Επιμένουν να ονειρεύονται σε άσπρο-μαύρο

«Θέλαμε να παρουσιάσουμε την πραγματικότητα μέσα από τα μάτια των χαρακτήρων και έτσι σκεφτήκαμε τρόπους για να τους “παγιδεύσουμε”» θα πει η περουβιανή σκηνοθέτρια Μελίσα Λεόν για την πρώτη και πολύ αξιόλογη ταινία της, «Τραγούδι χωρίς όνομα», που μετά τη βράβευσή της στο τελευταίο φεστιβάλ κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, προβάλλεται (από την Πέμπτη 23 Ιανουαρίου) και στις ελληνικές αίθουσες. Το φιλμ, που είναι εποχής (δεκαετία 1980), πραγματεύεται μια ιστορία εμπνευσμένη από πραγματικά περιστατικά στο Περού: το σκάνδαλο της κλοπής βρεφών αμέσως μετά τη γέννα κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980 όταν το Περού διήνυε μια ταραχώδη περίοδο βαθιάς παρακμής σε όλα τα επίπεδα. Στην ταινία παρακολουθούμε την προσπάθεια μιας τέτοιας μητέρας (Πάμελα Μεντόσα) να βρει τα ίχνη του βρέφους της με τη βοήθεια ενός δημοσιογράφου (Τόμι Πάραγα). Για να μεταφέρει τους θεατές στο κλίμα της δεκαετίας του 1980, η σκηνοθέτρια επέλεξε το κάδρο «4:3» που την εποχή δραματουργίας της ιστορίας ήταν το φορμάτ της τηλεόρασης. Οσο για την επιλογή της ασπρόμαυρης, πραγματικά εξαιρετικής φωτογραφίας, αυτή προέκυψε από τις αναμνήσεις της Λεόν από φωτογραφίες στις εφημερίδες εκείνης της δεκαετίας (ο πατέρας της ήταν δημοσιογράφος, ειδικός επί του συγκεκριμένου θέματος). «Τότε δεν υπήρχε ακόμη η έγχρωμη εκτύπωση» είπε η Λεόν. «Ο Ιντι Μπριόνες (διευθυντής φωτογραφίας της ταινίας) κι εγώ παρακολουθήσαμε ταινίες του Μπέλα Ταρ και του Αντρέι Ζβιάγκιντσεφ για να εμπνευστούμε και να βρούμε κοινό έδαφος». Οποιοι και αν είναι οι λόγοι για τους οποίους σκηνοθέτες, παλαιάς αλλά και νεότερης γενιάς αποφασίζουν να επιστρέψουν σήμερα στο ασπρόμαυρο, η αλήθεια είναι ότι αυτή η εικόνα πάντα θα γοητεύει. Και δεν είναι λίγες οι ταινίες που στρέφονται προς αυτή την κινηματογραφική γοητεία – συνήθως με θετικά αποτελέσματα. Μία από τις πέντε υποψήφιες για Οσκαρ φωτογραφίας ταινίες εφέτος είναι ο «Φάρος» του Ρόμπερτ Εγκερς (προβάλλεται από τις 30 Ιανουαρίου), η ιστορία δύο ανδρών (Ρόμπερτ Πάτινσον, Γουίλεμ Νταφόε) που οδηγούνται στην παράνοια αποκλεισμένοι καθώς είναι στον βράχο της Νέας Αγγλίας όπου βρίσκεται ο φάρος που φροντίζουν.

Πριν καν αρχίσει να γράφει το σενάριο, ο Εγκερς σημείωσε στην πρώτη σελίδα: «Αυτή η ταινία πρέπει να φωτογραφηθεί σε ασπρόμαυρο 35άρι αρνητικό, με Aspect ratio 1.109:1. Moνοφωνική». Το σχεδόν τετράγωνο φορμάτ που βλέπουμε στην οθόνη είναι το ίδιο που τα πρώτα χρόνια του ομιλούντος κινηματογράφου χρησιμοποίησαν τεράστιοι σκηνοθέτες, όπως ο Γερμανός Φριτς Λανγκ και ο Γκέοργκ Γ. Παμπστ. Με αυτό το φορμάτ η αίσθηση του «κλειστού» χώρου γίνεται πολύ πιο έντονη και το τελικό αποτέλεσμα λειτουργεί καταλυτικά στον θεατή, ο οποίος νιώθει κυριολεκτικά εγκλωβισμένος σε αυτόν τον μυστηριώδη βράχο στη μέση του πουθενά!

