Μνήμη Τζορτζ Στάινερ

Με τον θάνατο του Τζορτζ Στάινερ η Ευρώπη και ο δυτικός κόσμος έχασαν τον τελευταίο αναγεννησιακό τους διανοούμενο. Εξάλλου η ίδια η βιογραφία του, θα έλεγα ο λαβύρινθος της ιθαγένειάς του, λειτούργησε ως ένα παράδειγμα, σχεδόν σκανδαλώδες, αυτής της ευρωπαϊκής, πέρα από εθνότητες και διαβατήρια, σκέψης του. Στο πιστοποιητικό ιθαγένειάς του θα συναντήσει κανείς ρωσικές, πολωνικές, γερμανικές, γαλλικές ρίζες πέρα από τη φυλετική του καταγωγή από αποσυνάγωγους Εβραίους της διασποράς. Αυτός ο δαιμόνιος βιβλιοφάγος παιδιόθεν βυθίστηκε στην «Ιλιάδα» και από τα τείχη της Τρωάδος ατένισε μακριά αλλά τραυματικά τη γλωσσική και βέβαια ιδεολογική Βαβέλ που γεννήθηκε μετά τον κατακλυσμό και την προσάραξη της Κιβωτού στην κορυφή του Αραράτ.

Είχα τη μεγάλη τύχη της ζωής μου να μου δοθεί η ανεκλάλητη χαρά να συναντήσω και να συνομιλήσω μ’ αυτόν τον γοητευτικό άνθρωπο με το εξαίσιο «εβραϊκό» χιούμορ (το χιούμορ των ομαίμων του Αϊνστάιν, Τσάπλιν, Μπ. Κίτον, Γούντι Αλεν, Γκραούτσο Μαρξ, του αναλυτή της λειτουργίας της σάτιρας και του χιούμορ Φρόιντ).

Πριν από τριάντα χρόνια και κάθε δύο χρόνια για μία δεκαετία το πνευματικό κέντρο των Δελφών οργάνωνε επί δεκαπέντε και είκοσι συχνά ημέρες παγκόσμια συνέδρια για το αρχαίο δράμα. Κλασικοί φιλόλογοι, κριτικοί, μεταφραστές, σκηνοθέτες από την Ιαπωνία και τις Ινδίες έως τις ΗΠΑ, την Αργεντινή και τη Νοτιοαφρικανική Ενωση κατέθεταν τα πορίσματα των ερευνών τους πάνω στα άπειρα προβλήματα (φιλοσοφικά, ψυχολογικά, κοινωνικά, ερωτικά, μεταφυσικά, γλωσσικά, αισθητικά, εικαστικά κ.ά.) που θέτει συνεχώς η μελέτη των αρχαίων δραματικών ποιητών, τραγικών και κωμικών.

Εκτός από τους μεγάλους φιλολόγους των κλασικών σπουδών είχαμε την ευκαιρία (ήμουν ένα από τα πέντε μέλη της προγραμματικής επιτροπής και εισηγητής για το θέατρο) να ακούσουμε αλλά και να συνομιλήσουμε στα κοινά γεύματα, στα διαλείμματα, στους περιπάτους στα ερείπια των Δελφών, να ανταλλάξουμε ιδέες και οι δάσκαλοι εξ ημών εμπειρίες από την επαφή κυρίως των νέων με τα κλασικά και ιδιαίτερα τα δραματικά κείμενα αλλά και τις απόπειρες σκηνικής αναβίωσής τους.

Είχα και προσωπικά την ευκαιρία να συζητήσω με τον μεγάλο ανατολικογερμανό διάδοχο του Μπρεχτ, Χ. Μίλερ, διαφωνώντας κυρίως με τον δογματισμό του, με τον ανοιχτό σε κάθε ιδέα Μπομπ Γουίλσον, τον νομπελίστα Νιγηριανό Σογίνκα και τον μεσογειακό σε διάθεση και χιούμορ (ακόμη και «πλάκα») νομπελίστα Ντάριο Φο.

Του οποίου το έργο παρουσίασα σε επίσημη συνεδρία μαζί με τη συνάδελφο Ελένη Βαροπούλου.

