Οταν ο Μαρξ συνάντησε τον Δαρβίνο

Τι θα συνέβαινε αν ο Κάρολος Δαρβίνος και ο Καρλ Μαρξ είχαν συναντηθεί; Στο πρώτο της μυθιστόρημα, η συγγραφέας και δημοσιογράφος Ιλόνα Γέργκερ διερευνά το ερώτημα και φωτίζει με έξυπνο, ζωντανό και καλοδουλεμένο ύφος τα τελευταία χρόνια της ζωής των δύο μεγάλων στοχαστών της βικτωριανής εποχής. Το μυθιστόρημα μάλιστα βασίζεται σε πραγματικά περιστατικά, γεγονός που επιτρέπει τη «δημιουργική ασάφεια» μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας, ένα είδος με βαθιά παράδοση στον χρόνο, που τα τελευταία χρόνια γνωρίζει αρκετές αναλαμπές (από τις ίδιες εκδόσεις, για παράδειγμα, κυκλοφορεί το απολαυστικό «Φρόιντ – Σπινόζα: η αλληλογραφία», μτφ. Μήνα Πατεράκη-Γαρέφη). Ζητούμενο για την Γέργκερ, όπως σημειώνει στο τέλος του βιβλίου, ήταν να μην αλλοιώσει την ιστορική αλήθεια και να αντλήσει υλικό από έγκυρες πηγές, επινοώντας γεγονότα τα οποία θα μπορούσαν να έχουν όντως συμβεί.

Στην πραγματικότητα ο Δαρβίνος και ο Μαρξ δεν γνωρίστηκαν ποτέ προσωπικά. Τα δύο φωτεινά πνεύματα, που έζησαν στο τέλος της ζωής τους σε απόσταση μερικών χιλιομέτρων στην Αγγλία, είχαν ανταλλάξει μόνο λίγες γραπτές λέξεις μέσω επιστολών. Ο Μαρξ είχε μελετήσει διεξοδικά τον Δαρβίνο και ήταν φανατικός θαυμαστής του.

Το 1873 έστειλε τη δεύτερη έκδοση του «Κεφαλαίου» στον μεγάλο φυσιοδίφη, με την αφιέρωση «Στον Κάρολο Δαρβίνο από τον ειλικρινή θαυμαστή του Κάρολο Μαρξ». Το βιβλίο με την αφιέρωση βρέθηκε σχεδόν ανέγγιχτο στη βιβλιοθήκη του Δαρβίνου. Στο μυθιστόρημα οι δύο άντρες ταλαιπωρούνται από αϋπνίες και κρίσεις μελαγχολίας. Αποκομμένος από την κοινωνική ζωή και την επιστημονική κοινότητα, ο Δαρβίνος περνά τις μέρες του μελετώντας τους γεωσκώληκες. Ο Μαρξ προσπαθεί απεγνωσμένα να γράψει τον δεύτερο τόμο του «Κεφαλαίου», ενώ περιμένει πώς και πώς την εξέγερση του προλεταριάτου. Ωσπου ένα βράδυ, συναντιούνται τυχαία σε ένα δείπνο.

Ο Δαρβίνος είναι ηλικιωμένος και άρρωστος. Τα χρόνια που ο «Κοπέρνικος της βιολογίας» ταξίδευε με το ιστιοφόρο Μπιγκλ στη Γη του Πυρός, στη Χιλή και στα νησιά Γκαλαπάγκος, είναι πια παρελθόν. Παρ’ όλα αυτά, συνεχίζει ακούραστος την έρευνά του, προσπαθώντας να ξεδιπλώσει τα μυστικά της φύσης. Είναι ένας ευκατάστατος αστός, τα βιβλία του διαβάζονται σε όλον τον κόσμο, αδιάφορος για τις ανατρεπτικές ιδέες του κομμουνισμού, ενώ φροντίζει να αυξάνει τα πλούτη του με έξυπνες επενδύσεις, όπως μετοχές της Εταιρείας Σιδηροδρόμων.

Από την άλλη, ο Μαρξ, «ο Εβραίος από το Τρηρ», ζει εξόριστος στο Λονδίνο, μέσα στη φτώχεια, παρακολουθείται από κατασκόπους της Πρωσίας και επιβιώνει χάρη στην οικονομική στήριξη του Φρίντριχ Ενγκελς. Δεν είναι ιδιαίτερα επιτυχημένος ως συγγραφέας, αφού έχει κυκλοφορήσει μόνο ο πρώτος τόμος τού «Κεφαλαίου», ενώ ο δεύτερος και ο τρίτος θα εκδοθούν μετά τον θάνατό του, βασισμένοι σε σημειώσεις, προσχέδια και χειρόγραφα που ανέλαβε να συγκεντρώσει και να επεξεργαστεί ο Ενγκελς.

