυριολεξία»

Στέλναμε τα βιβλία μας η μια στην άλλη, στέλναμε κατόπιν μεγάλα χειροποίητα γράμματα σχολιάζοντάς τα – πράξεις και τρόποι μιας εποχής που πίστευε πολύ στο πρόσωπο, στο χέρι που γράφει. Το δικό της πρόσωπο πάντα ωραίο. Και η φωνή τόσο πολύ δική της, συνεπικουρούσε ίσως εκείνο το άσβηστο τσιγάρο, που η Κική το περιέπαιξε, το νίκησε στην αναμεταξύ τους μάχη, αφού έζησε ως τα βαθιά γεράματα.

Σε χρόνο πλέον μυθικό, σε χώρο σήμερα καταργημένο (στις παλιές εκδόσεις Στιγμή), μεσημέρι του ανακουφιστικού Σαββάτου με ούζο και μεζέ, προπαντός με ωραίες συζητήσεις «επί ίσοις όροις» με τον Μαρωνίτη, τον Αναγνωστάκη, τον Σαχτούρη, τον Παυλόπουλο – μιλώ για τις σκιές, καθώς κάποιοι ζούμε ακόμη και μπορούμε να τα πούμε όχι νεκρόδειπνα, μα νεκροκατανύξεις (συνδυάζοντας τις δύο σημασίες της λέξης κατάνυξη) ή απλώς ανάμνηση. Και μετά, καλεσμένη στην τελετή αναγόρευσής της σε ακαδημαϊκό, όπου άκουσα και την εμβληματική της ομιλία, κι αλλού, κι αλλού, για χρόνια.

Γυρνώ σελίδα για να σημειώσω πόσο ασφυκτικό θα μου ήταν να κατατάξω τα ποιήματά της, όπως συνήθως γίνεται, στην «ηθογραφία της μικροαστικής γυναικείας ζωής», έδαφος πάνω στο οποίο ανθεί και λουλουδίζει ασμένως η σημερινή λογοτεχνία, και η καλή και η κακή. Πόσο λάθος θα ήταν να αγνοήσουμε την, σε ήχο πλάγιο, οξεία κριτική της για θέματα κοινωνικά, αν όχι και πολιτικά – είχαμε, άλλωστε, συζητήσει γι’ αυτόν τον δυνατό πλάγιο ήχο όσον αφορά την αρχαία αγορά. Η κριτική της σκέψη ήταν βαθιά, πυκνή, ανελέητη, γι’ αυτό και πολύτιμη για τον εκτιμητή του σπάνιου μετάλλου της. Και να σημειώσω, τέλος, πόσο τη θαύμαζα για εκείνη τη μικρή, τη σχεδόν ανεπαίσθητη, στροφή που έδωσε στην κυριολεξία, στην «κανονική» σύνταξη των λέξεων, των νοημάτων, των εικόνων, με αποτέλεσμα να ξαναγεννηθούν τα πάντα στα γραπτά της. Ορατά κι αόρατα. Κατανοητά κι ακατανόητα. Φλυαρίες ή μυστικά. Με άλλα λόγια, όλος, σχεδόν όλος, ο γνωστός – άγνωστος δικός μας κόσμος.

Γιώργος Σγουράκης,
το πορτρέτο στο «Μονόγραμμα»

«Ανάσα από λέξεις»

…Στην ψυχή σου δεν φθάνει κανείς

ούτε διά ξηράς ούτε διά θαλάσσης…

(Γη των απουσιών – Κική Δημουλά)

