«Λιβανίζουμε τους φιλοσόφους, {LF}χωρίς να τους γνωρίζουμε»

Στον πρόσφατο κατάλογο των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων του Πρίνστον προαναγγέλλεται η επανέκδοση ενός σημαντικού τίτλου του 2014: του τόμου με τις τρεις πρώτες «Εννεάδες» του Πλωτίνου και τα πολύτιμα σχόλια του Παύλου Καλλιγά, στη μετάφραση των Ελίζαμπεθ Κι Φόουντεν και Νικόλα Πηλαβάκη (μεταφραστής, εκτός άλλων, του «Πελοποννησιακού πολέμου» διά χειρός Ντόναλντ Κέιγκαν, Ωκεανίδα, 2004), ενώ αναμένεται και ο επόμενος, σε μετάφραση Νίκου Κούτρα. Είναι από τις περιπτώσεις που ο τίτλος «έργο ζωής» δεν συνιστά κατάχρηση, καθώς ο ομότιμος καθηγητής Αρχαίας Φιλοσοφίας ασχολείται με τη μετάφραση και τον σχολιασμό του Πλωτίνου από τα τέλη της δεκαετίας του 1980. Τότε, που όπως λέει στη συνέντευξή μας, ξεκίνησε με τη μεταφραστική απόπειρα, για να συνειδητοποιήσει ότι κανείς δεν πρόκειται να διαβάσει τον φιλόσοφο της ύστερης αρχαιότητας χωρίς «εφόδια»: χωρίς τη συστηματική, δηλαδή, διάρθρωση του αρχαίου κειμένου, τις επεξηγήσεις και τις αναγκαίες παραπομπές στην παράδοση από την οποία αντλούσε ο Πλωτίνος: τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Οι δύο τελευταίοι είναι τα πρότυπα στα οποία καταφεύγει για να αναπτύξει το δικό του μεταφυσικό μοντέλο, το οποίο – εντελώς χονδρικά, για τις ανάγκες του σημειώματος – βασίζεται σε τρεις βαθμίδες: Εν (Αγαθό ή Θεός, κατά μία έννοια, η αφετηρία όλων των αξιών), Νους και, πιο κάτω, η Ψυχή. Ο κόσμος διαχωρίζεται σε νοητό και αισθητό. Η αληθινή ουσία βρίσκεται στο νοητό τμήμα και το ανώτερο μέρος αυτού, «το άριστο» όπως αναφέρει, είναι ο Νους. Θεϊκή όμως είναι και η κοσμική ψυχή: όλες οι ψυχές είναι στην πραγματικότητα μία Ψυχή (κάποια στιγμή στη συζήτησή μας ο Π. Καλλιγάς φαίνεται να το διασκεδάζει όταν του αναφέρω την ταινία «Matrix» και ότι στο πρόσφατο «Star Wars» η Ρέι ακούει τις φωνές των προηγούμενων Τζεντάι σε μια έκρηξη συνείδησης).

Το έργο των «Εννεάδων» ολοκληρώθηκε με την έκδοση εννέα τόμων από την Ακαδημία Αθηνών, στην οποία ο Π. Καλλιγάς είχε καταθέσει το διδακτορικό του όταν άφηνε πίσω του το πτυχίο της Νομικής. Ολα ξεκίνησαν το 1991 με το «Περί του Πλωτίνου βίου και της τάξεως των βιβλίων αυτού» του Πορφύριου (ο μαθητής του Πλωτίνου, που συστηματοποίησε και οργάνωσε το έργο του), από το Κέντρον Εκδόσεως Εργων Ελλήνων Συγγραφέων της Ακαδημίας Αθηνών (Βιβλιοθήκη Α. Μανούση), το οποίο επανεκδόθηκε το 1998. Ακολούθησαν ως τα τέλη του 2018 οι έξι «Εννεάδες», με σύνοψη, εισαγωγή και σχολιασμό του Π. Καλλιγά (η έκτη σε δύο ημίτομους). Πέρυσι εκδόθηκε ένας ακόμα συμπληρωματικός τόμος, με θεματική χαρτογράφηση του πλωτινικού συστήματος, φιλολογικές έρευνες, βιβλιογραφία και ευρετήριο. Με την αφορμή αυτή συναντήσαμε τον Παύλο Καλλιγά στα γραφεία του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών, το οποίο διευθύνει από το 2016.

