Προσδοκίες για διέξοδο {CR}μετά την επιστολή Πομπέο

Στον απόηχο της επίσκεψης του έλληνα Πρωθυπουργού στον Λευκό Οίκο, και ιδιαιτέρως της συνάντησης με τον αμερικανό αντιπρόεδρο και τον υπουργό Εξωτερικών, ήρθε η στιγμή της επιστολής. Πότε; Στις ημέρες που η αναβάθμιση της συμφωνίας αμυντικής συνεργασίας συζητείται για τον σκοπό της κύρωσής της στο ελληνικό κοινοβούλιο. Σε μια συγκυρία εξόχως σημαντική για τα συμβαίνοντα στην Ανατολική Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή.

Η συγκυρία αυτή δεν είναι μοναδική. Ερχεται και σε μια δύσκολη στιγμή στις ελληνοτουρκικές σχέσεις που δοκιμάζονται με υπαιτιότητα της τουρκικής πλευράς. Το μνημόνιο / σύμφωνο Τουρκίας – Λιβύης δεν είναι μόνο ζημιογόνο για την Ελλάδα, υπό την έννοια ότι την αποκόπτει από τις θεμιτές διεκδικήσεις της στις θαλάσσιες ζώνες κυριαρχικών δικαιωμάτων, όπως είναι η υφαλοκρηπίδα και η ΑΟΖ, στην Ανατολική Μεσόγειο. Επιπλέον, επειδή η Ελλάδα δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος σε αυτό το μνημόνιο / σύμφωνο δεν μπορεί να το ακυρώσει. Θεωρεί βεβαίως, και ορθώς, ότι δεν είναι αντιτάξιμο έναντί της, επειδή δεν συνεπάγεται καμία δέσμευση, ούτε παράγει καμία έννομη συνέπεια. Και οπωσδήποτε θα συνεχίσει να διεκδικεί τις περιοχές που σήμερα καταλαμβάνονται δυνάμει αυτής της παράνομης οριοθέτησης από τις δύο συμβαλλόμενες χώρες. Και ιδίως θα συνεχίσει να διαβουλεύεται με την Αίγυπτο για τη μεταξύ των δύο χωρών οριοθέτηση. Σε αυτήν τη διαβούλευση τα νησιά που η Τουρκία αγνοεί αποτελούν τη βάση καθορισμού των ορίων υφαλοκρηπίδας / ΑΟΖ ανάμεσα σε Ελλάδα και Αίγυπτο. Σε αυτήν την περίπτωση αναμφίβολα δημιουργείται σοβαρή νομική διαφορά. Αλλά τέτοια διαφορά υπάρχει ήδη από τη στιγμή που η Ελλάδα έχει καταθέσει τη διαμαρτυρία της για το παράνομο, όπως το χαρακτηρίζει, μνημόνιο / σύμφωνο που εμποδίζει τις νόμιμες διεκδικήσεις της. Μια διαφορά που αναμφίβολα εμπνέει την εύλογη ανησυχία ότι πιθανόν θα εξελιχθεί σε ένταση ή και κρίση.

Σε πολύ πρόσφατη εκδήλωση υποστήριξης το Στέιτ Ντιπάρτμεντ ήταν σαφές. Πρώτον, χαρακτήρισε το μνημόνιο / σύμφωνο προκλητικό και αντιπαραγωγικό. Δεύτερον, διαβεβαίωσε ότι η Ελλάδα, επειδή τα νησιά λόγω της προβολής των ακτών τους έχουν δικαίωμα σε υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ, στην ίδια περιοχή της αυθαίρετης τουρκολιβυκής οριοθέτησης έχει επικαλυπτόμενες αξιώσεις. Τρίτον, αναγνωρίζοντας ότι υποβόσκει η διαφορά, με ό,τι αυτό συνεπάγεται, ενθαρρύνει τα κράτη σε αναζήτηση των μεθόδων ειρηνικής επίλυσης.

Οι μονομερείς ενέργειες όπως και οι δηλώσεις, άλλες προκλητικές ενέργειες που συνθέτουν μια αυθαίρετη κατάσταση περί την οριοθέτηση, περιφρονώντας την πτυχή της αναγκαίας – κατά τη Σύμβαση του Δικαίου της Θάλασσας – συναίνεσης μεταξύ όλων των διεκδικητών θαλάσσιων ζωνών σε μια γεωγραφικά στενή περιοχή, και οτιδήποτε προάγεται ως αξίωση όχι με την πρόθεση του διαλόγου δεν διευκολύνουν την τάξη που απαιτείται για τις θαλάσσιες ζώνες.

Σε συνέχεια της δήλωσης του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, η επιστολή Πομπέο, με διπλωματική γλώσσα, εκφράζει την πεποίθηση, δηλαδή κάνει έκκληση, ότι τα κράτη με ενδιαφέροντα στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου θα αναζητήσουν τη διευθέτηση στο πλαίσιο της ειρηνικής επίλυσης. Προκρίνει ως αναγκαία την αποχή από ενέργειες ή δηλώσεις που θα μπορούσαν να είναι προκλητικές. Μια ορολογία που έχει χρησιμοποιηθεί και στη δήλωση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Με ήπια δε διατύπωση καταλήγει στο ότι δεν είναι επιθυμητή μια κλιμάκωση, αλλά προτιμότερος ένας ειλικρινής διάλογος για την επίτευξη αποτελεσμάτων που θα συνάδουν με το διεθνές δίκαιο. Κάθε ενδιαφερόμενος παίρνει το μήνυμα και τα συμφραζόμενά του που του αναλογούν.

Σε κάθε νομική διαφορά προβάλλει η ειρηνική επίλυση. Αν ακολουθήσουμε τη λογική της Σύμβασης του Δικαίου της Θάλασσας για τον καθορισμό της υφαλοκρηπίδας / ΑΟΖ, προέχει η διαπραγμάτευση μεταξύ όλων των παράκτιων κρατών, των οποίων οι ακτές δημιουργούν επικαλύψεις αξιώσεων, με στόχο την οριοθέτηση με συμφωνία και την επίτευξη ενός δίκαιου αποτελέσματος. Σε περίπτωση που δεν ευοδώσει η διαπραγμάτευση, τότε οι χώρες αυτές πρέπει να αναζητήσουν τη διευθέτηση διά της δικαστικής οδού ή της οδού της διαιτησίας ή άλλου δικαιοδοτικού μέσου. Αν το μήνυμα της επιστολής Πομπέο κινείται σε αυτήν τη γραμμή και με την ανάλογη έκκληση για την αντιστροφή της σεσημασμένης προκλητικής και αντιπαραγωγικής συμπεριφοράς, με πνεύμα συμβιβασμού, τότε ίσως υπάρχει λελογισμένη προσδοκία για διέξοδο.

Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής
Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς