Πώς «πουλάμε» και «αγοράζουμε» συναισθήματα

Οι σύγχρονες αναπτυγμένες κοινωνίες βασίζονται στην ισότητα, στην ενσωμάτωση ανδρών και γυναικών στην καπιταλιστική αγορά, στη θεσμοποίηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων ως βασικού πυρήνα του ατόμου. Αυτό το πλαίσιο ορθότητας καθορίζει επιδιώξεις και εμπειρίες, οι οποίες, παρά τον ατομικό χαρακτήρα τους, διαθέτουν στην πραγματικότητα κοινωνικό και συλλογικό περιεχόμενο. Και αυτό το περιεχόμενο, θεσμοθετημένο ή διεκδικούμενο, διαμορφώνει τον εαυτό και την ταυτότητα, δηλαδή το ατομικό κοινωνικό πεπρωμένο. Υπάρχει διαφορά σε σχέση με τον «παλιό» κόσμο της θρησκείας, της κοινότητας, της τάξης, της σταθερότητας, τον κόσμο της βραδύτητας του χρόνου. Ο «καινούργιος» κόσμος της προόδου και της ανάπτυξης, ο κόσμος της λεγόμενης «νεωτερικότητας» των ξέφρενων αλλαγών, της κοσμικότητας, της διάλυσης των κοινοτικών δεσμών, της πιεστικής διεύρυνσης των δικαιωμάτων προκαλεί βασανιστική αβεβαιότητα σχετικά με την ταυτότητα, η οποία απαιτεί συνεχείς προσαρμογές ώστε να παραμένει αναγνωρίσιμη και αποδεκτή, αντιμέτωπη με το εφήμερο του ταχύτατα πλέον ρέοντος χρόνου. Πρόκειται για τη «ρευστότητα» του ανθρώπινου βίου, που απασχόλησε τον Ζίγκμουντ Μπάουμαν («Ρευστοί καιροί», «Ρευστή αγάπη», «Σπαταλημένες ζωές»). Πρόκειται δηλαδή για συνεχή κοπιαστική διαπραγμάτευση με τη διαμεσολάβηση μηνυμάτων διεκδίκησης καλών επιδόσεων προς εξασφάλιση επιβράβευσης και ανταλλάγματος. Μπαίνουμε έτσι στον χώρο της επικοινωνίας, όπου τα μηνύματα προτάσσουν συναισθήματα, ρευστά από τη φύση τους και ανεξάντλητα.

Ο χώρος της επικοινωνίας είναι ο κατ’ εξοχήν χώρος της οικονομίας των υπηρεσιών, η οποία μεριμνά να διαχέεται το κοινωνικό και συλλογικό περιεχόμενο ως ταυτότητα και ταυτοχρόνως ως ατομικό κοινωνικό πεπρωμένο. Διαχειρίζεται λοιπόν, ως «ήπια δύναμη» τις ανθρώπινες επιδιώξεις, πραγματικές και – ουσιωδέστερα – φανταστικές εντός μιας υπεραφθονίας υπηρεσιών αυτοβελτίωσης, οι οποίες επιδεικνύονται ως δοκιμασμένες εμπειρίες προς μίμηση. Εδώ ο ορθολογισμός περιττεύει, επειδή τα συναισθήματα κυριαρχούν, επειδή η χειραγώγησή τους διευκολύνεται. Οι κοινωνιολογικές και ψυχολογικές έρευνες της Οικονομίας για τον προσδιορισμό των βέλτιστων επιλογών επικοινωνίας προς όφελος της αγοράς οδήγησαν και συνεχίζουν να οδηγούν σε αλλαγές συμπεριφοράς, τις οποίες υποβοήθησαν οι τεχνικές και τεχνολογικές εξελίξεις: τα συναισθήματα, ιστορικά και παραδοσιακά τοποθετημένα στη σφαίρα του ανομολόγητου, του μυστηρίου, του ανείπωτου, του θαύματος, εκτίθενται στο προσκήνιο ως δημόσια κατάκτηση, ως κανόνας προς συμμόρφωση. Τα συναισθήματα εντάχθηκαν, από τα μέσα του 20ού αιώνα και μετά, στην αγορά ως νέες ευκαιρίες υπηρεσιών. Μια ανθούσα αγορά προσφοράς συναισθημάτων θεμελιώνει και αναπτύσσει μιαν αγορά ζήτησης συναισθηματικών επιταγών, εστιασμένων, μέσω της ψυχολογίας, σε κάθε άτομο ή σε μικρές αλλά συμπαγείς ομάδες ατόμων, περιθωριακές στον «παλιό» κόσμο, θεσμικά προωθημένες στον «καινούργιο» κόσμο.

Προβάλλοντας το επικοινωνιακό εύρημα άμεσης ικανοποίησης προς απόλαυση της ηδονής και της ευτυχίας, τέτοιου δικαιώματος υπό συνεχή διεύρυνση, μπαίνουν στο περιθώριο αναστολές και δεσμεύσεις θρησκευτικές, ηθικές, παραδοσιακές, κοινωνικές, προσωπικές. Αν ο Μαρξ έκανε λόγο για αλλοτρίωση αναφερόμενος στην καπιταλιστική εκμετάλλευση της εργασίας και της υπεραξίας, ο «καινούργιος» κόσμος προσπέρασε εκείνη τη συλλογική πραγματικότητα επιβάλλοντας τη συνεχή υπενθύμιση ατομικής υποταγής στο κεφάλαιο των συναισθημάτων, που η αγορά σπεύδει να μεγεθύνει, δημιουργώντας ταυτόχρονα άμεσες νέες στερήσεις και αναμονές, προετοιμασμένες από την αγορά ώστε να ισχύσουν το ταχύτερο.

Εκεί όπου η στέρηση εμφανίζεται πιεστικά είναι ο έρωτας: η στρατηγική της απόκτησης, η οποία απαιτούσε χρόνο στον «παλιό» κόσμο, έχει υποχωρήσει στην αμεσότητα της επιλογής και κατάκτησης, εφήμερης και στραμμένης στην επιμονή της επανάληψης διαρκώς κορεσμένης και διαρκώς ακόρεστης. Ο ερωτικός πόνος, η ερωτική απελπισία, η ενοχή, η προβολή του ανικανοποίητου δεν νοούνται καθοριστικοί παράγοντες όπως στο παρελθόν. Η αναζήτηση του άλλου μέσω αμέτρητων επιλογών απαξιοί και θεραπεύει τέτοιες ανησυχίες. Τις απελπίζει όμως μέσω της σωματικής υπερπροσφοράς, η οποία δυσχεραίνει την αγάπη, φωτίζει όμως την εικόνα του απολύτως προσωπικού, χωρίς την οποία ο εαυτός δεν υπάρχει στη σύγχρονη κοινωνική σφαίρα. Ο έρωτας υποκαθίσταται στον δημόσιο λόγο επικοινωνίας από κωδικοποιημένες εκφράσεις – ολιγόλογα μηνύματα – πρόχειρες, υπό πιεστική αναθεώρηση όσο και η εικόνα του ατόμου, φωτογραφική, διαδικτυακή, «πειραγμένη». Ενας λόγος μηνυμάτων – οδηγιών – που επιδεικνύει ότι το σώμα διατίθεται ως ύφος, ως πρόκληση, ως κάλεσμα, ως γοητεία, οδός απομάγευσης καθ’ οδόν προς νέα μαγεία. Αυτή είναι η θεματολογία που αναπτύσσει η Γαλλο-εβραία Εβά Ιλούζ (1961) στα δοκίμιά της «Ψυχρή τρυφερότητα» (εκδ. 2017) και «Γιατί πληγώνει ο έρωτας» (εκδ. 2019).