Πόσο πίσω πρέπει να φτάσουμε για να ανακαλύψουμε το πρώτο ερέθισμα στη συστηματική ενασχόλησή σας με την αρχαία γραμματεία;

Στα τελευταία χρόνια του σχολείου, τη δεκαετία του 1970, αλλά τότε με ενδιέφερε η σύγχρονη φιλοσοφία, που στο δικό μου μυαλό αντιπροσωπευόταν από τους «αναλυτικούς»: τον Ράσελ, τον Βιτγκενστάιν κ.ά. Αρκετά νωρίς με ενδιέφερε να μάθω ποιοι ήταν οι «αντίπαλοί» τους, απέναντι σε ποιους επιχειρηματολογούσαν με διάθεση καινοτομίας. Αρχισα λοιπόν να ψάχνω τις καταβολές τους και τις βρήκα στον αγγλικό ιδεαλισμό, κατ’ επέκταση στον γερμανικό. Αυτή η παράδοση με οδήγησε πιο πίσω: στον ορθολογισμό του Ντεκάρτ και του Σπινόζα, από εκεί στη μεσαιωνική σκέψη. Με το «γιατί μιλούν για αυτά τα θέματα» έφτασα στην ύστερη αρχαιότητα και τον Πλωτίνο, στα μέσα της δεκαετίας του 1980. Εκεί τον ανακάλυψα ως μια «μεγάλη σκιά». Προσεταιρίζεται στοιχεία από τη μεγάλη προγενέστερη παράδοση και ταυτόχρονα επηρεάζει όσα θα ακολουθήσουν.

Μπορείτε να ανακαλέσετε την εμπειρία σας ύστερα από το «πρώτο χέρι» της μετάφρασης, που λέμε;

Η αρχική ιδέα μου, περίπου το 1988, ήταν όντως να μεταφράσω – και μόνο – τις «Εννεάδες». Μέσα σε δύο χρόνια είχα ολοκληρώσει ένα πρώτο χέρι χρησιμοποιώντας τη βιβλιογραφία και ό,τι άλλο μπόρεσα να βρω. Κατάλαβα όμως ότι το χειρόγραφο που είχα μπροστά μου ήταν τελείως άχρηστο και κανείς δεν μπορούσε να το διαβάσει, επειδή ο Πλωτίνος δεν κάνει νόημα μόνος του. Με απασχόλησε λοιπόν το γιατί ήταν δύσκολος. Μελετώντας τον άρχισα να συνειδητοποιώ ότι η δυσκολία του οφείλεται στο ότι δεν ξέρουμε τα συμφραζόμενα στα οποία δούλευε. Οχι μόνο της εποχής του, αλλά και του πνευματικού ορίζοντά του. Οπως λέει ο Πορφύριος, οι αναφορές του είναι «λανθάνουσες», ποτέ δεν είναι ρητές. Αν κανείς τις αποκαλύψει όμως, ξαφνικά το κείμενο βγάζει καλύτερο νόημα. Γιατί τότε βλέπει με ποιους συνομιλεί ο Πλωτίνος, σε ποιους απαντάει, πού είναι οι «φίλοι» και οι «εχθροί». Αρχισα λοιπόν να γράφω τα σχόλια και έτσι έμπλεξα σε αυτή τη μακροχρόνια εργασία. Στον δρόμο αυξάνονταν οι εργασίες, ενώ αποκτούσαμε και πηγές. Ενα βασικό εργαλείο ήταν η δημοσίευση της Βιβλιοθήκης Ναγκ Χαμαντί, ένα σύνολο γνωστικών κειμένων στα κοπτικά, που βρέθηκε στην αιγυπτιακή πόλη το 1945 και μεταφράστηκαν το 1990. Ηταν σημαντική ανακάλυψη, επειδή ξέραμε ότι οι βασικοί αντίπαλοι του Πλωτίνου ήταν οι Γνωστικοί, για τους οποίους όμως διαβάζαμε από αιρεσιομάχους χριστιανούς, χωρίς να έχουμε πρωτότυπα κείμενα.

