Οταν τελείωσε {LF}η παιδική ηλικία

Μετά την ανάγνωση δυσκολεύεσαι να ομολογήσεις στον εαυτό σου τι είναι περισσότερο φρικιαστικό: τα στιγμιότυπα της καθημερινής κτηνωδίας ή ο «βιομηχανικός» ρυθμός με τον οποίο συνέβησαν. Ο ίδιος ο συγγραφέας, άλλωστε, δεν καταφεύγει σε επιθετικούς ή υπερθετικούς προσδιορισμούς. Δυστυχώς, τα γεγονότα μιλούν από μόνα τους. «Το Μνημείο του Αουσβιτς εκτιμά… ότι εκτοπίστηκαν συνολικά τουλάχιστον 232.000 παιδιά και έφηβοι έως δεκαεπτά χρόνων, από τους οποίους 216.300 ήταν Εβραίοι και 11.000 Σίντι και Ρομά» σημειώνει ο Αλβιν Μέγιερ στον τόμο «Μην ξεχάσεις το όνομά σου – Τα παιδιά του Αουσβιτς» (εκδ. Καπόν, μτφ. Καρίνα Λάμψα – Παυλίνα Δηράνη), που κυκλοφόρησε πρόσφατα, λίγες ημέρες πριν από τη συμπλήρωση 75 χρόνων από την απελευθέρωση του στρατοπέδου εξόντωσης. «Στις 27 Ιανουαρίου 1945 απελευθερώθηκαν συνολικά μόνο 416 παιδιά, ηλικίας έως δεκατριών χρόνων, καθώς και 234 αγόρια και κορίτσια μεταξύ δεκατεσσάρων και δεκαεπτά χρόνων. Ανάμεσά τους, νεογέννητα και νήπια».

Ο ίδιος ήταν 22 ετών όταν το καλοκαίρι του 1972 πέρασε για πρώτη φορά τη βαριά σιδερένια πύλη. Στις επόμενες δεκαετίες ο δημοσιογράφος ξεκίνησε μια μεγάλη έρευνα για να φέρει στο φως την άγνωστη ιστορία των παιδιών του στρατοπέδου. Για τον ίδιο λόγο που ένα από αυτά, ο Θεσσαλονικιός Χάιντς Κούνιο, θέλησε από το 1992 «να ξαναδώσει τα ονόματά τους σε όλους τους Εβραίους, παιδιά, γυναίκες και άντρες από τη Θεσσαλονίκη και από όλη την Ελλάδα, που δολοφονήθηκαν στο Αουσβιτς και τα άλλα στρατόπεδα» (για την ιστορία, το κατάφερε για 48.000 ονόματα).

Η εξιστόρηση ξεκινάει ακριβώς με τον Κούνιο στην προπολεμική Σαλονίκη, όπου μαζί με την αδερφή του πηγαίνουν σε ελληνικό σχολείο, ενώ η θρησκευτική τους συνείδηση διαμορφώνεται στην ακμάζουσα εβραϊκή κοινότητα. Είναι η περίοδος που η Μεγάλη Σχολή Ταλμούδ Τορά της πόλης, ιδρυθείσα το 1520, αποτελεί πολιτιστικό κέντρο και ανώτατη σχολή για την εκπαίδευση ραβίνων. Με την εισβολή των ναζί στην Ελλάδα το 1941 αυτό το στρώμα ιστορίας σαρώνεται. Για τον 13χρονο Χάιντς και χιλιάδες συνομηλίκους του σε όλη την Ευρώπη συμβαίνει αυτό που περιέγραψε ο Βερολινέζος Γιούργκεν Λεβενστάιν στον συγγραφέα, σε μία από τις συνολικά 42 συνεντεύξεις που πήρε από «παιδιά του Αουσβιτς»: «Τελείωσε η παιδική μου ηλικία».

Στις 20 Μαρτίου 1943 ο Χάιντς Κούνιο γίνεται ο αριθμός 109565, μετά την άφιξη στο Αουσβιτς 2.800 Εβραίων μέσα σε βαγόνια ζώων. «Μετά τη διαλογή προωθήθηκαν ως κρατούμενοι στο στρατόπεδο 417 άντρες και 192 γυναίκες… Τα υπόλοιπα 2.191 άτομα δολοφονήθηκαν προφανώς στους θαλάμους αερίων». Ο πατέρας του Χάιντς, Σαλβατόρ, παίρνει το νούμερο 109564, η αδερφή του Ερικα το 38912 και η μητέρα τους Χέλα το 38911. Απ’ την πρώτη νύχτα χωρίζεται από τις δύο γυναίκες και μένει με τον πατέρα του. Οι τέσσερίς τους θα βρεθούν ξανά μαζί τον Σεπτέμβριο του 1945 στη Θεσσαλονίκη, έχοντας επιβιώσει από το ακρότατο όριο της «απανθρωποποίησης».

