«Εργο γυναίκας» 500 χρόνια μετά

Το ύψος της Μάρθα Μάξγουελ δεν ξεπερνούσε το 1,50 μ. Για όσους όμως ασχολούνται με τη Φυσική Ιστορία θεωρείται γίγαντας, καθώς υπήρξε πιθανόν η πρώτη γυναίκα φυσιοδίφης η οποία κυνηγούσε και βαλσάμωνε μόνη της ζώα που εν συνεχεία εξέθετε στο δικό της μουσείο. Οταν παρουσίασε ένα δείγμα της δουλειάς της (σε ένα ρεαλιστικό τρισδιάστατο στιγμιότυπο απεικονιζόταν μεταξύ άλλων η ίδια με ένα ελάφι) το 1876, σε μια μεγάλη έκθεση στη Φιλαδέλφεια, αρχικά στην επεξηγηματική πινακίδα αναγραφόταν: «Η κυρία Μάξγουελ και τα κατοικίδιά της». Οι επισκέπτες όμως ήταν τόσο δύσπιστοι απέναντι στο ότι όλα όσα έβλεπαν ήταν αποτέλεσμα αποκλειστικά δικής της δουλειάς, ώστε κρίθηκε απαραίτητο να προστεθεί η διευκρίνιση «Εργο γυναίκας». Η Μάρθα Μάξγουελ πέθανε πάμφτωχη πέντε χρόνια έπειτα από εκείνη την έκθεση από καρκίνο. Σήμερα όμως είναι μία από τις πρωταγωνίστριες της έκθεσης «Πέντε αιώνες γυναικείας εργασίας», η οποία καταγράφει τη μακρά και πολλές φορές άγνωστη ιστορία των ανεξάρτητα οικονομικά γυναικών και φιλοξενείται στην παλαιότερη βιβλιοφιλική λέσχη της Βόρειας Αμερικής, στη Γκρολιέρ της Νέας Υόρκης.

Οταν κάποιος ακούει τη φράση «γυναικείες δουλειές», το πρώτο που σκέφτεται είναι οι δουλειές του σπιτιού, ενώ μέχρι και πριν από μερικές δεκαετίες ο όρος «γυναικεία επαγγέλματα» ταυτιζόταν με τους κλάδους της εκπαίδευσης ή της νοσηλευτικής. Μια επιλογή 200 αντικειμένων, που περιλαμβάνουν από το πρώτο βιβλίο που τυπώθηκε από γυναίκα έως το γραφείο της Βιρτζίνια Γουλφ και από το πρώτο έργο μαιευτικής γραμμένο από γυναίκα τον 17ο αι. έως ένα σφουγγαράκι που χρησιμοποιούνταν στις αρχές του 20ού αι. ως μέσο αντισύλληψης, επιχειρούν να ανατρέψουν τις αντιλήψεις για την ιστορία της γυναικείας εργασίας και να αναδείξουν εκείνες που υπήρξαν πρωτοπόροι στην επιστήμη, στην τέχνη, στις εφευρέσεις, στη λογοτεχνία, στην κατάργηση της δουλείας, στην ψήφο των γυναικών.

ΔΙΑΣΗΜΕΣ ΚΑΙ ΞΕΧΑΣΜΕΝΕΣ. «Πρόκειται για μια εκ προθέσεως δημοκρατική έκθεση που συνδυάζει τόσο τις διάσημες όσο και τις ξεχασμένες γυναίκες» υποστηρίζει η Ναόμι Νέλσον, διευθύντρια της Βιβλιοθήκης Ρουμπινστάιν του Πανεπιστημίου Ντιουκ στο Ντέρχαμ της Βόρειας Καρολίνας και συνεπιμελήτρια της έκθεσης, η οποία κλήθηκε να επιλέξει τα αντικείμενα που παρουσιάζονται ανάμεσα από τα 11.000 και πλέον σπάνια βιβλία, χιλιάδες χειρόγραφα, ημερολόγια και τέχνεργα που συνθέτουν τη συλλογή της Λίζα Ούνγκερ Μπάσκιν και η οποία μέχρι να περάσει στα χέρια του πανεπιστημίου θεωρούνταν ως η σημαντικότερη συλλογή για την ιστορία των γυναικών που βρισκόταν σε ιδιωτικά χέρια.