Αξια της πατρίδας και του ρόλου που διαδραματίζουν στους αιώνες οι σπουδαίοι δημιουργοί, οι ποιητές και οι ποιήτριες. Ανήκει πλέον η Κική Δημουλά στο πάνθεον των μεγάλων, των εθνικών ποιητών. Είναι η ποιήτρια της γενιάς μας, μιας γενιάς που αναγκάστηκε να απομυθοποιήσει τα πάντα, που ισοπεδώθηκε και δεν είχε πολλά να προσδοκά στις συνθήκες της καθημερινότητας και της θλιβερής αντίληψης περί παγκοσμιοποίησης. Αντελήφθη από νωρίς τον ρόλο που της έταξε η μοίρα. Υπηρέτησε αρχές με συνείδηση ευθύνης και το όλο δημιουργικό έργο της ήταν μια κατάθεση ψυχής. Εγραψε λοιπόν:

Θέλω να έχω τη συνείδησή μου ήσυχη

πως βασανίστηκα για όλα…

Δημιουργός λοιπόν που συγκινεί με το ποιητικό της έργο, βασισμένο στην προσωπική της αισθητική για τη γλώσσα και την αντίληψή της για τη ζωή και τα πράγματα. Οριοθετεί με τη δική της αίσθηση τον νεοελληνικό ποιητικό λόγο, με μια ώριμη διάσταση που αναδεικνύει τη συνέχεια, τη σημασία και ασφαλώς τη μοναδικότητα της ελληνικής αντίληψης.

Εδωσε με το έργο της μιαν άλλη, μεταφυσική κι ωστόσο ώριμη διάσταση στον στίχο, ένα στίχο καθαρά ελληνικό, δεμένο άρρηκτα με τον Ομηρο και τους τραγικούς ποιητές. Στίχο ελληνικό. Στίχο που ομνύει στον Κωνσταντίνο Καβάφη. Στίχο που διακρίνεται για την ενάργεια του λόγου, τη λογοπλαστική και την εικονοπλαστική.

Σε ένα σημείωμά της (στην Ηρώ και σ’ εμένα) κατά την προετοιμασία της αυτοβιογραφικής της ταινίας στο «Μονόγραμμα» το 2012, η Κική Δημουλά μάς σημείωνε:

«…Εμένα μου δίνουν τη λίγη ανάσα οι λέξεις. Τις σέβομαι, εξαρτώμαι απ’ αυτές, μου προκαλεί δέος, η δυναμική παρέμβασή τους, συχνά σαν ουρανοκατέβατη. Εκεί που το ποίημα οπισθοχωρεί, απελπισμένο γιατί έχασε τον προσανατολισμό του, μια λέξη και μόνο, μπορεί να του αλλάξει τον προσανατολισμό, οδηγώντας το σ’ έναν αστραπιαίο παράδρομο. Δίνεις στις λέξεις ένα κουρέλι και σου επιστρέφουν ένα ρούχο που σε ντύνει σαν περίπου καινούργιο. Θεωρώ πως οι λέξεις είναι οι μοίρες του ποιήματος. Μόλις γεννηθεί, άλλες το μυρώνουν να προκόψει κι άλλες το καταριούνται να πεθάνει».

Ο κάθε στίχος της έρχεται να επαληθεύσει την ποιητική της δύναμη τοποθετώντας ακατάλυτες αξίες, σκέψεις και προβληματισμούς. Συμπληρώνει στο σημείωμά της:

