Από την αγορά λαού στις αγορές

α ξεκινήσω με δύο τρανταχτά παραδείγματα της αγοράς στην προσέγγιση του «Θανάτου του εμποράκου» του Αρ. Μίλερ που ανέβασε στο θέατρο Εμπορικόν ο Καταλειφός στον κεντρικό ήρωα. Πριν από πολλά χρόνια στην Αμερική και ειδικά στο λιμάνι της Νέας Υόρκης, όπου προσέγγιζαν τα μεγάλα εμπορικά πλοία με τα κιβώτια των εμπορευμάτων, οι αχθοφόροι του λιμανιού κατέβηκαν σε απεργία εβδομάδων ζητώντας να ελαφρύνει το βάρος των κιβωτίων ώστε να μπορεί να το μεταφέρει ένας βαστάζος που υπέφερε και συχνά αρρώσταινε με προβλήματα μέσης και κήλες ή να μεταφέρονται τα κιβώτια από δύο βαστάζους. Η επιχείρηση που έχανε λεφτά από την καθυστέρηση παράδοσης του εμπορεύματος (κυρίως στα σουπερμάρκετ που διέθεταν αποικιακά προϊόντα) ύστερα από συνεχείς προσπάθειες να σπάσει την απεργία (ακόμη και με αστυνομική βία) άκουσε την εισήγηση ενός διευθυντικού στελέχους να καλέσει έναν ψυχολόγο της αγοράς, νέο τότε επάγγελμα, που όπως όλα τα νέα πράγματα συναντούσε τη δυσπιστία του εμπορικού και βιομηχανικού κατεστημένου. Ο ειδικός αυτός επιστήμονας, αφού μελέτησε την κατάσταση, τους μηχανισμούς παραγωγής και τις συνθήκες εργασίας των αχθοφόρων πρότεινε στους έκπληκτους εργοδότες του ως πρώτο βήμα για να λυθεί το αδιέξοδο (δηλώνοντας ότι οι εργαζόμενοι έχουν δίκιο) να βάψουν πράσινα αρκετά κιβώτια και να δηλώσουν πως αυτά πρέπει να μεταφέρονται από έναν αχθοφόρο γιατί έχει μειωθεί το βάρος τους, ενώ στην πραγματικότητα ήταν ακριβώς σαν τα παλιά. Οι αχθοφόροι του λιμανιού κουβαλούσαν τα παλιά πράσινα κιβώτια και καμάρωναν που είχε πετύχει ο σκοπός της απεργίας τους!!!

Δεύτερο παράδειγμα. Αυτό, ελληνικό και με «ήρωα» παλιό μου μαθητή που είχε διδακτορικό στην Αμερική, στην ψυχολογία της αγοράς. Ενα γνωστό πριν από 40 χρόνια σουπερμάρκετ κοντά στην Ομόνοια είχε μικρό τζίρο. Υστερα από αναποτελεσματικές διαφημιστικές καμπάνιες ζήτησε τη γνώμη του μαθητή μου που έψαχνε εξάλλου εργασία περιφέροντας το βιογραφικό του. Εκείνος δέχτηκε να συνεργαστεί και να αποδώσει καρπούς σε έξι μήνες, αλλά ζητούσε αντί αμοιβής να λάβει είκοσι μετοχές στην επιχείρηση.

