Φάρσας εγκώμιο

αραπέμπω σε κείμενά μου πριν από 35 περίπου χρόνια. Δεν άλλαξα οπτική και κρίση: «Η φάρσα έχει μαζί με την τραγωδία και την κωμωδία την ίδια ιερή καταγωγή και το ίδιο βαθύρριζη. Ηδη ο Αριστοφάνης σε πρώιμες κωμωδίες του αναφέρεται στη μεγαρική φάρσα, στη δωρική λαϊκή βωμολοχική “πλαστή» μίμηση. Μπορώ μάλιστα να πω ότι ο Αριστοφάνης μ’ όλο που υποκύπτει συχνά στη γοητεία της φάρσας από τα Μέγαρα, είναι ο πρώτος “συκοφάντης” της, αφού είναι ο πρώτος που της καταλόγισε αφέλεια, χυδαιότητα, ανευθυνότητα και πολιτική ανωριμότητα, χαρακτηρισμοί που την ακολουθούν και σήμερα. Τους ίδιους λιβέλους έγραψε για τη φάρσα και ο Μπέρναρντ Σο και δεκάδες άλλοι πουριτανοί, πολιτικοί, θρησκευτικοί και αισθητικοί.

Ομως η φάρσα αντέχει· από τότε μάλιστα που ξέφυγε από τον εναγκαλισμό της Εκκλησίας (γιατί στον Μεσαίωνα το φαρσικό στοιχείο μπήκε ως παραγέμισμα στα θρησκευτικά δρώμενα) και ανοίχτηκε στην περιπέτεια της ανοιχτής, βλάσφημης, αναρχικής φάρσας μαζί με τους κυνηγημένους μίμους που τη συντήρησαν και την ανέπτυξαν.

Σκοπός μου δεν είναι εδώ να αναφερθώ στην εξέλιξη της φάρσας· μόνο για την απέθαντη κράση της ήθελα να μιλήσω. Είχα και άλλοτε αναλυθεί σε ύμνους για τον Φεϊντό, τον γεωμέτρη αυτόν της φάρσας, όταν ανέβηκαν δύο μονόπρακτά του στο Εθνικό Θέατρο (με τον Ηλιόπουλο και τη Βαλάκου). Πρέπει να ομολογήσω πως είμαι τόσο αφοπλισμένος μπροστά στη φάρσα, τόσο αμαχητί παραδομένος στη μαγγανεία της, ώστε φοβάμαι πως η κρίση μου παθαίνει εμπλοκή. Θεωρώ τη φάρσα αρχετυπική μορφή και τους μηχανισμούς της ταυτόσημους με τους βιολογικούς σχεδόν ρυθμούς. Μια φάρσα του Φεϊντό π.χ. όταν αναλυθεί στα στοιχεία της, όταν αποτυπωθεί στα γεωμετρικά της σχήματα, να είστε σίγουροι πως θα σας πάει πολύ κοντά στις δομές του κυττάρου και του ατόμου. Δεν θέλω να κολαστώ, αλλά θα έλεγα πως ο Θεός είναι ένας μεγαλοφυής “φαρσέρ” κι αν έχει νόημα η δημιουργία, ένα τουλάχιστον νόημα, αυτό είναι ο μηχανισμός του, η νομοτέλειά του αυτά καθ’ εαυτά. Η φάρσα είναι το παραγέμισμα του χάους (η λέξη φάρσα σήμαινε αρχικά παραγέμισμα, σαλάτα τουρλού τουρλού), είναι η πλήρωση του τίποτε και το τίποτε του πλήρους. Είναι η γεωμετρία του περιττού και η αρχιτεκτονική του άσκοπου καλύτερα, η φάρσα είναι το ρολόι του Θεού στο τσεπάκι του διαβόλου» (1984).

«Πρέπει να σημειώσω από την αρχή πως είμαι προκατειλημμένος, θαυμάζω απεριόριστα τη φάρσα ως είδος θεατρικό, ως, θα έλεγα, καθαρό θέατρο, που φοβάμαι πως δεν έχω πάντα τη νηφαλιότητα να την αντιμετωπίσω με κριτικό μάτι. Ολα τα είδη της φάρσας, το βοντβίλ, η εξτραβαγκάντζα, το μπουρλέσκ, νομίζω πως ενέχουν το μεγάλο μυστικό που κάνει το θέατρο την πιο γοητευτική, την πιο αξιολάτρευτη απάτη.