Εξαίρεση στον θάνατο. Είναι η εξαίρεση στον γενικό κανόνα του θανάτου. Στις 200 σελίδες όπου ανασυντίθεται ο μη τόπος του στρατοπέδου – από τις 700 του βιβλίου – η κοινοτοπία του Κακού δοκιμάζει συνεχώς τις αντοχές του αναγνώστη. Η ευκολία των Ες Ες να «παράγουν» τον θάνατο σε πολλές εκδοχές απεκδύοντας τα θύματα από την ανθρώπινη διάστασή τους. Η εικόνα με 1.200 ανθρώπους στοιβαγμένους σε μια ξύλινη παράγκα, όπου όλοι στέκονται στο πάτωμα με το στήθος τους κολλημένο στην πλάτη του μπροστινού. Τα πτώματα των βρεφών που στοιβάζονται σε ένα ξύλινο κλουβί του αναρρωτηρίου. Και από την άλλη, η ενοχή των θυμάτων, η οποία επιβιώνει ύστερα από χρόνια. Ο Γκαμπρ Χιρς δεν θυμόταν την ώρα της συνέντευξης στον Μέγιερ, ούτε πότε, ούτε πώς τον χώρισαν από τη μητέρα του τον Ιούνιο του 1944, όταν έφτασαν από την Μπεκεστσάμπα της Ουγγαρίας. «Σαν να έχει σβηστεί από τη μνήμη μου, και αυτό με ενοχλεί πολύ μέχρι σήμερα». Ηταν ο τόπος όπου έσβηνε η ανθρώπινη θέληση. «Θελήσαμε να της πάρουμε το παιδί» αφηγείται ο Βιεννέζος Νόρμπερτ Λόπερ για μια Γαλλίδα 18-20 ετών. «Κι εκείνη ούρλιαξε: “Οχι, δεν δίνω το παιδί μου” […] Ετσι, οδηγήθηκε στον θάλαμο αερίων μαζί με το παιδί της». Ηταν ο τόπος όπου η ανθρώπινη θέληση αντιστεκόταν μέχρι τέλους. «Σε αυτόν τον πρωτοφανή χαλασμό… έπιασε ξαφνικά το μάτι μου, πέντε μέτρα μπροστά μου, κάτω από το φως των προβολέων, τη μητέρα μου» θυμάται ο Ρολφ Βάινστοκ από το Φράιμπουργκ, στιγματισμένος με τατουάζ υπ’ αριθμόν 59000, κατά τη «διαλογή» του τον Ιούνιο του 1942. «Περπατούσε αγκαζέ με άλλες γυναίκες, με το κεφάλι ψηλά. Την ώρα που επιβιβαζόταν στο αυτοκίνητο, με είδε. Σήκωσε αμέσως το χέρι της και με σφιγμένη τη γροθιά, που την κρατούσε κάτω από το πιγούνι, φώναξε: “Rolf, ψηλά το κεφάλι!”. Η μητέρα μου θανατώθηκε στον θάλαμο αερίων τον Αύγουστο του 1942».

Από τη στιγμή που ο Μέγιερ ανέλαβε την επώδυνη διαδικασία να αναλύσει την καυστική μνήμη, έφτασε στις άυπνες νύχτες, τους εφιάλτες, τις ψυχώσεις και τις φοβίες τής μετά Αουσβιτς εποχής. Παιδιά που δεν χωρούσαν σε καμία οικογένεια, δεν έβρισκαν δουλειά εάν εξομολογούνταν την παραμονή τους στο στρατόπεδο εξόντωσης, που αναζήτησαν την επιβίωση εκτός Ευρώπης – όπως ο Γιάνεκ Μαντλεμπάουμ με οικογένεια σήμερα στο Κάνσας Σίτι των ΗΠΑ. Παιδιά στα οποία δεν αναγνωρίστηκε ότι διώχθηκαν και κακοποιήθηκαν. «Δεν ήταν λίγες οι φορές που τύχαινε οι μεταπολεμικοί ειδικευμένοι γιατροί να είναι πρώην ναζί που τους βάραιναν τεράστιες ευθύνες… Γιατροί που αναλάμβαναν την αξιολόγηση “εξακολουθούσαν να ταυτίζονται με τον δράστη και αμύνονταν ως προς τον δικό τους φόβο, την ντροπή και τα συναισθήματα ενοχής” που τους προκαλούσε η αντιπαράθεση με τα δεινά των θυμάτων, αρνούμενοι τον πόνο τους και υποτιμώντας τον». Η μεταπολεμική ιστορία της Ευρώπης, όπου η θέληση για επιβίωση συμβάδιζε με το μετατραυματικό άγχος αλλά και την αποσιώπηση της προσωπικής ευθύνης. Μια Ευρώπη που συγχωρούσε, αλλά δεν ξεχνούσε.