Ο τελευταίος αναγεννησιακός

Oταν άνοιξε την πόρτα στο σπίτι του Κέμπριτζ η πρώτη του αντίδραση ήταν ελεγχόμενη, αλλά προδιέθετε για το «πνεύμα» που θα ακολουθούσε στη διάρκεια της δίωρης επίσκεψης (είναι κρίμα που δεν μπορούμε να μεταφράσουμε επαρκώς το «wittiness): «Δεν το πιστεύω, αλλά οφείλω να το κάνω. Ηρθες, λοιπόν, από την Αθήνα». Στα επόμενα λεπτά βρέθηκα στην κουζίνα, όπου η σύζυγός του Ζάρα είχε ετοιμάσει σάντουιτς με ζαμπόν, πίκλες και μαρμελάδα φρούτων. Παρ’ όλο που ήταν περίπου 12 το μεσημέρι, το κόκκινο κρασί έπαιξε ρόλο τονωτικού ύστερα από την 30λεπτη πεζοπορία από τον σιδηροδρομικό σταθμό του Κέμπριτζ ως την οδό Μπάροου. Για να συμβεί αυτό είχα ήδη ανταλλάξει τρεις επιστολές με τον Τζορτζ Στάινερ – ο μόνος τρόπος για να επικοινωνήσω μαζί του. Οπως συνήθιζε να λέει, ήταν ένας «δάσκαλος της ανάγνωσης» (maitre a lire).

Ουσιαστικά διατηρούσε για τον εαυτό του το προνόμιο που κρατούσε και ο Χάρολντ Μπλουμ για τον δικό του: ήταν οι τελευταίοι του είδους. Ως «βροντόσαυρος» αυτοσυστηνόταν ο αμερικανός κριτικός, ως «πλατωνιστής αναρχικός» ο ευρωπαίος. Και οι δύο μάλιστα αναφέρθηκαν ο ένας στον άλλον κατά τη διάρκεια των συναντήσεών μας. «Δεν έχετε κάνει ποτέ ψυχανάλυση, έτσι δεν είναι;» τον ρώτησα την ώρα που με οδηγούσε στην «καλύβα» του, όπως χαρακτήρισε το κτίσμα στον κήπο – μια αναφορά στον Χάιντεγκερ, «τον μέγιστο των στοχαστών, τον ελάχιστο των ανθρώπων» (στον οποίο αφιέρωσε το ομότιτλο βιβλίο, Πατάκης, μτφ. Ασημίνα Καραβαντά, 2017). «Οχι, λατρεύω τον Φρόιντ, αλλά απεχθάνομαι την ψυχανάλυση». «Αλλη μια αντίθεσή σας με τον Χ. Μπλουμ, ο οποίος έκανε για χρόνια». «Χωρίς ιδιαίτερο αποτέλεσμα, θα ομολογήσετε, ε;». Δεν μετέφερα ποτέ τον διάλογο στον επίσης εκλιπόντα αμερικανό κριτικό, κατά τη συνάντησή μας στο Νιου Χέιβεν το 2016. Του θύμισα όμως ότι κάποτε φιλοξένησε στο σπίτι τον «παλιό φίλο Τζορτζ Στάινερ». «Α, ο σπουδαίος Τζορτζ. Εκείνος είναι σπουδαίος. Εγώ όχι και τόσο» ήταν η -σχετικώς πικρόχολη- απάντηση για τον ακατάτακτο «αντίζηλο».