Ανέλαβε δουλειά και άρχισε να κάθεται σε μια καρέκλα δίπλα στα ταμεία. Για μήνες, τόσο που άρχισαν να αγανακτούν οι εργοδότες του. Υστερα από τρεις μήνες ο ψυχολόγος της αγοράς έφερε και απαίτησε να μεταδίδουν τα μεγάφωνα του σουπερμάρκετ μια άλλη κασέτα από αυτή που ήδη μεταδιδόταν. Σε δύο μήνες ο τζίρος του μαγαζιού τριπλασιάστηκε. Ο ψυχολόγος αμείφθηκε με τις μετοχές του και του ζητήθηκε να εξηγήσει το σκεπτικό του. Είπε λοιπόν πως καθισμένος δίπλα στα ταμεία διαπίστωσε πως το ογδόντα τοις εκατό των πελατών ήταν μεγάλης ηλικίας, άνω των 65, κυρίως γυναίκες αλλά και άντρες, μάλλον συνταξιούχοι. Αλλαξε λοιπόν την κασέτα που μετέδιδε όλη μέρα μουσική με μουσική από δίσκους και επιτυχίες του 1946-50, όταν οι πελάτες ήταν έφηβοι ή ερωτευμένοι ή νιόπαντροι και εργαζόμενοι. Οι πελάτες αυτοί ακούγοντας το «Ασ’ τα τα μαλλάκια σου» ή «Η ζωή ξαναρχίζει για μας με τραγούδια και γέλια» ή το «Σάμπα χορεύει όλη η Αθήνα και ο Μιμίκος και η Πιπίνα» ένιωθαν μια ευφορία, μια νοσταλγία, γύριζαν πίσω σε ανέμελα και χαρούμενα χρόνια και γίνονταν γενναιόδωροι… με τον εαυτό τους. Αντί για ένα προϊόν που είχαν ανάγκη ψώνιζαν και άλλα δύο!

Η τραγωδία του Ουίλι Λόμαν. Αυτά τα δύο παραδείγματα είναι πολύτιμα για να καταλάβουμε την τραγωδία του Ουίλι Λόμαν του Αρθουρ Μίλερ στον «Θάνατο του εμποράκου» (σωστότερα του πλασιέ – ο «ήρωας» περιφέρεται στην επαρχία με δείγματα προϊόντων και συγκεντρώνει παραγγελίες των μικρεμπόρων). Οσο περισσότερες παραγγελίες επιτύχει τόσο θα μεγαλώνουν τα ποσοστά του από την τιμή του προϊόντος που πούλησε! Αν δεν γνωρίσουμε αυτόν τον μηχανισμό κίνησης της αγοράς, δεν θα αντιληφθούμε τις συμπληγάδες μέσα στις οποίες συνθλίβεται ο Λόμαν μη μπορώντας να προσαρμοστεί στις νέες μεθόδους της πιάτσας, την οποία κατακυριεύουν νέοι ατσίδες κάτοχοι των καινούργιων μεθόδων της ψυχολογίας της αγοράς και της άγρας πελατών.

Αυτό το παιχνίδι χάνει ο ήρωας του Μίλερ. Σε μια κοινωνία όπου οι φιλόσοφοί της έχουν θεμελιώσει τη θεωρία πως εκείνο που μετράει σε μια σύγχρονη καπιταλιστική κοινωνία είναι η κατανόηση των νόμων της αγοράς και η αποθέωση του κέρδους ως μοναδικής απόδειξης της αξίας σου μέσα στις κοινωνικές (σωματικές, ηθικές, λογικές) συνθήκες.

Ο πλασιέ του Μίλερ ούτε γνωρίζει ούτε ελέγχει τις συνθήκες παραγωγής, την ποιότητα των προϊόντων που πλασάρει ούτε εκτιμά την ανάγκη της αγοράς να απορροφήσει το προϊόν του. Αλλάζει η μόδα, αλλάζουν οι ανάγκες, αλλάζουν οι κοινωνικοί συσχετισμοί, οφείλει να απομνημονεύει δουλικά τους κανόνες και να προσαρμόζεται, διαφορετικά περνάει στα αζήτητα, δεν έχει αξιοπιστία και χάνει την επαγγελματική του πειθώ.

Στο τραπέζι του σαλονιού συγγένισσάς μου στη Νέα Υόρκη ήταν απλωμένες πάνω από είκοσι ειδοποιήσεις για πληρωμές ή δόσεις. Ηλεκτρικό, φωταέριο, φόροι, δάνεια, δίδακτρα παιδιών, ακόμη και η απαραίτητη συνδρομή προς τον δήμο για την απαλλαγή του πεζοδρομίου του σπιτιού από τον παγετό, ώστε, αν χρειαστεί, να πληρωθούν τα έξοδα και η ηθική αποζημίωση στον περαστικό που γλίστρησε και έσπασε το πόδι του!

Οταν έγραφε τον «Εμποράκο» του ο Μίλερ πριν από εβδομήντα χρόνια, αυτά τα σύνδρομα ήταν ιδιομορφία της αμερικανικής κοινωνίας. Τώρα είναι σχεδόν παγκόσμια.

