Δάσκαλοι και δάσκαλοι – μαθητές

Πριν τριάντα χρόνια ένας μαθητής μου, σπουδαίος αρχιτέκτονας σήμερα, έγινε δεκτός για μεταπτυχιακές σπουδές στο ΜΙΤ, το εξαίσιο τεχνολογικό πανεπιστήμιο, το σημαντικότερο του είδους του στον κόσμο. Εκεί Πρόεδρος για χρόνια, και Καθηγητής, ήταν ο μέγας γλωσσολόγος (για σκεφτείτε! Πρόεδρος τεχνολογικού ιδρύματος, γλωσσολόγος!) Νόαμ Τσόμσκι. Οταν ο έλληνας αρχιτέκτονας εμφανίστηκε ενώπιόν του για την καθιερωμένη συνέντευξη, ο σπουδαίος αυτός ακτιβιστής και δάσκαλος του έκανε την πρώτη ερώτηση: «Οταν σας αναθέσουν ένα έργο, ανεξάρτητα από τη χρήση του – σχολείο, νοσοκομείο, φυλακές, ορφανοτροφείο, μουσείο, σταθμό τρένου, αεροδρόμιο, αλλά και πολυκατοικία και ατομική κατοικία ή εξοχική βίλα ή ατομικό καταφύγιο – ποια λέξη, ποια έννοια θα έρθει πρώτη στη συνείδησή σας»; Ο υποψήφιος διδάκτωρ ανέφερε μια σειρά από τεχνικούς όρους, το έδαφος, τα υλικά, το καθεστώς, τη νομοθεσία. Ο μέγας Δάσκαλος, αφού τα δέχθηκε όλα του είπε πως, Ελληνας όντας, περίμενε πρώτη λέξη που θα του ερχόταν στη γλώσσα θα ήταν η ελληνική λέξη ΑΝΑΓΚΗ, και την πρόφερε στα ελληνικά!

Θυμίζω πως η ΑΝΑΓΚΗ ήταν η υπέρτατη θεά στην ελληνική αρχαιότητα, αφού στην ΑΝΑΓΚΗ και οι θεοί επείθοντο! Υπάκουαν, υποτάσσονταν.

Ο Τσόμσκι εισηγήθηκε ως γλωσσολόγος τη λειτουργική γλωσσολογία, αντίστοιχη με τη λειτουργική αρχιτεκτονική, μια αρχιτεκτονική που, για να χτίσει, οφείλει προηγουμένως να εξετάσει ποιες ανάγκες του ανθρώπου θα υπηρετήσει ή θα θεραπεύσει. Παρενθετικά εδώ σπεύδω ν’ αναφερθώ στο αριστούργημα του Ουγκώ «Η Παναγία των Παρισίων». Εκεί ένας αββάς που κατοικεί σε ένα υπερώο του μεγάλου ναού, σε εποχή που καίγονταν στην πυρά από τους Ιησουίτες οι επιστήμονες, όπως ο Τζιορντάνο Μπρούνο και ο Γαλιλαίος (που γλίτωσε!), ασχολείται με αλχημιστικά πειράματα για ν’ ανακαλύψει τη χρυσή λίθο, βρίσκεται σε αδιέξοδο και τη νύχτα περιφέρεται στην άδεια εκκλησία της Παναγίας των Παρισίων και στην αγωνία του χαράσσει σε μια καπνισμένη παραστάδα τη λέξη ΑΝΑΓΚΗ, ελληνικά. Ο Ουγκώ είχε δει το χάραγμα, περιδιαβάζοντας στον ναό και εμπνεύστηκε το μυθιστόρημα.