«Ρόμα» και «Ψυχρός Πόλεμος». Ο μεγαλύτερος θρίαμβος του σύγχρονου ασπρόμαυρου ήταν αυτός του 2018, όταν είδαμε δύο ασπρόμαυρες ταινίες να διαπρέπουν απέναντι στο κοινό, τα φεστιβάλ αλλά και τα βραβεία της Αμερικανικής Ακαδημίας Κινηματογράφου.

Η μία είναι το «Ρόμα» του Μεξικανού Αλφόνσο Κουαρόν, τον πρώτο άνθρωπο στην Ιστορία των Οσκαρ που κερδίζει το Οσκαρ σκηνοθεσίας και φωτογραφίας για την ίδια ταινία (το «Ρόμα» κέρδισε και το μη αγγλόφωνης ταινίας). Επιστρέφοντας στα χρόνια της παιδικής ηλικίας του, στην Πόλη του Μεξικού, ο 57χρονος Κουαρόν τίμησε μια απλή, ανώνυμη ηρωίδα της καθημερινότητας, την οικιακή βοηθό του σπιτιού του, που υποδύεται η ερασιτέχνις ηθοποιός Γιαλίτζα Απαρίτσο, σε αυτή τη σπάνιου ουμανισμού ταινία που είχε επίσης κερδίσει τον Χρυσό Λέοντα στο φεστιβάλ Βενετίας του 2018. Η άλλη προπέρσινη ταινία που έκανε αίσθηση είναι ο «Ψυχρός Πόλεμος» του Πολωνού Πάβελ Παβλικόφσκι, ο οποίος είχε ήδη κερδίσει ένα Οσκαρ για μια άλλη ασπρόμαυρη ταινία, την «Ida» (2013). Η ανθρώπινη κατάσταση με φόντο τον Ψυχρό Πόλεμο αποτυπώθηκε αξέχαστα σε αυτό το ασπρόμαυρο ερωτικό ποίημα που εκτυλίσσεται στην Πολωνία και τη Γαλλία του Ψυχρού Πολέμου. Ο Παβλικόφσκι εξετάζει πώς η παράξενη εκείνη πολιτική κατάσταση επηρέασε τον έρωτα ενός ζευγαριού: μιας ταλαντούχας τραγουδίστριας (Τζοάνα Κούλιγκ) και του μέντορά της που θα γίνει εραστής της (Τόμας Κοτ). Ενορχηστρώνει έναν ωκεανό συναισθημάτων που διαπερνά περί τα 15 έτη μέσα σε λιγότερο από μιάμιση ώρα και με δύο χρώματα, το άσπρο και το μαύρο. Το αποτέλεσμα είναι μια ταινία που αποτελεί τον λόγο που πιστεύω ότι το σινεμά δεν θα πεθάνει ποτέ.

To 2005, μια αξιοθαύμαστη στους τεχνικούς τομείς της ταινία και μια από τις πιο στυλιζαρισμένες κινηματογραφικές δημιουργίες που έχουν γυριστεί ποτέ, η «Αμαρτωλή Πόλη» (Sin City), βγήκε στις αίθουσες και έκανε θραύση. Ηταν μια αποθέωση της χάρτινης βίας μέσα από μια συρραφή μικρών ιστοριών αμαρτίας και εγκλήματος, φόντο των οποίων μια νυχτερινή ή μάλλον θεοσκότεινη πόλη μιας ακαθόριστης εποχής. Για τη δημιουργία της ο σκηνοθέτης Ρόμπερτ Ροντρίγκεζ συνεργάστηκε με τον «πατέρα» του κόμικ στο οποίο βασίστηκε το φιλμ, τον κομίστα Φρανκ Μίλερ («300») αλλά και με τον Κουέντιν Ταραντίνο.

Ολη η ταινία είναι μια υπόκλιση στο κόμικ αλλά και ένας φόρος τιμής στις νουάρ ταινίες του 1940 και του 1950. Θα μπορούσες να πεις ότι η κινηματογραφική «Αμαρτωλή πόλη» μοιάζει περισσότερο με εικονογραφημένο μυθιστόρημα αποτυπωμένο σε φιλμ και λιγότερο με ταινία που βασίζεται σε εικονογραφημένο μυθιστόρημα.