Η Εβά Ιλούζ (1961), γεννημένη στο Μαρόκο, με σπουδές Κοινωνιολογίας, Επικοινωνίας και Λογοτεχνίας στη Γαλλία και στις ΗΠΑ, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ και μέλος του Κέντρου του Εβραϊκού Πανεπιστήμιου για τη Μελέτη της Λογικής, κατέχει την έδρα Κοινωνιολογίας στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ, η πρώτη πρόεδρος της Μπεζαλέλ Ακαδημίας Τέχνης και Ντιζάιν του Ισραήλ. Κέντρο των μελετών και ερευνών της είναι τα συναισθήματα, η μεταμόρφωση και η μεταφορά τους διά της καπιταλιστικής εξουσίας στο βασίλειο της κατανάλωσης, η εμπορευματοποίηση της ρομαντικής προσέγγισης του έρωτα μέσω υπηρεσιών αναζήτησης συντρόφου δίχως περιθώρια χρόνου για ουσιαστική γνωριμία, η παραγωγή συγκινήσεων διά της ανταλλαγής επιδείξεων και συναλλαγής ερωτικών επιδόσεων.

Αυτή η γενική αποτύπωση θέτει σειρά ερωτημάτων ως προς τη μορφή, το περιεχόμενο και τις επιδράσεις της αγοράς των συναισθημάτων. Υπάρχει άραγε συσχετισμός μεταξύ κοινωνικών τάξεων και συναισθημάτων; Σε ποιον βαθμό οι συγκινησιακές εκδηλώσεις συνδέονται με την κοινωνική επιβολή των πολιτιστικών βιομηχανιών και του Διαδικτύου, οι οποίες εξυπηρετούν την Οικονομία; Ποια συναισθήματα είναι εύπλαστα ώστε να βιομηχανοποιούνται; Ποια συναισθήματα έχουν άμεσο και διαρκές οικονομικό αποτέλεσμα; Ποια απευθύνονται στα ανώτερα, μεσαία και κατώτερα κοινωνικά στρώματα; Ποιον πολιτισμό ισχυροποιούν και ποιες αξίες υποβαθμίζουν; Ποια είναι η αγάπη;

«Ιατρικοποίηση»

Η «Ψυχρή τρυφερότητα» αποτελεί την εισαγωγή σε αυτό το πλέγμα ερωτημάτων. Η Ιλούζ επιχειρηματολογεί πως η ψυχολογία θεμελίωσε και οικοδόμησε τη σύγχρονη ταυτότητα και τον σύγχρονο βίο των συγκινήσεων. Από τα χρόνια του Φρόιντ ως το 1960, η κλινική ψυχολογία απέκτησε μοναδικό κοινωνικό κύρος στα κράτη, στην εκπαίδευση, στα μαζικά μέσα πληροφόρησης, στη σεξουαλικότητα, στον συζυγικό βίο, στην εκκλησιαστική και κοσμική ηθική, στην παρουσίαση και αναπαράσταση των γεγονότων, όπου κανένα άλλο ζήτημα δεν είχε αξία εκτός από την προσφορά μέσων και συμβουλών προς αντιμετώπιση αρνητικών δεδομένων, ποιοτικών περισσότερο παρά ποσοτικών για την ανάπτυξη πρόσθετων υπηρεσιών πειθούς. Η ψυχολογική πειθώ μετέβαλε τα ως τότε ηθικά ερωτήματα σε ασθένειες, σε σταδιακή «ιατρικοποίηση» της κοινωνικής ζωής. Με αυτόν τον τρόπο, η ψυχολογική υγεία μεταβλήθηκε σε ουτοπία, η οποία διαπεράστηκε από την ουτοπία της κατανάλωσης. Ετσι, το άτομο κινείται εντός ενός λαβυρίνθου από τον οποίο εξέρχεται ωθούμενο από καλλιεργημένα και επιβεβλημένα συναισθήματα για να εισέλθει στον επόμενο λαβύρινθο, που αν δεν είναι ο προηγούμενος, ελάχιστα διαφέρει από εκείνον.

Εξειδικεύοντας αυτή την εξέλιξη στον τομέα του έρωτα, η Ιλούζ αποσαφηνίζει ότι το άτομο είναι χρήστης συγκεκριμένων και ιεραρχημένων συναισθημάτων με τα οποία σπεύδει να συμμορφωθεί ώστε να αναγνωριστεί ερωτικά. Κοπιάζει να είναι όμοιος με ένα «εγώ», που δεν είναι ο εαυτός του, αλλά έχει πεισθεί ότι είναι. Παύει να είναι δημιουργός συναισθημάτων του εαυτού του, χαμένος στις πολλαπλές δυνατότητες επιλογής γνωριμιών και συντρόφων, πιστός στην επικοινωνιακή ιδέα του «μεγάλου μετασχηματισμού του έρωτα», που δεν είναι άλλο από παγιωμένα συναισθήματα της αγοράς, τα οποία, με τη σειρά τους, θεωρούνται οδηγοί για την ανάληψη ερωτικής δράσης. Ο «μεγάλος μετασχηματισμός του έρωτα» υποκύπτει στον μετασχηματισμό της φύσης της επιθυμίας και της βούλησης, των τρόπων με τους οποίους οι άνθρωποι δίνουν υποσχέσεις, προεξοφλούν το μέλλον, σκέφτονται σχετικά με το τι αισθάνονται, τι θέλουν και τι επιθυμούν όταν δηλώνουν ότι αγαπούν ένα άλλο άτομο. Τα σεξουαλικά πεδία εμφανίζονται ως κοινωνικές αρένες, η σεξουαλικότητα μετατρέπεται σε αυτόνομη διάσταση του ζευγαρώματος, σε έντονα εμπορευματοποιημένη έκφανση της κοινωνικής ζωής και σε αυτόνομο κριτήριο αξιολόγησης, όπου τα δρώντα άτομα αναγνωρίζουν ότι έχουν να αντιμετωπίσουν μεγάλο ανταγωνισμό κατά τη συσσώρευση – κεφαλαιοποίηση – των πλέον επιθυμητών σεξουαλικών συντρόφων, την επίδειξη της δικής τους σεξουαλικής ελκυστικότητας και δεινότητας.

Με τη βιομηχανική επανάσταση, την κατά σειρά εργασία, τη μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο πρόοδο και ανάπτυξη, η Οικονομία πολλαπλασίασε τα προϊόντα και, μέσω της προβολής τους διά της επικοινωνίας, μέσω της υλικότητάς τους, μετέφερε τα συναισθήματα στο επίπεδο του χειροπιαστού. Εχουμε πια μιαν αγορά η οποία ήρθε για να μείνει. Μιαν απαιτητική, βίαιη ουσιαστικά αγορά η οποία, προκειμένου να εκμεταλλεύεται τα συναισθήματα, επιβάλλεται να τα επιτηρεί. Και η αποδοτικότερη μέθοδος είναι η αυτο-επιτήρηση, με άλλα λόγια ο ενσταλαγμένος φανατισμός της ορθότητας. Ο λόγος της Εβά Ιλούζ είναι σαφής και κατανοητός. Οι μεταφραστές απέδωσαν άψογα τις αποχρώσεις του κειμένου, αποτέλεσμα κοπιώδους επαγγελματισμού και σεβασμού της ελληνικής γλώσσας.

Eva Illouz
Γιατί πληγώνει
ο έρωτας
Μτφ. Διονύσης Παπαδουκάκης,
Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2019
Τιμή 23,32 ευρώ

Ψυχρή τρυφερότητα
Μτφ. Μαρία Στασινοπούλου,
Εκδ. Oposito, 2017,
σελ. 175
Τιμή 15,90 ευρώ