Θεριεύουν τα παιχνίδια {CR}στη σκακιέρα της Λιβύης

Είχε κατοικηθεί από την 8η χιλιετία π.Χ. και το όνομά της προέρχεται από τον αιγυπτιακό όρο Λεμπού, ο οποίος αναφέρεται στους Βερβερίνους που ζούσαν δυτικά του Νείλου. Σήμερα η Λιβύη, δέκατη στη λίστα με τα μεγαλύτερα κοιτάσματα πετρελαίου στον κόσμο, αποτελεί μικρογραφία των γεωπολιτικών τάσεων που εκφράζονται αυτή τη στιγμή διεθνώς. Μπροστά στον φόβο να γίνει άλλη μια Συρία, η Λιβύη έχει απέναντί της: την Αμερική που αποσύρεται, συχνά προκαλώντας χάος, την Τουρκία που διεκδικώντας «εθνικούς» και «νεο-οθωμανικούς δεσμούς» βρίσκει την ευκαιρία να παρέμβει και να αναβαθμίσει τη θέση της ως περιφερειακής δύναμης, την Ευρωπαϊκή Ενωση που για άλλη μια φορά δείχνει αδύναμη για οποιαδήποτε πρωτοβουλία και τη Ρωσία που εμφανίζεται ως ο πιο δυνατός παίκτης, μεσολαβεί, πιέζει και εκβιάζει αποτέλεσμα.

Από τον Απρίλιο, οι δυνάμεις του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ πολιορκούν την πρωτεύουσα Τρίπολη, σε μια μάχη φθοράς εναντίον των πολιτοφυλακών που μένουν πιστές στην κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας του Σαράζ, η οποία έχει αναγνωρισθεί από τον ΟΗΕ. Μήνες επιθέσεων με drones και βομβαρδισμών έχουν οδηγήσει σε εκατοντάδες θανάτους, έχουν εκδιώξει από τα σπίτια τους περισσότερους από 140.000 ανθρώπους και έχουν καταστρέψει σχολεία και νοσοκομεία.

Εκείνο που θεριεύει όμως είναι το γεωπολιτικό παιχνίδι. Μετά την επέμβαση που ανέτρεψε το καθεστώς του Μουαμάρ Καντάφι το 2011, όλοι οι θεσμοί έχουν διαλυθεί. Οι δύο αντίπαλες κυβερνήσεις συγκρούονται για τον έλεγχο εν μέσω πάμπολλων πολέμαρχων και πολιτοφυλακών, συμπεριλαμβανομένων ομάδων που συνδέονται με τους τζιχαντιστές του Ισλαμικού Κράτους. Η Λιβύη αυτή τη στιγμή θυμίζει άλλες εποχές, όταν οι ξένες δυνάμεις συγκρούονταν για επιρροή σε χώρες πλούσιες σε ενεργειακές πηγές που σαρώνονταν από πολιτική αναταραχή.

Αμερικανοί αναλυτές θεωρούν πως στο χάος της Λιβύης έχει συμβάλει το γεγονός ότι οι ΗΠΑ δεν άσκησαν την επιρροή τους στα εμπλεκόμενα μέρη και τους συμμάχους τους. Η κυβέρνηση Τραμπ έχει στείλει αντικρουόμενα μηνύματα. Επισήμως, στηρίζει την κυβέρνηση της Τρίπολης, όμως τον περασμένο Απρίλιο ο πρόεδρος Τραμπ συνομίλησε τηλεφωνικά με τον στρατάρχη Χαφτάρ… και έδειξε ότι στηρίζει και εκείνον.

Από την άλλη, οι Ευρωπαίοι έχουν προσπαθήσει να επιτύχουν τη συμφιλίωση, χωρίς αποτέλεσμα. Ο Σαράζ βρισκόταν στις Βρυξέλλες πριν από λίγες ημέρες και συναντήθηκε με ευρωπαίους αξιωματούχους. «Θέλουμε να αποφύγουμε να γίνει η Λιβύη σκηνικό πολέμων δι’ αντιπροσώπων» δήλωσε ο γερμανός υπουργός Εξωτερικών Χάικο Μάας. «Η Λιβύη δεν μπορεί να γίνει δεύτερη Συρία και έτσι χρειάζεται να αρχίσει γρήγορα η πολιτική διαδικασία, μια συμφωνία για αποτελεσματική εκεχειρία και εμπάργκο όπλων». Αυτό άλλωστε προσπαθεί να προωθήσει η Γερμανία αύριο, φιλοξενώντας στο Βερολίνο μια διάσκεψη για το λιβυκό ζήτημα με την ελπίδα ότι θα υπάρξει και θα τηρηθεί κατάπαυση του πυρός.

