Η πανδημία του φόβου

…Ηταν πριν από λίγες ημέρες όταν μια συνάδελφος έλαβε δέμα από την Κίνα. Η ετικέτα ανέφερε ως τόπο προέλευσης κάποια ασιατική πόλη, ένα όνομα σαν αυτά που κατακλύζουν τα δελτία ειδήσεων από όταν ο φονικός κορωνοϊός μπήκε ξαφνικά στη ζωή μας. Η σκηνή θα περνούσε, άλλοτε, απαρατήρητη. Αυτή τη φορά, όμως, το ερώτημα ξεπρόβαλε σχεδόν αντανακλαστικά: «Το παραλαμβάνω;». Ακόμη κι αυτό που μοιάζει αυτονόητο με στοιχειώδη ψυχραιμία, πλέον υπόκειται σε δεύτερη σκέψη: ένα περιβάλλον γενικευμένου πανικού έχει αρχίσει να εδραιώνεται σταδιακά στον πλανήτη φωτίζοντας, ίσως, την απαρχή μιας διεθνούς φρενίτιδας. Ταξίδια ακυρώνονται – ακόμη και για προορισμούς που απέχουν εκατοντάδες χιλιόμετρα από την Κίνα.  Σχολεία αναβάλλουν προγράμματα ανταλλαγής μαθητών. Καταστήματα δηλώνουν ευθαρσώς ότι «απαγορεύεται η είσοδος σε Κινέζους». Στην Αυστραλία δεν τους θέλουν στα μαθητικά θρανία, στην Αγγλία ως διπλανούς στα λεωφορεία, ενώ γερμανικές εφημερίδες κάνουν ανοιχτά λόγο για «κορωνο-ρατσισμό». Η επιδημία του φόβου τείνει να γίνει χειρότερη ασθένεια από την ίδια την επιδημία. Οι άνθρωποι μετατρέπονται σε θηρία, η λογική εξαφανίζεται και όπου υπάρχει φόβος, η χειραγώγηση βρίσκει πεδίο δόξης λαμπρό.

ΜΑΡΑΘΩΝΙΟΣ ΕΙΔΗΣΕΩΝ. Εχουν συμβάλει τα μέσα μαζικής ενημέρωσης στον μαζικό τρόμο που φαίνεται να διασπείρεται σαν κόκκος υδραργύρου στον κόσμο; Σαφώς. Για έναν ιό με θνησιμότητα σχεδόν 2,2% αφιερώνονται ώρες επί ωρών τηλεοπτικού προγράμματος, και αυτό μόνο στην Ελλάδα, σε μια χώρα που δεν έχει προς το παρόν κανένα κρούσμα – αντιθέτως θρηνεί 720 νεκρούς από τροχαία το έτος και ένα εργατικό ατύχημα μέρα παρά μέρα, αριθμοί που δεν φαίνεται να θορυβούν κατά τον ίδιο τρόπο την κοινή γνώμη. Μάσκες εξαφανίζονται από την αγορά στο άκουσμα ενός επερχόμενου ιού, καχύποπτα βλέμματα εκτοξεύονται στο πρώτο φτάρνισμα σε δημόσιο χώρο και ευφάνταστες θεωρίες διατυπώνονται επί του θέματος σε σπίτια, καφενεία, μέσα κοινωνικής δικτύωσης, παντού.

