Οσα κρύβονται κάτω από το χρώμα

Ειρωνικά μοιάζει να κοιτά τους περαστικούς η Βεατρίκη ντ’ Εστε – γνωστή ως «La Belle Ferronnière» – από το διαφημιστικό πανό που κρέμεται στην πλαϊνή όψη του Μουσείου του Λούβρου. Πώς θα ήταν δυνατόν να σκεφτούν ότι θα βρουν εισιτήριο για την έκθεση – αφιέρωμα στο έργο του Λεονάρντο ντα Βίντσι, με αφορμή τη συμπλήρωση 500 χρόνων από τον θάνατό του, στην οποία κρατά έναν από τους πρωταγωνιστικούς ρόλους, ελλείψει των μεγάλων αστέρων, του διασημότερου έργου του, της «Μόνα Λίζα», και του ακριβότερου έργου στον κόσμο, αξίας 450 εκατ. δολαρίων, του ακριβοθώρητου «Σωτήρα του Κόσμου»; Ουδεμία δυνατότητα πρόσβασης υφίσταται ακόμη και για όσους δοκιμάσουν εβδομάδες πριν να εξασφαλίσουν την πρόσβασή τους, καθώς δεν υπάρχει δείγμα εισιτηρίου, ενώ την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές ο διευθυντής του Μουσείου Ζαν Λικ Μαρτινέζ ανακοίνωνε πως για ένα τριήμερο το Λούβρο θα ξενυχτούσε (ως τις 20.00) και θα υποδεχόταν με ελεύθερη είσοδο όσους κατάφερναν να αποκτήσουν ένα από τα 30.000 επιπλέον δελτία πρόσβασης.

Η ουρά στην είσοδο δεν δίνει την εικόνα μιας έκθεσης όπου επικρατεί κοσμοσυρροή. Η αναμονή είναι ελάχιστη – όσο απαιτείται για να ελεγχθούν τα εισιτήρια -, κάτι που προφανώς οφείλεται στο ότι η απαραίτητη προαγορά εισιτηρίου προϋποθέτει και την ώρα επίσκεψης. Η εικόνα αλλάζει άρδην, ωστόσο, μόλις βρισκόμαστε στην πρώτη αίθουσα. Η αίσθηση μέσα στον χώρο είναι απογοητευτική. Ο φωτισμός εξαιρετικά χαμηλός. Το βλέμμα χρειάζεται ώρα να προσαρμοστεί. Στους τοίχους, πολλά, πάρα πολλά, σχέδια που απαιτούν προσεκτική παρατήρηση. Και οι επισκέπτες διαπιστώνουμε πλέον ότι είναι δυσανάλογα πολλοί και με διαφορετικές απαιτήσεις. Αλλοι δεν βλέπουν καλά και χρειάζεται να ανάψουν τους φακούς από τα κινητά τους για να διαβάσουν τις σχετικές πληροφορίες από το πλούσιο ενημερωτικό φυλλάδιο (διανέμεται δωρεάν στην είσοδο), προκαλώντας τις παρατηρήσεις των φυλάκων. Αλλοι σπρώχνουν για να παρατηρήσουν τα σχέδια και ορισμένοι ακόμη προσπαθούν να τα φωτογραφίσουν. Είναι σαφές ότι η επίσκεψη στην έκθεση θα αποδειχθεί μια περιπέτεια που θα απαιτήσει υπομονή κι ευελιξία.

Στο κέντρο της πρώτης αίθουσας κυριαρχεί ένα ορειχάλκινο γλυπτό. «Ο Χριστός και ο Αγιος Θωμάς», έργο του δασκάλου του Λεονάρντο ντα Βίντσι, Αντρέα ντελ Βερόκιο, και γύρω του κρεμασμένες σπουδές για πτυχώσεις και χέρια του νεαρού μαθητή, που δείχνουν τις επιρροές που δέχτηκε από τον δάσκαλό του. Περισσότερο χρώμα αλλά και πιο γενναίες δόσεις του ζωγραφικού κόσμου του κορυφαίου της Αναγέννησης ακολουθούν στη συνέχεια με μια ενδιαφέρουσα ισορροπία: δίπλα στη «Μαντόνα Μπενουά» – στην οποία απεικονίζεται η βρεφοκρατούσα Παναγία – και την ακόμη διασημότερη «Παναγία των Βράχων», οι επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να περιεργαστούν τα σχέδια στα οποία απεικονίζεται ο Ιησούς να παίζει με ένα γατάκι – σύμβολο του διαβόλου, εξού και κάποιες φορές προσπαθεί να ξεφύγει από την αγκαλιά του.