Πώς συστήνεται ο ίδιος ο Πλωτίνος στις «Εννεάδες»; Ως σχολιαστής του Πλάτωνα;

Οχι. Υπάρχει ένα χωρίο όπου γράφει: «δεν λέω τίποτε καινούργιο, αλλά αυτά που έλεγε ο Πλάτων – απλώς τα αποσαφηνίζω και τα επεκτείνω». Είναι λοιπόν ένας συνεχιστής, όχι σχολιαστής της πλατωνικής παράδοσης. Ο πλατωνισμός μέχρι τότε είχε αποκτήσει δογματικά χαρακτηριστικά. Ο Πλωτίνος ανήκε σε αυτή την παράδοση. Εβλεπε τον Πλάτωνα ως εισηγητή μιας συστηματικής διδασκαλίας, με βασικές αρχές και μεθόδους παραγωγής. Παράλληλα είχε προσλάβει στοιχεία από τον Αριστοτέλη – από τη βιολογία ως την ηθική θεωρία – και τον πυθαγορισμό, ο οποίος τού έδωσε την αφορμή να συστηματοποιήσει τον Πλάτωνα με συγκεκριμένο τρόπο που βασιζόταν σε μαθηματικές δομές.

Ο Λογγίνος τον κατατάσσει μάλιστα στους πυθαγόρειους και όχι στους νεοπλατωνικούς…

Σωστά. Ο Λογγίνος, επειδή ήταν «παραδοσιακός» πλατωνιστής, σχολίαζε τον Πλάτωνα by the book, που λέμε, και δεν ήθελε «παράδοξα».

Για τον Πλωτίνο ο άνθρωπος μπορεί να ενωθεί με το θεϊκό στοιχείο μέσω του φιλοσοφικού στοχασμού. Ποια είναι η απήχηση αυτού του διανοητικού μυστικισμού στην εποχή του; Μόλις μία γενιά μετά τον θάνατό του ο Ιάμβλιχος επιστρέφει στον τελετουργικό μυστικισμό…

Ειδικά για τον μυστικισμό μπορεί να δει κανείς στοιχεία που επιβιώνουν στον Αυγουστίνο, ακόμα και στους ύστερους νεοπλατωνικούς, δηλαδή τον Πρόκλο και τον Δαμάσκιο. Υπάρχει και εκεί η έννοια της πρωταρχής, απλώς είναι απρόσιτη και υπερβαίνει κάθε δυνατότητα του ανθρώπου. Η μορφή του μυστικισμού που οδηγεί σε ένωση με το θείο έχει απήχηση στον Αβικένα και τους Αραβες. Και μέσω αυτών περνά στη Δύση. Αρχικά στην Ισπανία, με την Τερέζα της Αβιλα (σ.σ.: από τις σπουδαιότερες μορφές της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας), αλλά και τον Χουάν ντε λα Κρουζ. Υπάρχει βέβαια πριν ο Μάιστερ Εκαρτ (σ.σ.: θεολόγος και μυστικός του ύστερου Μεσαίωνα). Στο Βυζάντιο, από την άλλη, σώζεται κάποιου είδους κληρονομιά μέσω των λεγόμενων αρεοπαγιτικών συγγραμμάτων, που αποδίδονται στον Διονύσιο Αρεοπαγίτη.