«Δεν περιόρισα ποτέ το ενδιαφέρον μου στα βιβλία. Ακόμη και το μικρότερο αντικείμενο που αποτελούσε απόδειξη της πληρωμένης γυναικείας εργασίας αποτελούσε μέρος της αναζήτησής μου. Απέκτησα χειρόγραφα και επιστολές, αντικείμενα, φωτογραφίες και φυλλάδια, ακόμη και σκόρπιες σελίδες που μιλούσαν για τις εργαζόμενες γυναίκες και τα επαγγέλματά τους: από βιβλιοπώλες και οργανοποιούς έως καπνοδοχοκαθαρίστριες» λέει η Λίζα Ούνγκερ Μπάσκιν, που ξεκίνησε τη συγκεκριμένη συλλογή τυχαία, τη δεκαετία του ’60, όταν ρώτησε έναν έμπορο σε μια υπαίθρια αγορά αν είχε προς πώληση κάτι σχετικό με γυναίκες και εκείνος της έδωσε ένα κουτί με φωτογραφίες. Οταν το άνοιξε, διαπίστωσε πως στις εικόνες αποτυπώνονταν οι εργασίες προετοιμασίας του γλυπτού που έφτιαξε η Αδελαΐδα Τζόνσον για το Καπιτώλιο των Ηνωμένων Πολιτειών και στο οποίο απεικονίζονταν τρία ηγετικά στελέχη του κινήματος των σουφραζετών που κατάφεραν να κερδίσουν δικαίωμα ψήφου για τις γυναίκες το 1920. Γλυπτό που, αν και προοριζόταν για τη Ροτόντα του Καπιτωλίου, κατέληξε μέσα σε μια νύχτα στην Κρύπτη και μόλις το 1997 επανήλθε στην αρχική του θέση.

Οι αγώνες για τα δικαιώματα των γυναικών μπορεί να έχουν μια σημαντική θέση στην έκθεση, αλλά όχι την πρωτεύουσα, καθώς την παράσταση κλέβει ένα από τα παλαιότερα αντικείμενα της συλλογής, το πρώτο βιβλίο που τυπώθηκε από γυναίκα, το 1478, με θέμα την ιστορία αυτοκρατόρων και Παπών της Ρώμης, ανοιγμένα στη σελίδα που γίνεται αναφορά στην Πάπισσα Ιωάννα. Ανάμεσα στα εκθέματα που ξεχωρίζουν είναι ένα κέντημα που είχε φτιάξει η συγγραφέας «Τζέιν Εϊρ», Σαρλότ Μπροντέ, μαζί με μια επιστολή της που περιγράφει τις προσπάθειές της να βρει δουλειά ως γκουβερνάντα. Η πρώτη έκδοση ενός βιβλίου της Φίλις Γουίτλι (1773), της πρώτης Αφροαμερικανίδας που εξέδωσε ποιητική συλλογή και πιθανόν της πρώτης Αμερικανίδας που προσπάθησε να κερδίσει τα προς το ζην μέσω της λογοτεχνίας. Το βιβλίο αυτό μάλιστα έχει και μια άλλη ενδιαφέρουσα ιστορία. Εφτασε στα χέρια της συλλέκτριας σε κακή κατάσταση και ύστερα από έρευνα της Ναόμι Νέλσον εκτιμάται πως η κακοποίηση του βιβλίου οφείλεται σε μια άλλη γυναίκα, από τις πρώτες ιδιοκτήτριες του βιβλίου, τη Μελάσια Μπεντς, μια χήρα ταβερνιάρισσα, μια ακόμη εργαζόμενη γυναίκα.