Αυτές οι σκέψεις και οι αναφορές αναδύθηκαν από τον βυθό της μνήμης μου, διαβάζοντας ένα έξοχο βιβλίο με 18 άρθρα και συνεντεύξεις του αλησμόνητου φίλου και έξοχου αρχιτέκτονα, πολεοδόμου και χωροτάκτη Παναγή Ψωμόπουλου που αποχαιρετήσαμε από τη γήινη ζωή πριν από δύο χρόνια. Ο Ψωμόπουλος ήταν ένας παιδευτικός θησαυρός: μιλούσε κι έγραφε άριστα Αγγλικά, Γαλλικά, Ιταλικά και Ισπανικά, μέτρια Γερμανικά και αρκετά καλά Αραβικά και Ρώσικα!! Ασχολήθηκε ως μελετητής ή ως υπεύθυνος έργων με την ανάπτυξη προγραμμάτων κατοικίας, χωροταξίας, πολεοδομίας, σχεδιασμού κεντρικών περιοχών πόλεων, κτιριολογικών και αρχιτεκτονικών μελετών, διαμόρφωσης τοπίου και εσωτερικών χώρων, για λογαριασμό κρατών και ιδιωτών στην Αίγυπτο, τη Βολιβία, τη Βραζιλία, τη Γαλλία, τη Ζάμπια, τις ΗΠΑ, την Ιορδανία, το Ιράν, το Ιράκ, τον Λίβανο, τη Λιβύη, τη Σαουδική Αραβία, το Σουδάν και, βέβαια, την Ελλάδα. Ως συνεργάτης και διευθυντής και καθηγητής οικιστικών επιστημών, υπεύθυνος μεταπτυχιακών σπουδών του «Αθηναϊκού Κέντρου Οικιστικής» του Αθηναϊκού Τεχνολογικού Ομίλου που ίδρυσε και κατέστησε διεθνές ο αρχιτέκτονας Κωνσταντίνος Δοξιάδης. Για ν’ αντιληφθούμε τι είχαμε κάποτε σε αυτόν τον τόπο και τι προδώσαμε, αναφέρω πως Διευθυντής Σπουδών του Κέντρου ήταν ο Ευάγγελος Παπανούτσος και συχνά δίδασκαν ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος λογοτεχνία, ο Ιωάννης Κακριδής αρχαία λογοτεχνία και ο Μανόλης Ανδρόνικος αρχαιολογία. Μέσα στην εκπαιδευτική αυτή κυψέλη ο Ψωμόπουλος ήταν μια γόνιμη, εργάτιδα μέλισσα.

Είχα την ευτυχία να τον γνωρίσω, να συνομιλήσω και συχνά να διαφωνήσω μαζί του, ιδίως, όταν και οι δύο βρεθήκαμε στο ΔΣ της «Εταιρίας Σπουδών» που είχε ιδρύσει η Σχολή Μωραΐτη σε δύσκολες κι επικίνδυνες εποχές, εν μέσω χούντας. Ηταν μεγάλη χαρά και λουτρό παιδείας να συνυπάρχεις και να συνδιαλέγεσαι με τον Παναγή και συνάμα τον Αντώνη Μωραΐτη (φοιτητή του Συκουτρή), τον Παντελή Πρεβελάκη, τον Νίκο Χουρμουζιάδη, τον Βασίλη Κρεμμυδά, τον Αλέξη Δημαρά, τον Κωστή Σκαλιόρα, τον Τάσο Λιγνάδη, τον μεγάλο μαθηματικό και δάσκαλο Λεγάτο, για να μείνω μόνον στους αποδημήσαντες.

O Ψωμόπουλος διακρινόταν για την ευστροφία του, την πλατιά του ενημέρωση πάνω στη Λογοτεχνία, τη Μουσική, το Θέατρο και το Σινεμά. Τα τελευταία χρόνια δεν υπήρχε πρεμιέρα σπουδαίου θιάσου που, για λόγους επαγγελματικούς, εγώ παρακολουθούσα που να μη συναντήσω τον Ψωμόπουλο. Και πόσο συχνά μετά την παράσταση, για ώρα πολλή, ανταλλάσσαμε απόψεις στο πεζοδρόμιο. Αν, θέλοντας να ολοκληρώσω την παρουσία του στον χώρο της Παιδείας, έλεγα πως ήταν ένας αναγεννησιακός άνθρωπος, δεν θα ήταν υπερβολή, αντίθετα, ο ορισμός του όρου.

Η ευγένεια αυτού του χαρισματικού πολίτη (και τονίζω τον όρο «πολίτη») ήταν μοναδική. Αποσπώ και ζητώ την κατανόησή σας μια προσωπική κατάθεση. Στις εκδηλώσεις, στα μαθήματα της «Εταιρίας Σπουδών», και στην αίθουσα της οδού Σίνα και στην Αρχαία Αγορά και στην Πλατεία του Παναθηναϊκού Σταδίου, απαγορευόταν, φυσικά, το κάπνισμα. Η μακαρίτισσα γυναίκα μου κάπνιζε και έβγαινε συχνά στον δρόμο. Ε, ο Παναγής πάντα της έκανε παρέα και πάντα γνοιαζόταν για την εκπαιδευτική πείρα της γυναίκας μου και τα προβλήματα παιδείας.