Πώς περνάει λοιπόν η φιλοσοφία του στους επόμενους πολιτισμούς φτάνοντας ως τη νεωτερικότητα;

Ανέφερα τον χαρακτηρισμό του σαν «μεγάλης σκιάς» και είναι όντως σκιώδης η παρουσία του, διότι σπανίως αναφέρεται με το όνομά του. Ολοι τον γνώριζαν διαμεσολαβημένο. Επειδή ο μαθητής του Πορφύριος ήταν γνωστός αντιχριστιανός, ο Πλωτίνος θεωρήθηκε και αυτός μια «επικίνδυνη» περίπτωση. Οι χριστιανοί, παρόλο που αναπόφευκτα τον χρησιμοποιούσαν, επειδή προσλάμβαναν τον πλατωνισμό, απέφευγαν να τον κατονομάσουν. Το ίδιο και οι Δυτικοί. Στον αραβικό κόσμο είναι μια διαφορετική περίπτωση: το μεγαλύτερο μέρος των έργων του μεταφράστηκε τον 9ο αιώνα στη Βαγδάτη, αλλά έμειναν γνωστά ως «αριστοτελική θεολογία». Ασκησε επίδραση, για παράδειγμα, στον Αλ Φαράμπι, τον Αλ Κίντι, τον Αβικένα, ο οποίος έγραψε υπόμνημα στη θεολογία, παρόλο που μάλλον κατάλαβε ότι δεν είναι του Αριστοτέλη.

Πότε γίνεται η μεγάλη ανακάλυψή του;

Στην Αναγέννηση. Και είναι μια ανακάλυψη συγκλονιστική. Εν μέρει μάλιστα οφείλεται στην παρουσία του Πλήθωνα στη Σύνοδο της Φερράρας – Φλωρεντίας, όπου γνώρισε τους Μεδίκους και απέκτησε μαθητές. Ο Μαρσίλιο Φιτσίνο είχε ακούσει τον Πλήθωνα, ενθουσιάστηκε, ίδρυσε τη Νέα Ακαδημία στη Φλωρεντία και μετέφρασε Πλάτωνα και Πλωτίνο. Τον τελευταίο ειδικά τον σχολίασε δίνοντας μία από τις πλέον εκπληκτικές μεταφράσεις που γνωρίζουμε. Και αυτό παραμένει ανεξήγητο ακόμη στο μυαλό μου: πώς κατάλαβε τόσο καλά τον Πλωτίνο. Κατά τη γνώμη μου, ήταν αδύνατο να το έχει κάνει χωρίς τη συμπαράσταση κάποιων λογίων του Βυζαντίου, οι οποίοι τον καθοδηγούσαν. Δεν τους γνωρίζουμε, αλλά εικάζω ότι ο Βησσαρίων ήταν σίγουρα ένας από αυτούς. Αργότερα θα φτάσουμε στην επιρροή στον Λάιμπνιτς και τον Σπινόζα, ακριβώς επειδή η μετάφραση του Φιτσίνο διαβάστηκε πολύ. Οι μεγάλοι στοχαστές θα αναφέρονται στον Πλωτίνο, αν και τις περισσότερες φορές σαν… Πλάτωνα! Αυτό συμβαίνει μέχρι τον Σλαϊερμάχερ: ο Πλάτων διαβάζεται μέσα από τα «γυαλιά» του Πλωτίνου.

Πιστεύετε ότι η έκδοση των «Εννεάδων» αρκεί πλέον για την πρόσβαση του ενημερωμένου αναγνώστη ή οφείλει να έχει και άλλες γνώσεις;

Νομίζω ότι υπάρχουν αναφορές στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, τις οποίες καλό είναι να γνωρίζει. Αν δεν έχεις υπόψη σου τον «Τίμαιο», τα κεντρικά βιβλία της «Πολιτείας», τον «Φίληβο» και τον «Φαίδρο» ή, από τον Αριστοτέλη, το «Περί ψυχής» και βιβλία από «Των μετά τα φυσικά», δεν έχεις επαρκή σημεία αναφοράς. Ο Πλωτίνος προϋποθέτει ότι οι ακροατές του – για να μην πω οι αναγνώστες – τα γνωρίζουν. Αυτό θέλησα να κάνω με τα σχόλιά μου. Εβαλα πριν από κάθε πραγματεία μία σύνοψη και μία εισαγωγή, όπου παρουσιάζω ακριβώς αυτό το φιλοσοφικό πλαίσιο. Σε αυτό ο αναγνώστης μαθαίνει πού μπορεί να ανατρέξει.