«…Τώρα να μπω στο ναρκοπέδιο, που είναι το θέμα της ποίησης. Πράγματι, είναι σα να πατάς νάρκη όταν μιλάς γι’ αυτό το ανεξερεύνητο έδαφος – παρά τους πολλούς και άξιους ερευνητές. Ο μόνος τρόπος να μην εκραγεί αυτή η νάρκη, είναι να λες: “δεν ξέρω”. Και αλήθεια δεν ξέρω, ούτε τι είναι η ποίηση, ούτε πώς ξεκολλάς από το σώμα της ένα ποίημα, για να το κολλήσεις επάνω στο δικό σου σώμα, χωρίς να το κακοποιήσεις. Το μόνο που κατέχω, είναι ο βασανισμός που μου προκαλεί αυτή η αποκόλληση, τι αντίσταση εξαντλητική μου φέρνει, σα να μη θέλει το ίδιο το ποίημα να γραφτεί από μένα. Σα να φοβάται, πως θα το φέρω στα μέτρα μου, ότι θα εκφράσω μόνον εμένα, αφήνοντας απ’ έξω τον άλλον. Ανόητο, αφού ο άλλος είμαι εγώ. Θέλω δε θέλω. Αν το καλοσκεφτεί κανείς, ο άλλος μας δημιουργεί με το να υπάρχει. Αξεχώριστος από μας, φίλος και μαζί εχθρός, όπως είναι ο εαυτός μας απέναντί μας. Είναι όμως τόσο πιεστική η παρουσία του, κυρίως την ώρα που γράφω που καμιά φορά σκέπτομαι μήπως γράφω για να τον ξεφορτωθώ. Δεν ξέρω πραγματικά τι κάνει η ποίηση και η τέχνη, αν διώχνει τα βάρη μας ή τα σταθεροποιεί. Αλλά πάντως, με μια μορφή μαγικά και μαγευτικά αθωωμένη».

Rika Lesser,
μεταφράστριά της στις ΗΠΑ

«Συμμετείχα σ’ έναν αγώνα αγάπης»

Ταξιδεύω, πηγαίνω στην υπέροχη αγγλική γλώσσα, άγνωστη σ’ εμένα, αν και εξήντα χρόνια πριν έζησα στο Λονδίνο για λίγους μήνες και έμαθα να ψελλίζω το αλφάβητο της στοιχειώδους επικοινωνίας – εκείνες τις λίγες φράσεις που είναι απαραίτητες για να συντηρούμε την ψευδαίσθηση ότι γνωρίζουμε όσα δεν γνωρίζουμε…

Το μόνο ανώδυνο καθήκον της μεταφράστριας είναι να φέρει δίπλα το ένα με το άλλο τα λεξικά των δύο γλωσσών, έναν άγνωστο απέναντι σε έναν άγνωστο, και να τους πιέσει να μιλήσουν. Το πιο βαρύ και εξοντωτικό καθήκον, ωστόσο… είναι να πείσει μία λέξη να εγκαταλείψει την πατρίδα της και να εμπιστευτεί τη σημασία της – μικρή ή μεγάλη – σε έναν άγνωστο κηδεμόνα

(απόσπασμα από τις «Σκέψεις μίας παράξενης μετανάστριας σε μια ξένη γλώσσα», πρόλογος της Κικής Δημουλά στο «The Brazen plagiarist», την ανθολογία ποιημάτων της που μεταφράσαμε η Σεσίλ Ιγγλέση Μαργέλλου και εγώ στο Yale University Press το 2012)

Χωρίς να γνωρίζω και μόλις να καταλαβαίνω πού εμπλεκόμουν, με τη μεσολάβηση της Jennifer Banks – επιμελήτριάς μου στο «Mozart’s Third Brain» του Göran Sonnevi, το δεύτερο βιβλίο του που μετέφραζα από τα σουηδικά (μια γλώσσα που ξέρω καλά) – ανέλαβα την παράξενη κηδεμονία των απρόθυμων λέξεων, δηλαδή των ποιημάτων, μιας από τις πιο ιδιοφυείς, πνευματώδεις και αστείες, γήινες και ανθρώπινες ποιήτριες που συνάντησα ποτέ στη ζωή μου ως αναγνώστρια.