Οσοι έχουν φτάσει ως την έκθεση παρασυρμένοι από τον απόηχο του «Κώδικα Ντα Βίντσι» είτε από τον μύθο που ακολουθεί το πολυδιάστατο πνεύμα του δημιουργού αλλά και την ίδια τη διοργάνωση – ποιος να ξεχάσει τις μάχες που δόθηκαν για να εξασφαλιστούν ορισμένα από τα έργα, το διπλωματικό επεισόδιο που αποσοβήθηκε την τελευταία στιγμή με την Ιταλία για τον δανεισμό κάποιων άλλων, αλλά και το θρίλερ για την εμφάνιση ή όχι του «Σωτήρα του Κόσμου» – δεν φαίνονται και πολύ ευχαριστημένοι. Δεν είναι τα έργα – σταρ που κερδίζουν τις εντυπώσεις ούτε το στήσιμο της έκθεσης, το οποίο με την καλύτερη διάθεση θα χαρακτηριζόταν λιτό, αλλά με μια ελαφρώς πιο κριτική διάθεση θα λέγαμε ότι στερούνταν φαντασίας και έξυπνων λύσεων παρουσίασης ενός υλικού που προσφέρει σαφώς αναρίθμητες δυνατότητες.

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΤΟΥ. Για όσους πάλι θέλουν να μάθουν τα βήματα της δουλειάς του Ντα Βίντσι οι πολλές υπέρυθρες ραδιογραφίες σπουδαίων έργων (ορισμένες φορές και ως υποκατάστατο των πινάκων που δεν παρουσιάστηκαν στην έκθεση, όπως η «Μόνα Λίζα» και «Ο Σωτήρας του Κόσμου») σε συνδυασμό με τα σχέδια αποκαλύπτουν όχι μόνο τον τρόπο που ζωγράφιζε ο καλλιτέχνης, αλλά και τον τρόπο που εξελισσόταν η σκέψη του κατά τη διάρκεια της ζωγραφικής πράξης, καθώς σε πολλές περιπτώσεις τα προσχέδια ή οι ακτινοσκοπήσεις δείχνουν τις αλλαγές ανάμεσα στο πώς ξεκίνησε το έργο και στην τελική του εικόνα. Από τις δυνατές στιγμές της έκθεσης, η αίθουσα που είναι αφιερωμένη στα σημειωματάρια του Λεονάρντο ντα Βίντσι. Εκεί όπου αρκεί να περιδιαβάσεις σε τρεις μεγάλες προθήκες για να διαπιστώσεις τις γνώσεις του, τις παρατηρήσεις του, τις σημειώσεις και τις έρευνές του πάνω στη ζωολογία, τη βοτανολογία, τη μηχανική, την οπτική, την ανθρώπινη ανατομία, τη μετεωρολογία, την αστρονομία, τα υδραυλικά συστήματα, τα μαθηματικά, την αρχαιολογία, την αρχιτεκτονική. Μικροσκοπικά, αλλά εξαιρετικά λεπτομερή σχέδια που δείχνουν την παρατηρητικότητα, τη βαθιά γνώση και το εύρος των πεδίων με τα οποία όχι απλώς ήταν εξοικειωμένος, αλλά ουσιαστικός μελετητής τους. Κι όλα αυτά ανάμεσα στις σπουδές για τον διάσημο «Μυστικό Δείπνο» αλλά και το πλέον πολύτιμο αντίγραφο του έργου που φιλοτεχνήθηκε μεταξύ των ετών 1506 και 1509 για την τράπεζα της Μονής της Σάντα Μαρία ντέλε Γκράτσιε στο Μιλάνο.

«Η Μάχη του Ανγκιάρι» – μια θρυλική χαμένη τοιχογραφία μήκους 18 μ. και ύψους 7 μ. – μας κλείνει το μάτι και μας αφήνει να φανταζόμαστε πόσο εντυπωσιακή θα ήταν μέσα από τα προσχέδια του Ντα Βίντσι αλλά και τον απόηχό της τόσο στη ζωγραφική όσο και στη γλυπτική, αφού έως και ο Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς θέλησε να επιζωγραφίσει ένα αντίγραφο προσχεδίου που βρέθηκε στα χέρια του. Η ένταση που αποπνέει με την έντονη κίνηση και τη συστροφή των σωμάτων έρχεται σε αντίθεση με την ηρεμία της Λήδας που έχει αφεθεί στη λαγνεία του κύκνου – Διός και με το υπέροχο σχέδιο του κεφαλιού γυναίκας – γνωστό ως «Αναμαλλιασμένη» – που θεωρείται ως προπαρασκευαστικό για την κεφαλή της Λήδας κερδίζει όλα τα βλέμματα, παρά τη φτωχή σε χρώματα παλέτα που ο ζωγράφος χρησιμοποίησε για να το ζωγραφίσει.