Ωστόσο αν υπάρχει μία ταινία που μέσα στην τελευταία δεκαετία θα μπορούσες να πεις ότι έκανε το ασπρόμαυρο μόδα, αυτή είναι το «The Artist» (2011) του Μισέλ Χαζαναβίσιους, η οποία όχι απλώς δεν είχε άλλα χρώματα εκτός από το άσπρο και το μαύρο, ήταν συν τοις άλλοις και χωρίς… ήχο. Ηταν ένας πρωτότυπος, συγκινητικός και εν τέλει απολαυστικός φόρος τιμής του σκηνοθέτη σε όλους τους πρωτοπόρους της Εβδομης Τέχνης καλλιτέχνες, όπως ο Χίτσκοκ, ο Λανγκ, ο Ερνστ Λιούμπιτς και ο Φρίντριχ Μουρνάου, οι οποίοι παρουσίασαν ορισμένα από τα κορυφαία δείγματα της δουλειάς του την εποχή του βωβού κινηματογράφου και ο Χαζαναβίσιους θαυμάζει απεριόριστα.

Η ταινία τοποθετείται το 1927 στο Χόλιγουντ, όπου ο λαμπερός και αυτάρεσκος Ζορζ Βαλεντίν (Ζαν Ντιζαρντέν), ένας από τους μεγαλύτερους αστέρες του βωβού κινηματογράφου, αρχίζει να συνειδητοποιεί πως η έλευση του ήχου θα σημάνει, αναπόφευκτα, το τέλος της καριέρας του.

Ο Χαζαναβίσιους είπε ότι στην προσπάθειά του να κατανοήσει σε βάθος τους κώδικες, τις τεχνικές και τα μυστικά του είδους παρακολούθησε εκατοντάδες ταινίες του βωβού σινεμά από κάθε χώρα. Επίσης, μελέτησε δεκάδες βιογραφίες ηθοποιών και σκηνοθετών που μεσουρανούσαν στο Χόλιγουντ των δεκαετιών 1920 και 1930. Κατέληξε στο ότι οι αμερικανικές ήταν εκείνες που τον αντιπροσώπευαν καλύτερα, καθώς έδιναν μεγαλύτερη έμφαση στους χαρακτήρες και είχαν πολύ πιο συγκινητικές ιστορίες να διηγηθούν. Το αποτέλεσμα; Αφού πρώτα απέσπασε το βραβείο ερμηνείας στις Κάννες για τον Ντιζαρντέν, εν συνεχεία το «Artist» θριάμβευσε και στα Οσκαρ κερδίζοντας πέντε, ανάμεσα στα οποία το καλύτερης ταινίας, σκηνοθεσίας και α’ ανδρικού ρόλου.

Σπίλμπεργκ, Αλεν, Κόεν. Πολλοί σπουδαίοι, καταξιωμένοι σκηνοθέτες των καιρών μας, κάποια στιγμή στη ζωή τους θέλησαν να πειραματιστούν με το «μουσειακό» ασπρόμαυρο. Ο Στίβεν Σπίλμπεργκ τίμησε τα αίμα του με τη «Λίστα του Σίντλερ» (1993), ενώ ο Γούντι Αλεν έχει στραφεί αρκετές φορές προς την ασπρόμαυρη γοητεία: έτσι έστειλε τη δική του επιστολή αγάπης προς το «Μανχάταν» (1979), έτσι γύρισε το δικό του «8 ½», δηλαδή τις «Ζωντανές αναμνήσεις» (1980). Ο «Ζέλιγκ» χοροπήδησε ανάμεσα στο ασπρόμαυρο και το έγχρωμο, ενώ το 1991 ο Αλεν γύρισε την «καφκική» κωμωδία «Σκιές και ομίχλη» σαν ένα φόρο τιμής στον γερμανικό εξπρεσιονισμό. Το «Οργισμένο είδωλο» (1980) του Μάρτιν Σκορσέζε είναι μια ασπρόμαυρη ταινία, όπως και το νουάρ των αδελφών Τζόελ και Ιθαν Κόεν «Ο άνθρωπος που δεν ήταν εκεί» (2001). Μαθητής του Γ. Αλεν, ο εφετινός υποψήφιος για Οσκαρ σκηνοθεσίας για την «Ιστορία γάμου» Νόα Μπάουμπαχ γύρισε ασπρόμαυρη τη «Frances Ha», μια «γουντιαλενίστικης αισθητικής» κοινωνική κωμωδία πάνω στη ζωή μιας κοπέλας (Γκρέτα Γκέργουικ) στη Νέα Υόρκη του 2011.