Αν ο πλασιέ (και υπάρχουν εκατοντάδες είδη πλασιέ: αλήθεια, ένας φροντιστής ή ένας δάσκαλος που παραδίδει ιδιαίτερα μαθήματα πλασιέ δεν είναι;) απολέσει την όποια αξιοπιστία του στον κύκλο που προωθεί τα προϊόντα του (ένα φροντιστήριο για τις εισαγωγικές διπλασιάζει την πελατεία αν «πιάσει» και διδάξει τα θέματα που έπεσαν στις εξετάσεις!), περνάει στο περιθώριο, και αν έχει προνοήσει όσο εργάζεται και ευδοκιμεί να έχει ασφαλιστεί για να εισπράξει στα γεράματά του ένα συμπλήρωμα της σύνταξής του ή όταν πεθάνει να το εισπράξει η οικογένειά του, τότε ο θάνατος ισοδυναμεί με χρηματική κατάθεση, με τόκο, με χρεόγραφα, είναι επένδυση. Και όπως έλεγα σε μια παλιότερη επιφυλλίδα για άλλη παράσταση του έργου, ο θάνατος είναι υπεραξία. Δηλαδή βγαίνουμε στην αγορά εργασίας και ως εγγύηση καταθέτουμε τον λογαριασμό που αντιστοιχεί στην ασφάλειά μας λόγω θανάτου.

Μεταπολεμικό ρέκβιεμ. Ο Μίλερ έγραψε ένα μεταπολεμικό ρέκβιεμ την εποχή που η χώρα του έβγαινε από τον πόλεμο και είχε ρίξει και τη βόμβα στη Χιροσίμα! Και το έργο αυτό μας αφορά όλους σήμερα, πέρα από ιδεολογικά στερεότυπα. Για ρίξτε μια ματιά στη σημερινή κομμουνιστική (!) Κίνα και τους «εμποράκους» Κινέζους στου Ψυρή.

Ο Μίλερ βέβαια δεν γράφει ούτε κοινωνιολογική ούτε εμπορική ούτε συνδικαλιστική μελέτη. Γράφει καθαρό ρεαλιστικό θέατρο. Θα έλεγα θέατρο κριτικού ρεαλισμού. Αυτό σημαίνει πως επιλέγει γωνίες λήψης τέτοιες ώστε να αποκαλύπτονται (και συχνά να ξεγυμνώνονται) οι προθέσεις, οι ψευδαισθήσεις, οι κρυψίνοιες και τα προσωπεία των ανθρώπων μιας κοινωνίας ανάλογων συμπολιτών.

Στο θέατρο Εμπορικόν ο Γιώργος Σκεύας τολμά και επιτυγχάνει να δοκιμαστεί ως μεταφραστής, σκηνοθέτης και σκηνογράφος. Αυτό σημαίνει πως έχει ενιαίο άξονα ερμηνείας, θα έλεγα καμβά, και πάνω σ’ αυτόν κέντησε τις ερμηνείες των έμπειρων πρωταγωνιστών του.

Ετσι έχουμε ένα έξοχο κατόρθωμα υποκριτικού ήθους και ύφους. Ο Δημήτρης Καταλειφός έφτασε εκεί όπου είναι το ζητούμενο του Μίλερ. Οπως όλοι οι Αμερικανοί, από τον Ο’Νιλ έως τον Αλμπι, αναζητούν να εντάξουν στα τραύματα του αμερικανικού ονείρου την ταραχή του αρχαίου δράματος, ο Καταλειφός βρήκε το κλειδί: Αίας.

Η Μαρία Καλλιμάνη δίδαξε με έξοχα υλικά συναισθημάτων και στάσεων την προτεσταντική συζυγική δραματική υπομονή και ανοχή.

Ο Γιώργος Ζιόβας σε ένα μοτίβο πανάρχαιο (φάσμα νεκρού –  από τους «Πέρσες» ήδη) κατόρθωσε να το εντάξει στον σύγχρονο αστικό μύθο. Νούσης και Λέκκας μετρημένοι και ευθύβολοι. Ο Χρ. Ευθυμίου οικείος και θερμός και ο «Χορός» των γειτόνων λειτουργικά νόμιμος σε σύγχρονη εκδοχή.