Στον εξαίρετο τόμο με κείμενά του που κυκλοφόρησε ο εκδοτικός οίκος Ευρασία, που επιμελήθηκε και προλογίζει ο διεθνούς φήμης αρχιτέκτονας Αλέξανδρος Παπαγεωργίου – Βενετάς, εμπίπτουν στην ειδίκευσή μου, ώστε να μην ομιλώ για πράγματα που θαυμάζω, αλλά δεν ελέγχω μέθοδο και ανάλυση. Το πρώτο αναφέρεται στον μεγάλο αρχιτέκτονα και Ελληνα (το τονίζω) Δημήτρη Πικιώνη, δάσκαλο του Ψωμόπουλου και αργότερα συνεργάτη. Θα ήταν κρίμα να προσπαθήσω να εξηγήσω με δικά μου λόγια την αποτίμηση του έργου του Πικιώνη, γι’ αυτό και παραπέμπω αυτολεξεί: «Τον πνευματικό Πικιώνη, για να τον κατανοήσουμε καλύτερα, πρέπει να τον τοποθετήσουμε μέσα στο γενικότερο πνευματικό κλίμα της εποχής. Από το τέλος του 19ου αιώνα το ευρωπαϊκό πνεύμα πραγματοποίησε μια μεγάλη στροφή. Η αφελής εμπιστοσύνη στον ορθολογισμό μοιάζει να κλονίζεται εκ βάθρων. Οι φυσικοί αναγκάζονται να λογίζονται με πιθανότητες πάνω σε ένα σύμπαν που φάνηκε ξαφνικά να ενέχει μια θεμελιακή απροσδιοριστία. Αποκαλύπτεται το ανορθολογιστικό βάθρο της ανθρώπινης ψυχής και κηρύσσονται τα πρωτεία της ενόρασης. Ακούγονται ξανά μερικές φωνές γνήσια θρησκευτικές και δίνεται στη ζωή τραγικό νόημα. Οι φιλοσοφίες της Ανατολής έχουν ήδη ασκήσει της γοητεία τους στους στοχαστές της Δύσης, που, παράλληλα, φέρνουν στην επικαιρότητα τους προσωκρατικούς. Η Εθνολογία και η Προϊστορία που ανακαλύπτουν τ’ αχνάρια της πρωτόγονης νοοτροπίας, μαζί με τη Λαογραφία, διαπιστώνουν παράδοξες συγγένειες κι αποκαθιστούν μυστικές αναλογίες. Ο Ευρωπαίος μοιάζει να ξαναβρίσκει το νήμα μιας κοινής παγκόσμιας παράδοσης… Η πολλαπλότητα τούτη είναι που οδηγεί βασικά τον εικοστό αιώνα στον εκλεκτικισμό και τον συγκρητισμό».

Θεωρώ έξοχο το θεωρητικό επίγραμμα του Ψωμόπουλου για τον Πικιώνη: «Είναι ο “μυστικός” ενός ιδεαλισμού με φυσιοκρατική πανθεϊστική απόχρωση». Για να καταλάβετε τον ορισμό, κάντε έναν περίπατο με τα παιδιά ή τα εγγόνια σας και επισκεφτείτε την Παιδική Χαρά της Φιλοθέης, έργο – απόσταγμα ζωής του Πικιώνη. Αυτόν τον Πικιώνη, καταφάσκοντας στο έργο του και συνεχίζοντάς το, μας κληροδοτεί σε σκοτεινές εποχές, όπως η σημερινή, ο Παναγής Ψωμόπουλος.

Δεύτερο κείμενο της συλλογής που θέλω να προβάλω είναι ένα τελείως προσωπικό του βίωμα του 2011 για τη ζωγραφική του Νίκου Χατζηκυριάκου – Γκίκα. Τιτλοφορώντας το άρθρο του «Ζωγραφίζοντας με τον Γκίκα», εξηγεί πως εννοεί «Σχεδιάζοντας με τον Γκίκα», που υπήρξε δάσκαλός του στο Πολυτεχνείο, και με τρόπο λιτά συνταρακτικό αναλύει πως ο σκουντούφλης εκείνος πρωτοπόρος δάσκαλος και ζωγράφος, σωκρατικά, χωρίς θεωρίες και φετφάδες, μυούσε τον νέο και γόνιμη γη καλλιτέχνη να βρει τον δρόμο του μέσα από κακοτράχαλα σταυροδρόμια αποπροσανατολισμού.

Τα δύο αυτά κείμενα, για τον Πικιώνη και τον Γκίκα, θα έπρεπε να είναι εγκόλπια μύησης στον ελληνικό τρόπο ματιάς και βίωσης, αν υπήρχε Παιδεία ζωής στον τόπο. Τα οφείλουμε στον Ψωμόπουλο.