ΟΙ ΚΥΡΙΕΣ ΤΟΥ ΛΑΝΓΚΟΛΕΝ. Η φωτογραφία της ποιήτριας Λιζέλια Ογκούστα Τζέκινς Μούρερ, της πρώτης Αφροαμερικανής που απεικονίζεται με γραφομηχανή. Η πρώτη αυτοβιογραφία μαύρης γυναίκας που εκδόθηκε στη Βρετανία, της Μαίρη Σικόλ, μιας τζαμαϊκανής νοσοκόμας που υπηρέτησε μεταξύ άλλων και στον Κριμαϊκό Πόλεμο. Μια επιστολή – η μοναδική που βρισκόταν σε χέρια ιδιώτη – της ζωγράφου Αρτεμισία Τζεντιλέσκι με την οποία το 1630 ζητούσε άδεια ώστε να αποκτήσει η βοηθός της άδεια οπλοφορίας. Το πρώτο βιβλίο μαιευτικής γραμμένο από γυναίκα τον 17ο αιώνα με την υπογραφή της Λουίζ Μπουρζουά. Ενα μπιμπελό του 19ου αιώνα στο οποίο απεικονίζονται η Ελενορ Μπάτλερ και η Σάρα Πονζονμπάι, οι οποίες εγκατέλειψαν τις οικογένειές τους στην Ιρλανδία και εγκαταστάθηκαν στο Λανγκόλεν της Ουαλίας υπό την αποδοκιμασία των δικών τους ανθρώπων. Γνωστές ως κυρίες του Λανγκόλεν, θεωρούνταν σχεδόν παντρεμένες και ως άτυποι εκπρόσωποι μιας αναδυόμενης κουλτούρας ομόφυλων ζευγαριών, οι μορφές τους κυκλοφορούσαν σε αναμνηστικά, όπως αυτό το πορσελάνινο διακοσμητικό, ή αποτυπώνονταν σε τσαγιέρες και καδράκια. Η φωτογραφία της μοναδικής Αμερικανίδας ανάμεσα σε άνδρες που παρακολουθεί μάθημα ανατομίας στα τέλη του 19ου αιώνα κι ενώ μόλις είχε επιτραπεί στις γυναίκες να φοιτούν στην Ιατρική στις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς μέχρι τότε όσες επιθυμούσαν να κάνουν ανάλογες σπουδές έπρεπε να ταξιδεύουν στην Ευρώπη. Ενα τεύχος της επιθεώρησης «Μητέρα Γη», συγκεκριμένα του Νοεμβρίου του 1907, που εξέδιδε η ρωσίδα αναρχοκομμουνίστρια Εμα Γκόλνταν.

«Η ιδέα ότι η συλλογή απαιτεί πολλά χρήματα και είναι ένα χόμπι μόνο για εύπορους άνδρες είναι ψευδής. Η συλλογή μου που σχετίζεται με τις γυναίκες είχε διαφορετικές απαιτήσεις για να συσταθεί: περιέργεια, όραμα, εμμονή και μεγάλη υπομονή. Αυτή η εμμονή μου επέτρεψε να ανακαλύπτω πράγματα που συχνά είχαν απορριφθεί. Ολα αυτά τα αντικείμενα μαζί δίνουν μια πληρέστερη εικόνα της ανθρώπινης ιστορίας» καταλήγει η Λίζα Ούνγκερ Μπάσκιν, που εκτός από τον τίτλο της συλλέκτριας κατέχει και τον ρόλο της συνεπιμελήτριας στη συγκεκριμένη έκθεση.

info

H έκθεση «Πέντε αιώνες γυναικείας εργασίας» στη Λέσχη Γκρολιέρ της Νέας Υόρκης έως τις 8 Φεβρουαρίου.