Ομως στο εσωτερικό της Ευρώπης φαίνεται να υπάρχουν διαφωνίες για την πορεία που πρέπει να ακολουθηθεί, ιδιαίτερα από τη Γαλλία που δείχνει να στηρίζει περισσότερο τον Χαφτάρ. Η ανάμειξη της Ευρώπης στη Λιβύη έχει χάσει έδαφος λόγω των κινήσεων της Ρωσίας και της Τουρκίας. «Οι Ευρωπαίοι και οι Αμερικανοί άφησαν τη σύγκρουση να εξελίσσεται από τον Απρίλιο έως ότου έφθασε σε αδιέξοδο. Αυτό επέτρεψε στους Ρώσους να παρέμβουν, με μερικές εκατοντάδες μισθοφόρους στο έδαφος και έκαναν τη διαφορά» δήλωσε στους «New York Times» ο Βόλφραμ Λάτσερ, από το Γερμανικό Ινστιτούτο Διεθνών Υποθέσεων. «Γινόμαστε μάρτυρες ενός αγώνα για το ποιος ορίζει το διεθνές πλαίσιο για τις διαπραγματεύσεις που θα τερματίσουν τον εμφύλιο. Πούτιν και Ερντογάν απευθύνουν ξεκάθαρη πρόκληση στον ευρωπαϊκό ισχυρισμό για πρωτοβουλίες στη Λιβύη».

Οι δύο πρόεδροι, παρότι στηρίζουν διαφορετικές πλευρές, διοργάνωσαν συνάντηση των αντιμαχομένων στη Μόσχα και τους πίεσαν να υπογράψουν κατάπαυση του πυρός. Ο Χαφτάρ έφυγε καταγγέλλοντας ότι η Τουρκία θέλει ουσιαστικά να ελέγξει το μέλλον της Λιβύης. Η αλήθεια είναι ότι η Αγκυρα δεν κάνει καμία προσπάθεια να το κρύψει. Ο πρόεδρος Ερντογάν ανακάλυψε έως και «πληθυσμό τουρκικής καταγωγής» στο λιβυκό έδαφος, ώστε να λέει πως «δεν θα αφήσουμε απροστάτευτα τα αδέλφια μας». Το μήνυμα είναι σαφές, γράφει ο Ολιβιέ Μπουκέ, καθηγητής Οθωμανικής Ιστορίας στο πανεπιστήμιο Paris – Diderot. «Πίσω απ’ όλα αυτά κρύβεται το δόγμα της Αγκυρας για την “αναγέννηση της τουρκικής ισχύος”».

Η Λιβύη, τουλάχιστον το βόρειο τμήμα της, ήταν μέρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και έτσι η όλη υπόθεση ταιριάζει στο νεο-οθωμανικό όραμα του τούρκου προέδρου. «Είμαστε σε αυτά τα εδάφη όπου οι πρόγονοί μας έγραψαν Ιστορία επειδή μας κάλεσαν να αντιμετωπίσουμε την αδικία και τους διωγμούς» λέει. Και δεν είναι τυχαίο ότι αυτές τις ημέρες στην Τουρκία έγιναν πολλές αναφορές στην περίφημη φωτογραφία του Μουσταφά Κεμάλ που πολέμησε τους Ιταλούς στη Λιβύη το 1911, έχοντας δίπλα του τον Ενβέρ Πασά, να πολεμούν και οι δύο για τον σουλτάνο. Ενα κλείσιμο του ματιού του Ερντογάν προς την εσωτερική αντιπολίτευση, τώρα που πληθαίνουν τα νέα κόμματα (από πρώην συνεργάτες του) και απειλούν την παντοδυναμία του.

Πριν από λίγες ημέρες το τουρκικό πρακτορείο Anadolu διακήρυσσε πως «η κρίση στη Λιβύη μεταμορφώνει τη γεωπολιτική κατάσταση στη Μεσόγειο». Και εξηγούσε: «Η Τουρκία επεκτείνει την επιρροή της στην Κεντρική Μεσόγειο προς τη Λιβύη, καθώς δεν θα ήταν δυνατόν για την Αγκυρα να υπερασπισθεί τα συμφέροντά της επικεντρωμένη μόνο στην Ανατολική Μεσόγειο». Αν πετύχει το σχέδιο της Αγκυρας στη Λιβύη, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν θα έχει καταφέρει να ελέγχει τους δύο κύρους δρόμους των μεταναστών προς την Ευρώπη. Με ό,τι αυτό σημαίνει.