«Ο Πλωτίνος ήταν στυλίστας της γραφής»

Η γλώσσα του Πλωτίνου είναι προφανώς η γλώσσα της εποχής του, αλλά ως ποιο σημείο γίνεται προσωπική; Και ποιο ήταν το δικό σας μεταφραστικό απόθεμα για να τη διαχειριστείτε;

Η γλώσσα του είναι και εύκολη και δύσκολη. Εύκολη από άποψη ορολογίας και λεξιλογίου, το οποίο είναι ενταγμένο στη φιλοσοφική παράδοση. Ο τρόπος όμως που γράφει είναι ιδιόρρυθμος. Λέει ο Πορφύριος ότι έγραφε όπως σκεπτόταν. Και αυτό δημιουργούσε έναν συνειρμικό τρόπο γραφής, που δεν μπορούσε να οργανωθεί. Περνάει από το ένα θέμα στο άλλο με διαισθητικό τρόπο πολλές φορές, ενώ το συντακτικό είναι «ανώμαλο». Ειδικά η χρήση των αντωνυμιών: βάζει ένα «τούτος» ή «εκείνος» κι εσύ αναρωτιέσαι πού αναφέρεται. Πρέπει να ανασυστήσεις τις αναφορές, οι οποίες δεν είναι πάντα προφανείς, καθώς αφορούν και κείμενα της εποχής του που δεν έχουν σωθεί για εμάς. Ευτυχώς τα αρχαία χειρόγραφα που διαθέτουμε -περίπου 13 στα οποία βασιζόμαστε – είναι πολύ κοντά στην έκδοση του Πορφύριου. Οσον αφορά τη δική μου παρέμβαση, βασίστηκα στην έκδοση των Henry – Schwyzer, από τις καλύτερες που διαθέτουμε. Στον δρόμο ανέκυψαν και νεότερες μεταφράσεις, ορισμένες από τις οποίες πολύ καλές. Εκτός από εκείνη του Armstrong, χρησιμοποίησα πολύ την ισπανική του Igal. Πάντα προσπαθούσα το ίδιο το κείμενο να είναι οδηγός μου και τελικό κριτήριο ήταν η κατανόηση. Πολλές φορές μού έπαιρνε ημέρες για να αποκωδικοποιήσω μια πρόταση. Αλλά δεν μπορούσα να συνεχίσω αλλιώς.

Δεν χρειάζεται να πείσουμε έναν αναγνώστη να ασχοληθεί με έξι ογκώδη κείμενα αρχαίας γραμματείας, αλλά η ομορφιά της γλώσσας θα μπορούσε να είναι ένα επιχείρημα από μόνη της;

Ναι, δεν πρόκειται να γίνουν μπεστ σέλερ οι «Εννεάδες», αν μου επιτρέπεται να αστειευτώ… Δεν ξέρω αν η προσωπική ενασχόληση έχει διαστρέψει την ευαισθησία μου, αλλά νομίζω ότι υπάρχουν ορισμένες πραγματείες που έχουν σημαντικές λογοτεχνικές αρετές. Σε αυτό έχω έρθει μάλιστα σε αντιπαράθεση με αρκετούς σημαντικούς μελετητές, οι οποίοι καταλογίζουν στον Πλωτίνο ιδιόρρυθμα ελληνικά και ακαταστασία. Εγώ πιστεύω ότι ήταν στυλίστας σε ορισμένες τουλάχιστον πραγματείες, όπως το «Περί του καλού» (1.6), «Περί καθόδου της ψυχής», «Περί του αγαθού και του Ενός» (6.9), με πραγματικά συγκλονιστικές σελίδες. Νομίζω ότι για να κριθεί ως συγγραφέας από λογοτεχνική σκοπιά, δεν θα πρέπει να χρησιμοποιήσουμε τα παραδοσιακά φιλολογικά κριτήρια του αττικισμού, καθώς δεν συμμορφώνεται με αυτούς τους κανόνες. Αντιθέτως, ανταποκρίνεται σε αυτά που ορίζει ο Λογγίνος – ή Ψευδολογγίνος – στο «Περί ύψους». Η έννοια του ύψους εκεί είναι ακριβώς αυτό που συναντάμε στο έργο του Πλωτίνου. Είναι υψηλό και συγκλονιστικό το ύφος του. Το κάνει μάλιστα συνειδητά χρησιμοποιώντας ειδικές τεχνικές: το μήκος των περιόδων, το λεξιλόγιο, την αφαίρεση ρημάτων και τη χρήση μετοχών, την παρατακτική σύνδεση. Ολα αυτά δημιουργούν ένα σωρευτικό εφέ, πολύ αποτελεσματικό αρκετές φορές.

Μιλάει σε πρώτο πρόσωπο ο Πλωτίνος, κάτι που πιθανότατα δεν περιμένουμε για την εποχή του;

Ναι. Υπάρχει μια περίφημη περικοπή, στην τέταρτη Εννεάδα (4.8), «Περί της καθόδου της ψυχής», η οποία ξεκινάει με έναν μονόλογο. Λέει ο Πλωτίνος «πολλές φορές ξυπνάω στον εαυτό μου και συνειδητοποιώ ότι βρίσκομαι στον χώρο του νοητού, όπου όλα τα πράγματα είναι μπροστά μου – και μετά γυρίζω εδώ κάτω και ρωτάω πώς γίνεται αυτό». Νομίζω ότι αυτό επηρέασε τον Αυγουστίνο να γράψει τις «Εξομολογήσεις», από τις πρώτες περιπτώσεις εσωτερικού διαλογισμού. Και αυτή η γραμή μάς οδηγεί αργότερα στον Μονταίν, τον Ντεκάρτ κ.ά.

«Υστερη αρχαιότητα, μια παραμελημένη περίοδος»

Η εποχή του Πλωτίνου (203-270 μ.Χ.) είναι η πρώτη φάση της ύστερης αρχαιότητας (σύμφωνα με μία μόνο προσέγγιση 250-750 μ.Χ.). Μια μάλλον παραγνωρισμένη περίοδος, κατά την οποία ο αρχαίος κόσμος έρχεται αντιμέτωπος με τη χριστιανική κοσμοθεωρία: σε διάστημα λιγότερο από έναν αιώνα μετά το τέλος των διωγμών κατά των χριστιανών, η νέα θρησκεία από κοινωνικός παρίας μετατρέπεται σε επίσημη θρησκεία της κραταιάς ακόμη αυτοκρατορίας. Ο Πλωτίνος, ο οποίος γεννιέται στη Λυκόπολη της Κάτω Αιγύπτου και μεγαλώνει στην Αλεξάνδρεια, ταξιδεύει στη Ρώμη σε ηλικία 38 ετών για να διδάξει φιλοσοφία. Η σκέψη του, πέρα από τον πλατωνικό της χαρακτήρα, λειτουργεί στο ευρύτερο θεωρητικό πλαίσιο της αρχαιοελληνικής φιλοσοφικής παράδοσης. Εξού και διάσπαρτες αναφορές σε αρχαιότερους στοχαστές, όπως στον Φερεκύδη, τους Πυθαγόρειους, τον Ηράκλειτο, τον Παρμενίδη, τον Αναξαγόρα, τον Εμπεδοκλή, τον Σωκράτη, τους Επικούρειους και τους Στωικούς.

Για τον Πλωτίνο, όπως και για τον ηλικιωμένο Πλάτωνα, οι ανθρώπινες υποθέσεις είναι παιχνίδι του Θεού, σημειώνει ο E.R. Dodds στο «Εθνικοί και χριστιανοί σε μια εποχή αγωνίας» (εκδ. Αλεξάνδρεια, μτφ. Κώστας Αντύπας, 1995): «Ερμηνεύει τα μεγαλεία και τις αθλιότητες της ανθρώπινης ζωής με όρους θεατρικής παράστασης… από “όμορφες και αξιαγάπητες ζωντανές κούκλες” – κούκλες που περνούν τους εαυτούς των για ανθρώπους και γι’ αυτό υποφέρουν, ενώ στην πραγματικότητα είναι μονάχα εξωτερικές σκιές του εσωτερικού ανθρώπου, του μόνου προσώπου που είναι πράγματι υπαρκτό, που έχει πράγματι υπόσταση».

Την εποχή στην οποία ζει ο Πλωτίνος κυριαρχεί ο γνωστικισμός, ο στρατός ανεβοκατεβάζει αυτοκράτορες, σημειώνεται νομισματική κρίση. Κατά πόσο αυτή η ρευστότητα αποτυπώνεται στο έργο του;

Είναι η λεγόμενη περίοδος της «Μεγάλης κρίσης», πριν από την έλευση του χριστιανισμού. Εχει υπολογιστεί ότι από τη γέννηση του Πλωτίνου ως τον θάνατο του Πορφυρίου, μέσα σε 100 χρόνια, κυβέρνησαν πάνω από 30 αυτοκράτορες στη Ρώμη. Από αυτούς μόνο δύο πέθαναν από φυσικά αίτια και δεν δολοφονήθηκαν. Το συναρπαστικό είναι ότι δεν μπορούμε να εντοπίσουμε με σαφήνεια ποια ήταν η αιτία της κρίσης. Μοιάζει σαν το ίδιο το σύστημα της ρωμαϊκής κυριαρχίας να σαπίζει εκ των ένδον, ο άνθρωπος χάνει τις βεβαιότητές του, δεν ξέρει ποιο είναι το περιβάλλον του. Κι αυτό θυμίζει λίγο τη δική μας εποχή – γεγονός που προσλάμβανα έντονα από τους αμερικανούς φοιτητές όταν δίδασκα στις ΗΠΑ. Ο Πλωτίνος γράφει σε αυτή την εποχή και βλέπει τους Γνωστικούς – που ήταν χριστιανοί – ως εκπροσώπους αυτής της αποδιοργάνωσης. Ο ίδιος, αντιθέτως, θέλει να ξαναβρεί τις βεβαιότητες και την ασφάλεια που του παρείχε η αρχαία ορθολογική παράδοση. Εβλεπε όμως ότι αυτό δεν επαρκεί – και αυτό είναι που τον κάνει ενδιαφέροντα. Δεν επαναπαύθηκε στην παράδοση, αλλά προσπάθησε να την εκσυγχρονίσει, ώστε να αντιμετωπίσει καινούργια προβλήματα. Είναι ενδιαφέρον ότι ενώ τρέφει μεγάλο θαυμασμό για τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, διατηρεί τις αμφιβολίες του. Και νιώθει την ανάγκη να ξαναγυρίσει στα ίδια ζητήματα για να βρει καινούργιες λύσεις. Βλέπουμε έναν «ζωντανό» στοχαστή στα έργα του, με βασανιστικό τρόπο γραφής.

Το ενδιαφέρον με την ύστερη αρχαιότητα είναι ότι από ένα σημείο και μετά επιστρέφουν σε αυτήν οι τέχνες της νεωτερικότητας: από τη ζωγραφική ως τη λογοτεχνία.

Είναι διάχυτος ο νεοπλατωνισμός, όντως. Είναι τεράστια η απήχησή του, για παράδειγμα, στη ζωγραφική της Αναγέννησης, από τον Μποτιτσέλι ως τον Μιχαήλ Αγγελο, ο οποίος ήξερε πολύ καλά τη νεοπλατωνική γραμματεία. Γενικότερα, η νεότερη αισθητική θεωρία, από μεγάλες μορφές, όπως ο Πανόφσκι ή ο Γκόμπριτς, βασίζεται στη νεοπλατωνική θεωρία, και ειδικά στον Πλωτίνο. Γιατί; Επειδή ο Πλάτων έχει τη γνωστή αντιπάθεια προς τους ποιητές και την τέχνη, την οποία θεωρεί μίμηση της πρώτης ιδέας. Ο Πλωτίνος έχει διαφορετική προσέγγιση. Θεωρεί ότι η μίμηση μπορεί να έχει αναγωγή στο πρότυπο, όχι στο έκτυπο (το αισθητό αντικείμενο). Λέει κάπου: «Ο Φειδίας όταν έφτιαχνε το χρυσελεφάντινο άγαλμα του Δία, δεν είχε μπροστά του τον θεό αλλά ένα όραμα, μια εποπτεία του πώς θα μπορούσε να είναι ο Δίας, έτσι όπως τον περιγράφει ο Ομηρος». Αυτή η σχέση του ανθρώπου με την τέχνη υπερβαίνει την αισθητή πραγματικότητα. Και αυτό είχε τεράστια απήχηση, ειδικά στους γερμανούς ιδεαλιστές του 19ου αιώνα.

Κι όμως, η ύστερη αρχαιότητα, όσο συναρπαστική κι αν είναι, αποτελεί «άγνωστη χώρα» για το ελληνικό πανεπιστήμιο…

Ναι, θεωρούσα πάντα ότι είναι μια παραμελημένη περίοδος. Στο σχολείο, ακόμα και στο πανεπιστήμιο, μαθαίνουμε ελάχιστα πράγματα για αυτήν. Δεν συνειδητοποιούμε ότι είναι μια περίοδος όπου ο ελληνικός πολιτισμός είχε αποκτήσει έναν οικουμενικό χαρακτήρα: εν μέσω ρωμαιοκρατίας ο πολιτισμός ήταν υπόθεση ελληνικής παιδείας. Δεν είναι τυχαίο ότι ο ρωμαίος αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος έγραφε τα φιλοσοφικά του κείμενα – τα «Εις εαυτόν» – στα ελληνικά. Η ελληνική ήταν μια lingua franca, παρά τις προσπάθειες του Κικέρωνα να καθιερώσει τα λατινικά ως γλώσσα της φιλοσοφίας. Πέραν της σημασίας αυτής της οικουμενικότητας, είναι, όπως είπαμε, μια περίοδος με καθοριστική σημασία για την πορεία των μεγάλων πολιτισμών που ακολούθησαν.

Αυτή η άγνοια για την ύστερη αρχαιότητα αφορά και τη συνολική σχέση μας με την αρχαιότητα;

Εχουμε μια προβληματική, φετιχιστική σχέση με την αρχαιότητα. Επιζητούμε ή λιβανίζουμε τα μεγάλα ονόματα και κουβαλάμε τις «βαριές πέτρες» χωρίς να γνωρίζουμε τίποτε. Δεν είναι τυχαίο ότι δεν έχουμε αξιόπιστες εκδόσεις για τον Πλάτωνα ή τον Αριστοτέλη. Στο εξωτερικό, αντιθέτως, υπάρχει μια μεγάλη παράδοση ανάγνωσης – κυρίως για τους δύο τελευταίους -, η οποία στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα επεκτάθηκε και στην ελληνιστική περίοδο, απ’ όπου όμως έχουμε περιορισμένες πηγές. Αντίθετα, για την ύστερη αρχαιότητα έχουν σωθεί πολλά κείμενα – ίσως περισσότερα απ’ όσα μπορούμε να αντέξουμε. Οι ειδικοί μελετητές μάλιστα διάβαζαν τα κείμενα αυτά ως πηγές για τα προγενέστερα. Ακόμα και ο Πλωτίνος, που ήταν σαφώς πρωτότυπος, αντιμετωπιζόταν ως πρόδρομος ορισμένων μεσαιωνικών αντιλήψεων, όπως ο Αυγουστίνος, ή βυζαντινών λογίων. Γι’ αυτό στη Δύση είχε θεωρηθεί ως εκπρόσωπος μιας θεολογικής προσέγγισης στη φιλοσοφία, ως μυστικιστής. Αυτό συνέβαλε σε μια λανθασμένη αντίληψη: ότι δεν ανήκε στην ορθολογική παράδοση αλλά έφερνε κάτι νέο και ολίγον παρακμιακό.

Το «Περί Πλωτίνου
βίου» και οι «Εννεάδες»
κυκλοφορούν από
την Ακαδημία Αθηνών. Ενδεικτικά
η πρώτη «Εννεάς»
23 ευρώ και ο συμπλη-ρωματικός
τόμος 20 ευρώ

Paul Kalligas
The Enneads of Plotinus –
A commentary
Μετάφραση Elizabeth Key Fowden & Nicolas Pilavachi