ΚΑΘΕ ΛΕΞΗ ΕΝΑΣ ΠΥΡΟΒΟΛΙΣΜΟΣ. Η φάρσα κρατάει από την παράδοση του θεάτρου τον σκελετό, το πλέγμα, τη συνδεσμολογία, τις αρθρώσεις και το νευρικό σύστημα. Απορρίπτει τις ιδέες, τη φιλοσοφία, τη φιλολογία και τη λογοτεχνία. Η λέξη φάρσα αναπαύεται στη δραστική της εμβέλεια, προκαλείται από τη δράση που προκαλεί δράση. Κάθε λέξη, κάθε φράση είναι ένας πυροβολισμός και κάθε κατάσταση πυροδοτεί έναν σκηνικό πανικό. Η φάρσα είναι μια φόρμα που συνεχώς καλπάζει, φτάνει να βρεθεί κάποιος να μπήξει τους πτερνιστήρες στα πλευρά της φοραδίτσας.

Η φάρσα είναι ένας κατήφορος που οδεύει κατά κρημνών· μια καταστροφή που ηδονίζεται καταστρεφόμενη. Η φάρσα είναι η γεωμετρία εν χρόνω και χώρω σκηνής· είναι η γεωμετρία των ανθρωπίνων σχέσεων. Η τοπολογία της ανθρώπινης ανοησίας, βουλιμίας, μανίας, αερολογίας. Η φάρσα είναι προϊόν μακροχρόνιας και επίπονης καλλιέργειας, όπως τα σπάνια φυτά· είναι προϊόν διασταυρώσεων όπως τα σκυλιά ράτσας και τα άλογα κούρσας. Είναι εκλεκτό προϊόν αναμείξεως ποικιλιών, όπως τα εκλεκτά κρασιά. Για να δημιουργηθεί ο κώδικας της τέλειας φάρσας συνήργησαν αιώνες, γενιές μίμων, το ποικίλο κοινό, το λαϊκό και απαιτητικό και βιαστικό πολλών εποχών και εθνών.

Η φάρσα ως γεωμετρικής καταγωγής μορφή έχει μουσική δομή και τάση προς την αφαίρεση.

Αντίθετα με το ποιητικό θέατρο ή το θέατρο ιδεών προκαλεί το καθαρά λογιστικό, το εικαστικό και το φαντασιακό μέρος της ψυχής κι όχι τη διάνοια και το συναίσθημα.

Η μουσική δομή της μιμείται τις λαϊκές μπαλάντες, ποικιλίες στιχουργικές, αλλά συχνά επαναλήψεις μοτίβων, ρυθμών, συγχορδιών, διαφωνιών.

Η φάρσα στηρίζεται στη νομιμοποίηση του φάλτσου ως δομικού στοιχείου και κυρίαρχου της θεατρικής μίμησης.

Εν τέλει πολύ ορθά μια καλή φάρσα θεωρείται ότι αντιγράφει τον μηχανισμό ενός ρολογιού. Κυριολεκτικά είναι μια οργάνωση, μια αρχιτεκτονική, μια δόμηση του χρόνου· τα γρανάζια ετεροκαθορίζονται, αλλά μαζί αυτορρυθμίζονται και αντίθετα κάθε επιμέρους δράση, λειτουργία έχει μια ευδιάκριτη αυτονομία, αλλά η σύνολη μηχανή ετερονομείται ως προς τα επιμέρους. Ο Φεϊντό είναι ο διασημότερος κατασκευαστής ωρολογίων φάρσας. Τα έργα του είναι εκπληκτικής φαντασμαγορίας εκπυρσοκροτούντα βαρελότα, τα χαλκούνια σκάνε για να εντυπωσιάσουν και σε λίγα δευτερόλεπτα έχουν σβήσει και έχουν ξεχαστεί. Δουλειά επικίνδυνη, όπως θα έλεγε ο Εγγονόπουλος, επιτήδεια, που χρειάζεται μαστοριά, λεπτότητα χειρισμών και άκρα προσοχή. Για μια φανταχτερή φωτοχυσία. Ο Φεϊντό έγραψε καμιά εκατοστή φάρσες και καθεμία έχει μια πρωτότυπη, μια απροσδόκητη σύνθεση. Ανάλογα με τη δέση, την πολυπλοκότητα των σχέσεων και τον δαίδαλο των καταστάσεων η λύση έρχεται αιφνίδια και καταιγιστικά» (1987).

Είχα τη χαρά και τη νεανική προίκα να χαρώ στην επαρχία όπου μεγάλωσα σημαντικούς «μπουλουκτσήδες», έξοχους επαγγελματίες θεατρίνους, να παίζουν φάρσα, την ίδια εποχή που στο σινεμά έβλεπα Τσάπλιν, Τζέρι Λιούις, Χοντρό και Λιγνό, Αδελφούς Μαρξ, Λουί ντε Φινές, Μπάστερ Κίτον, Καντίφλας, που όλοι αυτοί ήταν μακρινοί απόγονοι της μεγαρικής φάρσας, χωρίς, για λόγους θρησκευτικούς και ηθικούς, τη βωμολοχία. Ο Φεϊντό κι αυτός κορυφαίος διάδοχος της ένδοξης γαλλικής φάρσας μάς χάρισε δεκάδες φάρσες και την κάθε φορά εκπλήττουσα ευρηματικότητα του παραλόγου. Και μια και μίλησα για το παράλογο επισημαίνω πως το πρόσφατο «παράλογο» που εγκαινίασε ο Ιονέσκο και δόξασε ο Μπέκετ μεταφυσικές φάρσες χαρακτηρίστηκαν και ιδεολογικές από τους ιστορικούς του θεάτρου.

Η γαλλική φάρσα έχει κορυφαίους τον Λαμπίς και τον Φεϊντό που κατόρθωσαν το ακατόρθωτο. Να ξεμπροστιάσουν τη λεγόμενη μεγαλοαστική ηθική και ευπρέπεια, να διεισδύσουν στη διάχυτη μοιχεία των αστών και να βρουν εραστές συζύγων κάτω από τη συζυγική παστάδα ή στα σεπαρέ ξενοδοχείων, αλλά πάντα στο φινάλε αποκαθιστούσαν την τάξη και στίλβωναν την οικογενειακή αξιοπρέπεια.

Στο θέατρο Προσκήνιο, ένα από τα θέατρα που υπηρετούν οι τελευταίοι παραδοσιακοί θεατρώνες, αδελφοί Τάγαρη, ο Γιάννης Μπέζος ως μεταφραστής και σκηνοθέτης και βέβαια ως πρωταγωνιστής παρουσιάζει την κλασική φάρσα του Φεϊντό: «Ράφτης κυριών». Με γνώση των νόμων του είδους, με κυρίαρχο τον ρυθμό, ταυτότητα της φάρσας, και προσοχή στο φαρσικό υποκριτικό τυπολόγιο.

Μια μικρή μόνο παρατήρηση, ενώ οι άντρες ηθοποιοί κρατούν το οικείο φαρσικό μέτρο της καρικατούρας, οι γυναίκες κάνουν υπερβάλλουσες υπερβολές. Πράγμα που εύκολα διορθώνεται.

Ο Φοίβος Δεληβοριάς έγραψε έξοχα τραγούδια. Ο Χαλκιάς δημιούργησε βολικούς χώρους, ο Τζιόγκας αρμόδιους φωτισμούς.

Ο Μπέζος σκίζει με την απλότητα και το έξοχο γκελ μιας υποκριτικής περιωπής. Δίπλα του εξαίρετος ο Τάσος Γιαννόπουλος, ηθοποιός πολύτιμος πάντα, Ουζουνίδου, Κουτσαφτίκη, Παπαγεωργίου, Νταντάμη, Στασινοπούλου ωραίες καρικατούρες, Μαράκης, Ισιδώρου υφολογικά ακραίοι αλλά χωρίς να χαλούν ούτε το ύφος ούτε τον ρυθμό.

INFO:

Κείμενο: {LF}Ζορζ Φεϊντό{CR}Μετάφραση – σκηνοθεσία:{CR}Γιάννης Μπέζος{CR}Μουσική – τραγούδια:{CR}Φοίβος Δεληβοριάς{CR}Σκηνικά – κοστούμια:{CR}Αντώνης Χαλκιάς{CR}Φωτισμοί:{CR}Χρήστος Τζιόγκας{CR}Ερμηνείες:{CR}Γιάννης Μπέζος, Τάσος Γιαννόπουλος, Ελένη Ουζουνίδου, Αννα Κουτσαφτίκη, Γιάννα Παπαγεωργίου, Λεωνίδας Μαράκης, Θανάσης Ισιδώρου, Κωνσταντίνα Νταντάμη, Ντένια Στασινοπούλου{CR}Πού:{CR}Θέατρο Προσκήνιο, Καπνοκοπτηρίου 8, τηλ. 210-8256.838