ΟΜΗΡΟΣ ΚΑΙ ΧΑΡΙ ΠΟΤΕΡ. Σε εκείνη τη συνέντευξη, που κράτησε 50 λεπτά, ανάμεσα σε λευκώματα για την ευρωπαϊκή ζωγραφική, τα ομηρικά έπη και την επτάφωτη λυχνία, χώρεσαν πολλά. Η στιγμή που ο πατέρας του τον αφήνει στα κρύα του λουτρού διακόπτοντας την ανάγνωση της «Ιλιάδας» στην ικεσία του Λυκάονα. «Το μόνο που μπορούσε να σκεφτεί ήταν να μου μάθει λίγα αρχαία ελληνικά, για να καταλάβω τι θα γίνει στη συνέχεια. Η ανυπομονησία μου για την έκβαση της μάχης τού είχε δώσει μια υπέροχη ιδέα για την εκπαίδευσή μου». Η απάντηση του δασκάλου του, του κορυφαίου ρώσου γλωσσολόγου Ρομάν Γιάκομπσον, όταν στο Χάρβαρντ τον ρώτησαν εάν όντως μιλούσε 17 γλώσσες: «Ναι. Ολες στα ρωσικά». Οι δικοί του παραγνωρισμένοι συγγραφείς: «Ο σπουδαίος γάλλος ποιητής Ιβ Μπονφουά, ο Αυστριακός Τόμας Μπέρνχαρντ, ο Ιταλός Μάριο Λούτσι. Αγαπώ ένα-δυο βιβλία του Σαραμάγκο, αλλά ο Αντόνιο Λόμπο Αντούνες είναι ο αυθεντικός συγγραφέας της Πορτογαλίας». Και η ιστορία που θυμήθηκε – αντί άλλης απάντησης – για την προσωπική σχέση του με τη θρησκεία: «Ισως θυμάστε την τρομοκρατική επίθεση των Τσετσένων στο Μπρεσλάν το 2004. Την τρίτη ημέρα της ομηρείας τα παιδιά είχαν φτάσει στα όριά τους. Οχι μόνο δεν είχαν νερό, αλλά δεν μπορούσαν καν να πιουν τα δικά τους ούρα, επειδή ο οργανισμός τους είχε στερέψει. Οι υπέροχοι δάσκαλοί τους τα συγκέντρωσαν για να πουν όλοι μαζί μια προσευχή στον Θεό τους. Τα παιδιά αρνήθηκαν και αποφάσισαν να προσευχηθούν σε ποιον λέτε; Στον Χάρι Πότερ».

Αλλά προφανώς όλα αυτά ήταν μια στιγμή μέσα σε μια διαδρομή δεκαετιών που ξεκίνησε από το Παρίσι το 1929, συνεχίστηκε στη Νέα Υόρκη, όταν η οικογένειά του μετανάστευσε το 1940, στα πανεπιστήμια του Σικάγο, του Χάρβαρντ και της Οξφόρδης, όπου σπούδασε, σε εκείνα του Κέμπριτζ και της Γενεύης, όπου δίδαξε συγκριτική λογοτεχνία. Ως κριτικός διαδέχθηκε τον Εντμουντ Γουίλσον στον «New Yorker», όπου έγραφε από το 1966 έως το 1997 (τα κείμενα κυκλοφορούν από τον Πατάκη στο «Περί λόγου, τέχνης και ζωής», μτφ. Γιώργος Λαμπράκος, 2016). Πρώτο του βιβλίο ήταν η μελέτη «Τολστόι ή Ντοστογέφσκι» (εκδ. Αντίποδες, μτφ. Κωστής Σπαθαράκης, 2015), ενώ ακολούθησαν: «Ο θάνατος της τραγωδίας» (Δωδώνη, μτφ. Φώντας Κονδύλης, 1988), «Οι Αντιγόνες» (Καλέντη, μτφ. Βασίλης Μάστορης, Πάρης Μπουρλάκης, 2001).

ΤΑ ΚΑΦΕΝΕΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ. Ο Στάινερ δεν είναι ο εισηγητής μιας οριοθετημένης θεωρίας, όσο και αν το σώμα του έργου του στρέφεται γύρω από τα αδιέξοδα του δυτικού ουμανισμού, τη χαρούμενη επιστήμη, την ευπάθεια της γραπτής λογοτεχνικής κληρονομιάς. Οι στοχασμοί του, διάσπαρτοι σε δεκάδες τίτλους (οι περισσότεροι εκ των οποίων μπορούν να βρεθούν στην ελληνική αγορά, ενώ αναμένεται από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης το τελευταίο έργο του, «Η ποίηση της σκέψης», σε μετάφραση Κατερίνας Σχινά), συγκροτούν τη συνεισφορά ενός από τους τελευταίους αναγεννησιακούς διανοουμένους της Ευρώπης – δική του ήταν κάποτε η σημείωση ότι «η ευρωπαϊκή ήπειρος οριοθετείται από τα καφενεία της» θυμίζοντας την κουλτούρα των λογοτεχνικών καφέ από τη Λισαβόνα του Πεσόα ως τη Βιέννη και την Πράγα του Κάφκα. Οι σύγχρονοι μελετητές μπορεί να μην έχουν στα χέρια τους ένα διακριτό corpus, μπορούν όμως να ανακαλύψουν τις ευφάνταστες παρατηρήσεις ενός πολύγλωσσου δασκάλου (με μόνιμη αυτοκριτική ότι δεν άνοιξε ποτέ την πόρτα της ρωσικής γλώσσας, δίπλα στα γαλλικά, τα αγγλικά, τα γερμανικά και τα ιταλικά). Ο Στάινερ επιστρέφει στον Δάντη για να κατανοήσει κάτι από το Αουσβιτς: «Οποιος καταλαβαίνει στο άσμα 33 της Κόλασης, το νόημα της φράσης “Το δάκρυ δεν αφήνει το κλάμα να ξεσπάσει”… θα κατάλαβε, νομίζω, την οντολογική μορφή του κόσμου των στρατοπέδων. Τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και θανάτου του εικοστού αιώνα, όπου κι αν βρίσκονται… πραγματοποιούν τη μεταφορά της κόλασης από τα έγκατα της γης στην επιφάνειά της» («Στον πύργο του Κυανοπώγωνα», μτφ. Σεραφείμ Βελέντζας, Scripta, 2002). Διερευνά τη φύση της μαθητείας επιστρέφοντας στους δύο μεγαλύτερους δασκάλους που δεν άφησαν πίσω τους γραπτή διδασκαλία: «Δεν ξέρουμε γιατί απουσίαζε ο Πλάτων από τον θάνατο του Σωκράτη, κι ας λέει το αντίθετο ο πίνακας του Νταβίντ… Ο Παύλος της Ταρσού δεν είδε ποτέ τον Ιησού. Με τη δύναμη της γραπτής γλώσσας, οι δύο μαθητές εξασφάλισαν το μεταθανάτιο ανάστημα του δασκάλου τους… Η διδασκαλία και η μεταφυσική του ώριμου Πλάτωνα αποκλίνουν όλο και περισσότερο απ’ όσα γνωρίζουμε για τον Σωκράτη. Ο Παύλος μεταμορφώνει τον Ιησού τον Ναζωραίο σε Χριστό. Αυτή η μεταμορφωτική διαδικασία είναι επαναληπτικό, ακόμα και κεντρικό στοιχείο στα μαθήματα των δασκάλων. Η πίστη και η προδοσία συνδέονται στενά μεταξύ τους» («Τα μαθήματα των δασκάλων», μτφ. Σ. Βελέντζας, Scripta, 2011). Υπενθυμίζει στους αναγνώστες, με τον τρόπο του Νίτσε, ότι οι αφορισμοί του είναι «επιφανειακοί», επειδή έχουν βάθος. Οπως εκείνος για τον Οδυσσέα, τον πρώτο ήρωα της δυτικής λογοτεχνίας που ακούει τον μύθο του εν ζωή: «Η απαγγελία του ραψωδού (σ.σ.: Δημόδοκου) υποχρεώνει τον Οδυσσέα να έρθει αντιμέτωπος με τη “διάλυση”, με τη διασπορά του ζωντανού του εαυτού. Εχει ήδη περάσει στην άυλη αιωνιότητα του μύθου. Εχει εκκενωθεί στον θρύλο. Καμία ποιητική μετά τον Ομηρο, καμία φιλοσοφική έρευνα για τη θέση του φαντασιακού όσον αφορά την εμπειρία δεν πηγαίνει βαθύτερα» («Errata», μτφ. Σ. Βελέντζας, Scripta, 2005).

Στη συνάντησή μας του 2010 η δυνατή μνήμη του επανερχόταν συνεχώς στη συνέντευξη (για το Books’ Journal, που αναδημοσιεύτηκε στη «Δεύτερη ανάγνωση», εκδ. Πόλις, 2012). Η τελευταία ερώτηση αφορούσε δύο ποιήματα που ο Στάινερ θα υποδείκνυε για την τελευταία σελίδα ενός ευρωπαϊκού περιοδικού. Το πρώτο, από την «Κόλαση» του Δάντη, περιέγραφε τη συνάντηση του ποιητή με τον δάσκαλό του, Μπρουνέτο Λατίνι. Το δεύτερο ήταν στίχοι από το Canto 81 του Εζρα Πάουντ (μτφ. Αντώνης Ζέρβας). Αποφώνηση από έναν στοχαστή που ανήκε σε όσους διέσωσαν τη μνήμη του 20ού αιώνα με τα τραύματα και τις δυνατότητές του: «Τσάκισε την κενοδοξία σου / Είσαι σκυλί δαρμένο κάτω απ’ το χαλάζι, / Μια φουσκωμένη καρακάξα σ’ αλλαξιάρην ήλιο, / Μισή λευκή μισή μαύρη / Μήτε που ξεχωρίζεις φτερούγα απ’ την ουρά / Τσάκισε την κενοδοξία σου / Τι ποταπές οι έχθρες σου / Θριμμένες στην ψευτιά, / Τσάκισε την κενοδοξία σου, / Ορμητικός στο γκρέμισμα, γλίσχρος στην αγάπη / Τσάκισε την κενοδοξία σου».