Τα κοινά στοιχεία

Παρά τις εμφανείς διαφορές, οι δύο άντρες έχουν πολλά κοινά στοιχεία. Εχουν χάσει αρκετά από τα παιδιά τους και δεν έχουν συνέλθει ποτέ από τον χαμό τους. Αμφότεροι υπέφεραν από ναυτία, υποχονδρία, ημικρανίες, αϋπνίες και δερματικά νοσήματα. Τόσο ο ένας όσο και ο άλλος χρειάζονταν πολλές φορές όπιο για να αντιμετωπίσουν τα βαριά συμπτώματα. «Πάνω απ’ όλα, όμως… έγραψαν έργα που δεν έπαψαν ποτέ να απασχολούν και να συνοδεύουν την ανθρωπότητα. Επίσης, και οι δύο είχαν να δώσουν σκληρή μάχη με τη θρησκευτική πίστη τους και έδειχναν να βασανίζονται από ενοχές για τη ρήξη με τη θρησκεία τους».

Ο Δαρβίνος κατέληξε από πιστός χριστιανός σε αγνωστικιστή. Μάλιστα προοριζόταν για ιερατική καριέρα αφού για κάποια χρόνια σπούδασε στο κολέγιο του Χριστού στο Κέμπριτζ για να χειροτονηθεί ιερέας. Ο Μαρξ καταγόταν από οικογένεια ραβίνων και όλα έδειχναν ότι θα γινόταν ο επόμενος ραβίνος του Τρηρ. Βέβαια ο Δαρβίνος, παρά τη σταδιακή απομάκρυνσή του από την αρχική χριστιανική του πίστη, ποτέ του δεν κατέληξε άθεος. Προτιμούσε για τον εαυτό του τον όρο «αγνωστικιστής». Σε μια επιστολή του γράφει: «… Ακόμα και στις πιο ακραίες μεταβολές της ζωής, δεν έχω υπάρξει ποτέ άθεος με την έννοια της άρνησης της ύπαρξης ενός Θεού…». Οι παλινδρομήσεις του σε σχέση με τη θρησκεία αποτυπώνονται και στην αυτοβιογραφία του. Εκεί προσδιορίζει τους παράγοντες που τον έκαναν να μεταβληθεί από θεϊστή σε θολωμένο θεϊστή (a muddled theist) και να καταλήξει σε αγνωστικιστή, σε άνθρωπο που δεν μπορούσε να καταλήξει πουθενά.

Ο Μαρξ είναι φανατικός αθεϊστής. Εναν χρόνο μετά την πρώτη κυκλοφορία διαβάζει την «Καταγωγή των ειδών» και γράφει στον Φερδινάνδο Λασάλ: «Το έργο του Δαρβίνου είναι εξαιρετικά σημαντικό και ταιριάζει στον σκοπό μου με το να παρέχει μια βάση στη φυσική επιστήμη για την ιστορική πάλη των τάξεων». Κι όμως, με μια έννοια, ο Μαρξ ήταν ιδρυτής μιας πίστης. Ο κορυφαίος ιστορικός Τόνι Τζαντ υποστήριζε ότι ο μαρξισμός είναι μια κοσμική θρησκεία. Στον μαρξισμό η πτώση λέγεται αλλοτρίωση, οι θυσίες λύτρωση, οι μάρτυρες επαναστάτες και ο τελικός στόχος που στη θρησκεία είναι η ανάσταση και η σωτηρία, εδώ ονομάζεται κομμουνιστική κοινωνία. Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν προσπάθησε να πείσει ότι ο μαρξισμός είναι μια εκκοσμικευμένη εκδοχή του ιουδαιοχριστιανικού μεσσιανισμού. Υποστήριξε ότι ο Μαρξ έχει εκκοσμικεύσει τον μεσσιανικό χρόνο στη σύλληψή του για την αταξική κοινωνία.

Το μυθιστόρημα της Γέργκερ ανήκει στην κατηγορία των βιβλίων που μας βοηθούν να κατανοήσουμε γιατί μετά από τόσα χρόνια, τόσο οι θεωρίες του Δαρβίνου όσο και του Μαρξ εξακολουθούν να πυροδοτούν έντονες διαμάχες για διαφορετικούς λόγους. Ρίχνει φως στην καθημερινότητα των δύο αντρών στα τελευταία χρόνια της ζωής τους και μας κάνει να προβληματιστούμε σχετικά με τη λυσσαλέα διαμάχη του δημιουργισμού με τον εξελικτισμό που δεν έχει ατονήσει. Η ανορθολογική θεωρία του ευφυούς σχεδιασμού έχει πολλούς υποστηρικτές και συνιστά κοινωνικό φαινόμενο, ενώ στη γειτονική μας Τουρκία οι μαθητές γυμνασίου και λυκείου αποφασίστηκε πριν από δύο χρόνια να μη διδάσκονται τη θεωρία του Δαρβίνου για την εξέλιξη των ειδών.

Ilona Jerger

Ο Μαρξ στον κήπο του Δαρβίνου

Μτφ. Γιάννης Καλλιφατίδης

Εκδ. Utopia 2019,
σελ. 408

Τιμή 18 ευρώ