Δεν έχω καμία ψευδαίσθηση ότι ξέρω αυτό που δεν ξέρω – εν προκειμένω, την ελληνική γλώσσα. Και για χρόνια επέκρινα την πρακτική των ποιητών να μεταφράζουν ποίηση από γλώσσες που δεν κατέχουν. Αλλά υπήρχε κάτι στην πίστη και την επιμονή της Σεσίλ να φέρουμε το έργο της Κικής Δημουλά στον αγγλόφωνο κόσμο που με έπεισε να συμμετάσχω σ’ αυτό τον αγώνα της αγάπης, που είναι πάντα η μετάφραση της ποίησης. Προς δική μου υπεράσπιση λέω ότι το πιο σημαντικό στοιχείο για μένα είναι ο ρυθμός του πρωτότυπου ποιήματος. Από τη στιγμή που άκουσα ηχογραφήσεις με τη Δημουλά να απαγγέλλει την ποίησή της, οι ρυθμικές αποχρώσεις της δυνατής «βραχνιασμένης» φωνής της, πίστεψα ότι μπορούσα περισσότερο να προσφέρω παρά να βλάψω. Είμαι ευτυχής και ευγνώμων που συμμετείχα στο έργο εκείνο. Τα συλλυπητήριά μου σε όλους όσοι γνώριζαν τη Δημουλά ή το έργο της σε οποιαδήποτε γλώσσα.

Σωτήρης Σόρογκας, εικονογράφος εξωφύλλων της και φίλος

«Η τρυφερότητά της ξεπερνούσε το μέτρο»

Η Κική Δημουλά δεν είναι μόνο η σπουδαία και μεγάλη ποιήτρια που μας κληροδότησε με ταπεινότητα το πολυσήμαντο πνευματικό της έργο. Δεν έπαψε να είναι ταυτοχρόνως και μια ανεκτίμητη και αφάνταστα τρυφερή φίλη, αγγίζοντας με ξεχωριστή στοργή, διεισδυτικότητα και κατανόηση τα προβλήματα όλων όσα ζητούσαν τη βοήθειά της.

Το ίδιο στοργική και παρήγορη είναι και η ποίησή της, παρά το ότι η ίδια πίστευε ότι «η ποίηση ωφελεί όσο μια παυσίπονη σταγόνα σε έναν ωκεανό λύπης». Η τρυφερότητα της ψυχής της ξεπερνούσε το μέτρο. Σε ένα παλιό κείμενό μου για εκείνην, είχα θυμηθεί κάτι που διάβασα για τον ζωγράφο Βαν Γκονγκ. «Ενας ξεγδαρμένος άνθρωπος που πονούσε και με το παραμικρότερο αεράκι». Ετσι πιστεύω πως έζησε ανάμεσά μας η Κική Δημουλά. Πιστεύω ακόμα, ότι για εκείνην, η διαπίστωση της βεβαίας απώλειας έγινε ένας συνεχής εφιάλτης που φαρμάκωνε τον βίο της. Ετσι, στην ποίησή της ο πόνος, η απελπισία , η λύπη, η οδύνη, η αγωνία, πέραν του ότι εκκινούσαν από φανερές ή τελείως κρυμμένες συνθήκες ζωής, νομίζω ότι πήγαζαν κυρίως από βαθιά προσωπικά της ψυχικά κοιτάσματα.

Ολα αυτά διαχέονταν με το ιδιάζον ταλέντο της και την τεραστίου πλούτου λεκτική πολυσημία, εμποτίζοντας με την πνευματικότητά τους, το ανεξιχνίαστο μυστήριο που περιβάλλει τον κόσμο μας. Ο ομοίως απελπισμένος κεκοιμημένος ποιητής Νίκος Καρούζος είχε γράψει ότι «η ελπίδα βρίσκεται στην απελπισία». Και ο Σεφέρης, όταν είπαν ότι ο Ελιοτ την «Ερημη Χώρα» την αφήνει άνυδρη χωρίς ελπίδα σωτηρίας, έγραψε: «Αυτό θα ήταν αλήθεια αν ο Ελιοτ δεν είχε δημιουργήσει ποίηση. Και η ποίηση, όσο απελπισμένη και αν είναι, μας σώζει πάντα…». Η Κική Δημουλά θα μας σώζει και θα μας συντροφεύει πάντα παρήγορα. Η λατρεία όλων μας είναι κοντά της.