Πάνω σε στίχους του Σεφέρη

«Σε μια σχεδία με αργοναύτες στα σύννεφα»

Ε. Γαραντούδης,
Ονειρεύτηκα τη Genova

Γράφοντας για τον Σεφέρη του Γαραντούδη – αλλά σε ποια ημερομηνία προγράφω ανάμεσά τους τον εαυτό μου; – γράφοντας λοιπόν για το δώρο του Σεφέρη στον Γαραντούδη, του Γαραντούδη στην ποίηση του Σεφέρη, αναγνώρισα στο παράδοξο της δωρεάς των κειμένων τους και τις δικές μου ευχαριστίες προς τους δύο. Ευχαριστίες στην τέχνη του λόγου, ούτως ειπείν, χωρίς ωστόσο να σταθώ σε απόσταση και από τους δύο, όπως απαιτεί το «δώρο του ποιήματος», που θέλει να υπάρξει για ένα άλλο ποίημα και που απολογείται απέναντι σε έναν νεκρό, φυλάσσοντας «την μνήμη των ημερομηνιών». Παραδείγματος χάριν «937» (ημερομηνία του σχετικού ποιήματος του Σεφέρη), ή «019» (ημερομηνία του βιβλίου του Γαραντούδη).

Αντί λοιπόν του ποιήματος έγραψα – τρόπος του λέγειν – μια βιβλιοκρισία, διερωτώμενος εάν αυτό που λαμβάνω και από τους δύο ως δώρο, θα όφειλα ευθύς να το λησμονώ; Ή, αν ενθυμούμενος, να ανταποδώσω και στους δύο το αντίδωρο κείμενο, αποενοχοποιημένος ως προς τις διατάξεις του Αστικού Κώδικα για τη δωρεά; – και αδιαφορώντας για τα ισχύοντα εθιμικά ως προς τη συνηθιζόμενη «ανταπόδοση». Ε, λοιπόν, η φιλία αρχίζει από εκεί που «γράφει» κανείς. Και από εκεί «πληγώνει». Διότι το πρόβλημα της φιλίας ως πρόβλημα αναδιπλασιασμού, οδηγεί μοιραία και στον αναδιπλασιασμό του προβλήματος. Απ’ αυτήν την προβληματική εξαρτάται η φιλία. Και έτσι εμπαίζεται το δάνειο απόφθεγμα του Montaigne «Ω φίλοι, ουδείς φίλος», το οποίο αντεστραμμένο ακούγεται και ως «Ω εχθροί, ουδείς εχθρός». Αντιλαμβάνομαι τη φιλία ως απώτατη συνέπεια της ποίησης και της σοφίας, αλλά και ως αποτέλεσμα κάθε ιδιότυπου κειμένου – όπως το κείμενο του Γαραντούδη – που γράφεται σοφά με ποιητικό τρόπο.

Τον φαντάζομαι φίλο, χωρίς καλά καλά να τον ξέρω – παρά μόνον από τα γραπτά του – όπως ο Maurice Blanchot φαντάστηκε τον Michel Foucault. Αλλά πάντοτε με τον ελλοχεύοντα στη φιλία κίνδυνο της α-φιλίας. Πράγμα όμως που θα ενίσχυε το «φιλητέον», δηλαδή θα επέβαλλε το «δέον» κάθε φορά που η φιλία θα κινδύνευε. Πράγμα επίσης που δεν αποφεύγει το παράδοξο της φιλίας: να χρειάζεται κανείς τους φίλους και για να αντιμετωπίζει τους εχθρούς. Οχι ακριβώς να «κάνει φίλους» για να μπορεί να «δυσκολεύει» τους εχθρούς, αλλά και να θέλει τον φίλο ως διαφορά με την οποία κατακερματίζεται η ταυτότητά του. Τη φιλική σχέση την καθιερώνει η διαφορά. Ουδέποτε αμφέβαλα ότι η φιλία εμπίπτει, θέλοντας και μη, στην «πολιτική της φιλίας» διότι εκ των πραγμάτων λειτουργεί αποτελεσματικότερα εάν δεχθεί ως sine qua non όρο της το πολιτικό ζεύγμα «φίλος-εχθρός». Ομως αυτό επιθυμώ να το ξεχάσω μαζί με εκείνη την αντιστροφή του Montaigne διότι στις κοινωνίες μας οδηγούμαστε μοιραία στην εξίσωση φίλου-εχθρού.

Φιλία και γραφή: η μία οδηγεί στην άλλη. Προϋποτίθεται ασφαλώς για όλα αυτά εκγύμναση, που στην περίπτωση των «γραφιάδων» εξαρτάται από μια θεωρία της ανάγνωσης, όχι τόσο ως αθεράπευτη «αγωνία της επίδρασης», όσο ως αποτυχία κατά την ανάγνωση που θα προέτρεπε τον αναγνώστη να ξαναδιαβάσει το κείμενο, μια που η αποτυχία της ανάγνωσης έχει ήδη συντελεσθεί μέσα στο κείμενο. Το αξίωμα: «κάθε πράξη της ανάγνωσης είναι μια εφαρμογή του αξιώματος της μη-αναγνωσιμότητας», μας οδηγεί τότε σε ένα: «οπότε, τι;».