Ηταν τότε που είχε συμμετάσχει με μια αξέχαστη ομιλία της η σημαντική συγγραφέας της «Κασσάνδρας» Βολφ. Ανάμεσα στην πληθώρα των συνέδρων ήταν και ο Πίτερ Χολ, ο Πίτερ Μπρουκ και ο Πέτερ Στάιν (οι τρεις Πέτροι που όπως και ο συνώνυμός τους Πέτρος, μαθητής του Χριστού, έτσι κι αυτοί στη χώρα τους είχαν «προδώσει» τη θεατρική παράδοση με νέες προχωρημένες παραστάσεις).

Ανάμεσα σ’ αυτήν την εύφορη ομάδα έλαμπε η προσωπικότητα της Μαριάννας ΜακΝτόναλντ, εξαίσιας φιλολόγου, καθηγήτριας στο Λος Αντζελες, που μας έχει χαρίσει εκτός των άλλων αξεπέραστη μελέτη για τον Ευριπίδη.

Ενα βράδυ μετά το φαγητό κι ενώ στο πιάνο η νεαρή τότε ηθοποιός και πιανίστρια Μάνια Παπαδημητρίου έπαιζε Χατζιδάκι, ο Λιγνάδης κι εγώ στο ίδιο τραπέζι με τη ΜακΝτόναλντ, αφού τη μεθύσαμε και έφτασε ν’ ανέβει στο τραπέζι και να χορέψει καρσιλαμά, της αποσπάσαμε την υπόσχεση να χαρίσει στην Ελλάδα το λογισμικό του προγράμματος «Ιβυκος» (ήταν το ντοκτορά της), δηλαδή τον θησαυρό της αρχαίας γλώσσας από τη γραμμική γραφή Β’ έως τον Μ. Βασίλειο. Εκατομμύρια λήμματα. Ηταν το δώρο που της είχε κάνει ο πατέρας της, ιδιοκτήτης της εταιρείας αυτοκινήτων ΜακΝτόναλντ, όταν πήρε το πτυχίο της. Ημουν νονός της όταν στη Δημαρχία Αθηνών έγινε ορθόδοξη και της δόθηκε το όνομα Ειρήνη.

Το πρόγραμμα διατίθεται σε ειδικό κτίριο, δίπλα στο θέατρο Διονύσου.

Μέσα σ’ αυτή την εξαίσια συγκυρία και σύναξη εμπνευσμένων σοφών και χαριτωμένων ανθρώπων έλαμπε και η ευφυΐα του Τζορτζ Στάινερ. Αεικίνητος, ενεργός συνομιλητής και πάντα γεμάτος ερωτήματα ύστερα από κάθε εισήγηση, τον θυμάμαι να μετέχει με δίψα στις απόψεις ιαπώνων και κινέζων σκηνοθετών που είχαν την προηγουμένη παρουσιάσει τραγωδία στην παράδοση και τη γλώσσα τους.

Οταν ήρθε η μέρα που ο Στάινερ θα έκανε τη δική του παρέμβαση – εισήγηση, η αίθουσα ήταν γεμάτη και με ορθίους.

Ηταν ήδη μεταφρασμένο στα ελληνικά το πρώτο δοκίμιό του που είχε ταράξει τα νερά της ευρωπαϊκής θεατρολογίας και φιλολογίας: «Το τέλος της τραγωδίας» είχε μεταφραστεί από τον μακαρίτη φίλο και συσπουδαστή Φώντα Κονδύλη, μαθητές και οι δύο του Ροντήρη. Ενα τολμηρό κείμενο που τραβούσε μια γραμμή ανάμεσα στην αρχαία ύβριν και την εβραιοχριστιανική αμαρτία και ως εκ τούτου μια βαθιά τομή ανάμεσα στο τραγικό και το δραματικό. Μην κοιτάτε που τώρα παγίως μπερδεύονται και μέσα στην Επίδαυρο!

Ομως τότε στην εισήγησή του ο Στάινερ μας έκανε δώρο μέγα: μας διάβασε ένα κεφάλαιο από το βιβλίο που έγραφε τότε και που το χαρήκαμε αργότερα στα ελληνικά από τις εκδόσεις Καλέντη. Τίτλος: «Οι Αντιγόνες», έτσι, στον πληθυντικό, μια εξαντλητική ανασκαφή σε ό,τι είχε γραφεί (φιλοσοφία, φιλολογία, γλωσσολογία, ηθική θεατρολογία, ακόμη και κουκλοθέατρο!) για το αριστούργημα του Σοφοκλή.