ΕΞΟΣΤΡΑΚΙΣΜΕΝΟΙ ΟΙ ΚΙΝΕΖΟΙ. Στην Ιαπωνία των 127 εκατ. κατοίκων, όπου μέχρι πρόσφατα είχαν εντοπιστεί 33 κρούσματα κορωνοϊού, εστιατόρια κρέμασαν στις βιτρίνες τους την πινακίδα «Δεν επιτρέπονται Κινέζοι». Στη Νότια Κορέα περισσότεροι από 650.000 άνθρωποι υπέγραψαν ψήφισμα με το οποίο ζητούν από την κυβέρνηση να απαγορευθεί η είσοδος κινέζων επισκεπτών στη χώρα, οι οποίοι υπολογίζονται σε 1,4 εκατομμύριο ανθρώπους ετησίως. Κάποιοι συντηρητικοί βουλευτές στήριξαν, μάλιστα, δημοσίως το αίτημα να κλείσουν τα σύνορα για τους Κινέζους ενώ διοργανώθηκε και συγκέντρωση διαμαρτυρίας με τον ίδιο σκοπό.
Στη Δανία η εφημερίδα «Jyllands-Posten» κατάφερε να προκαλέσει την επίσημη αντίδραση της κινεζικής πρεσβείας στη χώρα, καθώς δημοσίευσε μια γελοιογραφία στην οποία απεικονιζόταν παραλλαγμένη η κινεζική σημαία: Το κίτρινο αστέρι της είχε αντικατασταθεί από την αναπαράσταση του ιού…  Στην Ελλάδα αναστάτωση επικράτησε στο λιμάνι του Πειραιά όταν πλήρωμα πλοίου αρνήθηκε να επιβιβαστεί σε καράβι το οποίο είχε φτάσει στη χώρα μας από την Ασία, ενώ ρατσιστικά επεισόδια με θύματα κινέζους τουρίστες αναφέρθηκαν στη Βενετία, στο Τορίνο και στο Μιλάνο.

ΑΠΟΚΛΗΡΟΙ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΤΟΥΣ. Από τις ακραίες εκδηλώσεις δεν θα μπορούσε να ξεφεύγει η Κίνα, η πέτρα του σκανδάλου. Τραγικά πρόσωπα, οι κάτοικοι του Ουχάν – από όπου ξεκίνησε η επιδημία -, απόκληροι στην ίδια τους τη χώρα, συμβολίζουν το φονικό πρόσωπο του κορωνοϊού και γίνονται αποδιοπομπαίοι τράγοι. Στη Σανγκάη επιτροπές κατοίκων ψάχνουν πόρτα- πόρτα για ανθρώπους που ίσως έχουν επισκεφθεί την Ουχάν και δίνουν τα ονόματά τους στις αστυνομικές αρχές. Στην επαρχία Τσετιζάνγκ απευθύνθηκαν στην αστυνομία επειδή εντόπισαν όχημα με πινακίδες από τη συγκεκριμένη πόλη – όπως απεδείχθη, οι πινακίδες είχαν απλώς εκδοθεί εκεί πριν από χρόνια – ενώ σε αγροτικές περιοχές χωρικοί έστησαν οδοφράγματα απαγορεύοντας την είσοδο ξένων στην περιοχή τους. Στο Διαδίκτυο έγιναν viral φρικιαστικές εικόνες – η εγκυρότητα των οποίων δεν έχει επιβεβαιωθεί – οι οποίες δείχνουν πόρτες σπιτιών καρφωμένες με σανίδες και σιδερένιες μπάρες∙ έτσι φυλάκισαν οι γείτονες τους ενοίκους τους επειδή είχαν επισκεφθεί πρόσφατα την Ουχάν. «Σε αυτό το σπίτι κατοικούν άνθρωποι που επέστρεψαν από την Ουχάν, αποφύγετε την επαφή μαζί τους» έγραφαν απ’ έξω. Το δραματικό κλίμα μεταδίδει ένα βίντεο που κυκλοφόρησε πριν από λίγες ημέρες: Ενας ταξιτζής πετά έξω από το ταξί του επιβάτη ο οποίος φορά μάσκα, όμως βήχει, και λίγο αργότερα παραδέχεται ότι επέστρεψε από την «καταραμένη» πόλη. Τα περιστατικά είναι αναρίθμητα.
Πού θα οδηγηθούν τα πράγματα αν η κατάσταση συνεχιστεί έτσι; Ισως γίνουν πραγματικότητα τα δυστοπικά λόγια του Καμί στην αριστουργηματική «Πανούκλα» του: «(…) η πανούκλα είχε καλύψει τα πάντα. Δεν υπήρχαν πια τότε προσωπικά πεπρωμένα, αλλά μια συλλογική υπόθεση που ήταν η πανούκλα και αισθήματα που τα μοιράζονταν όλοι».

ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ. Το παιχνίδι του φόβου αποκτά ακόμη και πολιτικά χαρακτηριστικά. Με τις κυβερνήσεις να προσπαθούν να «ικανοποιήσουν» τους τρομαγμένους ψηφοφόρους, με αρκετούς πολίτες να κατηγορούν τις κυβερνήσεις και τα μέσα ενημέρωσης ότι παίζουν το παιχνίδι των φαρμακοβιομηχανιών και με το θρίλερ του κορωνοϊού να επεκτείνεται στο διπλωματικό πεδίο. Μόλις την περασμένη Δευτέρα η Κίνα κατηγόρησε τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής ότι «προκαλούν φόβο και διασπείρουν τον πανικό» έχοντας αντιδράσεις που δεν είναι «λογικές, ψύχραιμες και βασισμένες σε επιστημονικά στοιχεία».
Η λεπτή γραμμή που χωρίζει τα αναγκαία μέτρα προστασίας από τον τρόμο διαφαίνεται, εκτός των άλλων, και στις αντιφατικές πολιτικές που εφαρμόζονται ανά τον κόσμο: Στον Καναδά αρκετές διευθύνσεις σχολικών μονάδων αναγκάστηκαν να στείλουν καθησυχαστικές επιστολές σε γονείς που είχαν υπογράψει αίτημα με το οποίο ζητούσαν να μείνουν μακριά από το σχολείο επί 17 ημέρες κινέζοι μαθητές των οποίων οι οικογένειες είχαν επισκεφθεί την Κίνα. Το αίτημα αυτό, το οποίο απερρίφθη στον Καναδά, εκφράστηκε από τα πιο επίσημα χείλη στην Αυστραλία, καθώς ο υπουργός Υγείας της χώρας Μπραντ Χάζαρντ ζήτησε από τους Κινέζους που είχαν επισκεφθεί την πατρίδα τους πρόσφατα να κρατήσουν εθελοντικά τα παιδιά τους στο σπίτι για δύο εβδομάδες.

ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ ΛΟΓΩ ΕΘΝΙΚΟΤΗΤΑΣ. Και η επιδημία του φόβου συνεχίζει να μεταδίδεται με αστραπιαία ταχύτητα. Στα εστιατόρια της Chinatown στο Λονδίνο, σε μαγαζιά όπου συνήθως θα έπρεπε να έχεις κλείσει τραπέζι από μέρες, οι κρατήσεις έπεσαν στο 50% από τη στιγμή που τα πρώτα κρούσματα του κορωνοϊού έγιναν γνωστά. «Στο λεωφορείο την προηγούμενη εβδομάδα κάθισα δίπλα σε κάποιον ο οποίος μάζεψε αμέσως τα πράγματά του και πήγε σε άλλη θέση αποφεύγοντάς με» έγραψε στην εφημερίδα «Guardian» ο Sam Phan, ένας μεταπτυχιακός φοιτητής στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ. «Αυτή την εβδομάδα η εθνικότητά μου με έκανε να αισθανθώ ως τμήμα μιας απειλητικής και μολυσμένης μάζας. Το να με αντιμετωπίζει κάποιος ως πιθανό φορέα του ιού απλώς και μόνο εξαιτίας της φυλής μου είναι πολύ απλά ρατσιστικό» σημείωσε διηγούμενος την προσωπική του εμπειρία.
Είναι εξίσου ρατσισμός ο έλεγχος όλων ανεξαιρέτως των ταξιδιωτών κινεζικής καταγωγής σε λιμάνια και αεροδρόμια απλώς και μόνο λόγω της καταγωγής τους; Και τελικά πώς αλλιώς μπορεί να προστατευτεί ο παγκόσμιος πληθυσμός από μια πιθανή πανδημία την εποχή που οι άνθρωποι ταξιδεύουν πιο πολύ και πιο εύκολα από ποτέ; Πού ξεκινούν και πού τελειώνουν – αν θεωρηθεί ότι κάπου τελειώνουν – τα ανθρώπινα δικαιώματα; Οι γνώμες διίστανται. Μέχρι στιγμής τα κρούσματα στην Ευρώπη παραμένουν πάντως σε χαμηλό, διψήφιο αριθμό. Και η κορωνοϊο-υστερία επιβεβαιώνει τον Ρούσβελτ: «Το μόνο πράγμα που πρέπει να φοβόμαστε είναι ο ίδιος ο φόβος…».