Διάβασα και δεν διάβασα την ανοιχτή επιστολή του Γαραντούδη στον Σεφέρη με άλλον τρόπο από αυτόν της κριτικής ή του δοκιμίου για τον Σεφέρη. Τη διάβασα ως ένα «αφήγημα» προς τον αναγνώστη του Σεφέρη, κάποιον που δεν στέργει να είναι η «μαριονέτα του κριτικού». Ως αναγνώστης του Γαραντούδη, με τη σειρά μου, δεν στάθηκα απλώς στις «πληροφορίες» που μου δίνει, όχι γιατί πιστεύω ότι «ο αναγνώστης δεν μαθαίνει τίποτα από την ανάγνωσή του» (Jonathan Culler) αλλά διότι διακατέχομαι κι εγώ από εκείνο το «ελαφρύ, αθώο, Ναι» που ο Blanchot διακρίνει ως την κατάφαση άνευ όρων στο κείμενο.

Αλλο ήταν το μέλημά μου: ο τρόπος της γραφής του Γαραντούδη. Το ύφος του σε ένα κείμενο πέραν των γνωστών κριτικών του διατριβών. Εκεί, υπό το πρόσχημα της απεύθυνσης στον Σεφέρη, ο Γαραντούδης υποδεικνύει την κεφαλαιώδη σημασία της ανάγνωσης και της αφήγησης ως memento mori. Διάβασα έτσι το κείμενό του ως ένα αφηγηματολογικό εργαλείο και ως ακόμη μια «αναφορά» στον ποιητή. Το διάβασα ξέροντας πως το διάβημά του είναι εν γνώσει του ματαιωμένο: μια σχεδία με αργοναύτες στα σύννεφα. Και επειδή καμία περιγραφή δεν είναι παρά ο τρόπος να περιγράψεις γράφοντας, θα μου φαινόταν εύλογο να αναφερθώ στην κρίσιμη παρατήρηση για την ανάγνωση του Maurice Blanchot: «Η ανάγνωση δίνει στο βιβλίο την άξεστη ύπαρξη την οποία φαίνεται ότι το άγαλμα κερδίζει μόνο με τη σμίλη».

Η Ελλάδα που πληγώνει

Ο Σεφέρης έχει γίνει ήδη άγαλμα. Οι δάφνες από τους επιγόνους μαραίνονται ήδη στο βάθρο της προτομής του. Η Ελλάδα του όμως εξακολουθεί να πληγώνει γιατί «ακόμη σφυρίζουν τα καράβια και βραδιάζει στον Πειραιά». Γι’ αυτό, στις τελευταίες σελίδες, ο Γαραντούδης κατονομάζει έναν έναν τους πληγωμένους Αργοναύτες που συνομίλησαν με τον Σεφέρη, μεταξύ άλλων τον Αναγνωστάκη που αναφωνεί ειρωνικά «Η Ελλάς των Ελλήνων». Τον Σινόπουλο που κάνει λόγο «για την Ελλάδα των δολοφόνων». Τον Μέσκο, τον Βαγενά και τον Λεοντάρη που στο Αίνιγμα Ι δεν θέλει «πια την πατρίδα και το γενέθλιο φως». Ο Γαραντούδης ταξιδεύει κι αυτός ως ποιητής στο ΑΓ ΩΝΙΑ 937. Και στο κατάστρωμα του πλοίου, με ολόγυρά του το Αιγαίο Πέλαγος, αυτή τη φορά, γράφει το λιμπρέτο ενός requiem για την Ελλάδα. Εναν κατάλογο λυγμών και ποιητών που θα έπρεπε να ακουστούν στους εορτασμούς για το 2021 σε μια Λυρική Σκηνή πάνω από τον τάφο με τους «Αποτυμπανισμένους – Δεσμώτες του Φαλήρου», λίγο πιο κει από τον Ιππόδρομο της Χούντας, και το Ιδρυμα Νιάρχος.

Οσο για μένα, γράφοντας δεν έχω αρκούντως «ταπεινωθεί» όπως παραδεχόταν για τον εαυτό του ο Γιώργος Χειμωνάς. Και αν προσπάθησα στην αρχή του κειμένου να καταφύγω σε θεωρίες περί δωρεάς, είναι γιατί η αρχόμενη φιλία μου με τον Γαραντούδη – καταγεγραμμένη ήδη στα ληξιαρχεία των εφημερίδων και των περιοδικών – δρομολογήθηκε και ταξιδεύει στην άγονη γραμμή της νεοελληνικής γραμματείας. Είμαι βέβαιος πως το δρομολόγιο του ατμόπλοιου «Αυλίς» – που χτυπήθηκε το ’40 από γερμανικά αεροπλάνα – δεν θα μείνει ανεκτέλεστο.

Ευριπίδης Γαραντούδης
Οπου και να ταξιδέψω
η Ελλάδα με πληγώνει
Ενας διά-λογος με τον Σεφέρη
Εκδ. Περισπωμένη 2019, σελ. 104
Τιμή: 13 ευρώ