Υποψήφια για έξι Οσκαρ, η «Νεμπράσκα» (2013) του Eλληνοαμερικανού Αλεξάντερ Πέιν, είναι ένα από τα πιο τρυφερά, χιουμοριστικά και όμορφα στην όψη road movies όλων των εποχών. Μέσα από το οδικό ταξίδι προς την ουτοπία ενός πατέρα (Μπρους Ντερν) και του γιου του (Γουίλ Φόρτε), ο Πέιν έκανε ένα ασπρόμαυρο αριστούργημα που υποκλίνεται σεμνά στην τρίτη ηλικία.

Στην Ευρώπη, δημιουργοί όπως ο Ούγγρος Μπέλα Ταρ έγιναν διάσημοι επειδή ακριβώς γυρίζουν ασπρόμαυρες ταινίες («Το άλογο του Τορίνου», «Οι αρμονίες του Βαρκμάιστερ», «Ο άνθρωπος από το Λονδίνο»), ενώ κάποιες ταινίες δεν θα μπορούσαν παρά να είναι μόνον ασπρόμαυρες, όπως π.χ. η πολυβραβευμένη και πολυαγαπημένη «Λευκή κορδέλα» (2009) του Μίχαελ Χάνεκε, μια ταινία που μιλά για τη γέννηση του ναζισμού και δεν θα έβγαζε την ένταση που βγάζει αν ήταν πολύχρωμη. Το ίδιο θα έλεγα ότι ισχύει και για το αριστούργημα του Φιλίπ Γκαρέλ «Συνήθεις εραστές» (2005), μια ωδή για τον Μάη του ’68 στη Γαλλία (στην ταινία πρωταγωνιστεί ο γιος του σκηνοθέτη, Λουί Γκαρέλ, ο οποίος ήταν επίσης πρωταγωνιστής στο επίσης ασπρόμαυρο ερωτικό δράμα του πατέρα του, το «La jalousie», 2013).

Τέλος, για να κλείσουμε με… χρώμα ελληνικό, ο Γιάννης Οικονομίδης και ο Βασίλης Βαφέας είναι δύο έλληνες δημιουργοί (όχι οι μόνοι) που πειραματίστηκαν με επιτυχία πάνω στο ασπρόμαυρο τα τελευταία χρόνια. Ο πρώτος με το νουάρ «Μαχαιροβγάλτη» και ο δεύτερος με το αίνιγμα του «Ρισάλτο».

10 ασπρόμαυρες ταινίες της τελευταίας δεκαετίας που αξίζει {CR}να ανακαλύψετε

1 «Στην αγκαλιά του φιδιού» («El abrazo de la serpiente», 2015) Koλομβία/ Βενεζουέλα/ Αργεντινή, του Τσίρο Γκουέρα

2 «1945» (2017), Ουγγαρία, του Φέρεντς Τόροκ

3 «Η στολή του λοχαγού» («Der Hauptmann», 2017), Γερμανία/ Πολωνία/ Γαλλία/ Πορτογαλία, του Ρόμπερτ Σβέντκε

4 «Σπόρος» («Bugday», 2017), Τουρκία, του Σεμίχ Καπλάνογλου

5 «Frantz» (2016), Γερμανία/ Γαλλία, του Φρανσουά Οζόν

6 «3 Tage in Quiberon» (2018), Γερμανία/ Αυστρία/ Γαλλία, της Eμιλί Ατέφ

7 «Ο καιρός του διαβόλου» («Season of the Devil», 2018), Φιλιππίνες, του Λαβ Ντίαζ

8 «Μπιγκ Χιτ» (2012), Ελλάδα, του Κάρολου Ζωναρά

9 «Saturday Fiction» (2019), Κίνα, του Λου Γε

10 «The Painted Bird» (2019), Τσεχία/ Σλοβακία/ Ουκρανία, του Βάκλαβ Μαρχούλ