Παρένθεση. Οταν με χρηματοδότηση της Κοινωνίας της Πληροφορίας το πάλαι ποτέ Θεατρικό Μουσείο της Ελλάδας έκανε ψηφιακή αποτύπωση του υλικού της, έχοντας την επιστημονική ευθύνη του προγράμματος χωρίς πρόσθετη δαπάνη δημιούργησα παράρτημα του πόρταλ με τίτλο «Εκπαιδευτική Αντιγόνη», με όλες τις διανομές, τις κριτικές, τα δοκίμια, τις συνεντεύξεις για την τραγωδία στα ελληνικά προς χρήση των εκπαιδευτικών και άλλων. Μαζί μ’ αυτά, και ένα κεντρικό κεφάλαιο από τις «Αντιγόνες» του Στάινερ με την άδεια του εκδότη.

Αν χρειάστηκε να αναφερθώ σε γεγονότα, είναι γιατί ο Στάινερ είναι πρώτα από όλα δάσκαλος χαρισματικός. Ακόμη και στα επιστημονικότερα κεφάλαια και θέματα και προβλήματα που συζητεί στα βιβλία του κυριαρχούν η ευγλωττία, η πειθώ και το ύφος μαζί με το ήθος του δασκάλου με όλη την έγνοια να φυτέψει τους προβληματισμούς του αλλά και τις απορίες του στον αναγνώστη – μαθητή.

Η προσωπική εντελώς επαφή μας, εμένα και του Λιγνάδη, μαζί του έγινε όταν προλόγισε την εισήγησή του λέγοντας: «Αγαπητοί Ελληνες, εγώ είμαι Κεντροευρωπαίος και καταλαβαίνω, ακολουθώ, συμφωνώ και μιμούμαι τον ορθολογιστή Κρέοντα! Αυτό το κορίτσι, την Αντιγόνη, δεν την καταλαβαίνω, αλλά τη θαυμάζω και συχνά με τρομάζει η θυσία της και οι λόγοι της θυσίας της».

Οταν τελείωσε η ομιλία του και ο Λιγνάδης κι εγώ παρενέβημεν για να του δηλώσουμε τον σεβασμό μας στη σοφία του αλλά και να τον πληροφορήσουμε πως βαφτίζουμε τα παιδιά μας Αντιγόνη, Ηλέκτρα, Ορέστη και πως μία από τις ηρωίδες της αντίστασης εναντίον των Γερμανών είχε βαφτιστεί Ηλέκτρα και εκτελέστηκε, έβαλε τα κλάματα και μας ευχαρίστησε λέγοντας πως τώρα πια το ήθος της Αντιγόνης ήταν ακόμη πιο απρόσιτο για την κουλτούρα του, αλλά ο θαυμασμός του μεγαλύτερος.

Στο μεσημεριανό γεύμα, μας κάλεσε με τον αξέχαστο Τάσο Λιγνάδη στο τραπέζι του και για πολλή ώρα ανταλλάξαμε απόψεις για την κοινή μας αγάπη, τον Ομηρο και τους τραγικούς.

Δεύτερη παρένθεση. Οταν πριν από σαράντα χρόνια το Ιδρυμα Αλέξανδρος Ωνάσης χρηματοδότησε μια σειρά τηλεοπτικών ωριαίων ντοκιμαντέρ για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό (δεν παίχτηκε ποτέ για λόγους που θα αποφύγω τώρα να μιλήσω, χωρίς να φταίει το Ιδρυμα), ο Στάινερ ήταν μία από τις δύο προσωπικότητες (η άλλη ήταν ο Καστοριάδης) που παρενέβησαν, και χωρικά, για να πουν τον λόγο τους, ανάμεσα σε συζητήσεις για τους αρχαίους που έγιναν στην Αθήνα, στη Μόσχα, στην Τιφλίδα, στο Λονδίνο, στο Παρίσι και στη Νέα Υόρκη με συνομιλητές ειδικούς. Ανάμεσα στους έλληνες συνομιλητές του Συμποσίου, ο Ανδρόνικος, ο Πλωρίτης, ο ιστορικός Σακελλαρίου και ο Σβορώνος.

Αλλες εποχές, άλλοι άνθρωποι, άλλα ήθη!