Περισσότερο θριαμβικό – τόσο από άποψη φωτισμού όσο και παρουσίασης – αποδεικνύεται το φινάλε με την Αγία Αννα, την Παναγία και το Θείο Βρέφος με το αρνάκι, τη σπουδή και τη ραδιογραφία για τον «Σωτήρα του Κόσμου», αλλά και μια εκδοχή του έργου καμωμένη από έναν μαθητή του Λεονάρντο, καθώς και την ίδια την όψη του ιδιοφυούς δημιουργού.

Λεπτομέρεια από την «Παναγία των Βράχων»
Μπορεί η μορφή του βρέφους που ευλογεί να είναι ιδιαιτέρως τρυφερή, ωστόσο η ραδιογραφία της «Παναγίας των Βράχων» στο σύνολό της είναι χαρακτηριστική του γεγονότος ότι ο Ντα Βίντσι δεν ήταν ποτέ ικανοποιημένος από τα προσχέδιά του και έκανε διαρκώς αλλαγές. Ανάμεσα στις τροποποιήσεις που έκανε είναι τόσο η στάση του Ιωάννη του Βαπτιστή όσο και η χειρονομία του Ιησού. Περ. 1483-94

Διαβήτες
Με εξαιρετική λεπτομέρεια ο Λεονάρντο ντα Βίντσι δεν αποτύπωνε στο χαρτί μόνο τα αντικείμενα που τον απασχολούσαν προς μελέτη, αλλά και τα επιστημονικά όργανα που χρησιμοποιούσε. Στην έκθεση φιλοξενείται μια ενδιαφέρουσα σειρά χειρόγραφων σημειώσεων και σχεδίων του που αφορούν από τη μηχανική και τη ζωολογία έως την ανατομία του ανθρώπινου σώματος. Εδώ έχει αποδώσει με εκπληκτική λεπτομέρεια και με κόκκινη κιμωλία δύο διαβήτες. Περ. 1493-94\

«Μόνα Λίζα»
O Λεονάρντο ξεκίνησε την προσωπογραφία της Λίζα Γκεραρντίνι το 1503 και στην υπέρυθρη ακτινοσκόπηση του πλέον διάσημου έργου του φαίνεται το χωρίς πολλές λεπτομέρειες προκαταρκτικό σχέδιο, όπως και οι αλλαγές που έκανε στη θέση των χεριών. Στο σύνολό της δίνει μια πιο ξεκάθαρη εικόνα τού πώς είναι οργανωμένος ο πίνακας, καθώς ένα μέρος του δεν είναι σαφές πλέον λόγω της οξείδωσης των βερνικιών που έχουν τοποθετηθεί στην επιφάνειά του κατά τις εργασίες συντήρησης

Σχέδιο ανατομίας
Μολύβι και μελάνι έχει χρησιμοποιηθεί στο συγκεκριμένο σχέδιο ώστε να δοθεί με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια κάθε ανατομική λεπτομέρεια του προσώπου ενός άνδρα, με ιδιαίτερη έμφαση στο μάτι, το οποίο αποδίδεται και δίπλα ξεχωριστά. Η καινοτομία που εισήγαγε ο Ντα Βίντσι έγκειται στο ότι το σχεδιαστικό στυλ που χρησιμοποίησε για την καταγραφή των ανατομικών χαρακτηριστικών φέρει στοιχεία από τον τεχνολογικό και αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Περ. 1489

«Ο Σωτήρας του Κόσμου» (έργο εργαστηρίου)
Σε αυτή την υπέρυθρη ακτινοσκόπηση του «Σωτήρα του Κόσμου» αποκαλύπτεται ένα προσχέδιο που φαίνεται πως μεταφέρθηκε στον καμβά μηχανικά από ένα προκαταρκτικό σχέδιο του έργου. Οι ασυνέχειες στις γραμμές και οι διορθώσεις που διακρίνονται – π.χ. ο σταυρός που προστέθηκε στην ουράνια σφαίρα και εν συνεχεία εξαφανίστηκε – αποτελούν χαρακτηριστικό των έργων του εργαστηρίου του Ντα Βίντσι, γι’ αυτό και χρονολογείται την περίοδο 1505-1515