Αγγελοι πεσμένοι στη Δύση

Ο Τζον Απνταϊκ είχε συγκρίνει το μοναδικό στυλ του Ντένις Τζόνσον με τη σπιρτάδα ενός πρώιμου Χέμινγουεϊ. Το σύμπαν του επιδραστικού διηγηματογράφου των περιθωριακών ψυχών μιας Αμερικής που γέρνει προς την αυτοανάφλεξη ήταν ένας χώρος όπου η όποια προσπάθεια λύτρωσης είναι προσωρινή. Η ετοιμόρροπη αφήγηση εκφράζει τα παθολογικά γνωρίσματα του μυαλού.

Μαθητής του Ρέιμοντ Κάρβερ ήδη από το Πανεπιστήμιο της Αϊοβα, ο Ντένις Τζόνσον υπηρέτησε σχεδόν όλα τα είδη του λόγου από ανάλογα πόστα: πεζογράφος, ποιητής, διηγηματογράφος, αρθρογράφος και θεατρικός συγγραφέας. Οξύτερος από τον δάσκαλό του, με κρουστό λόγο και φυγόκεντρη πλοκή, υπήρξε ο κειμενικός ερμηνευτής των περιπλανητών, των ανθρώπων που βρίσκονται σε διαρκή πτώση. Παραβατικοί χαρακτήρες που ξεπροβάλλουν από το εκστατικό περιβάλλον της υπαρξιακής τους στέρησης.

Βάζοντας μπροστά τα ξέφτια της εμπειρίας του, ο συγγραφέας έφερε τα αθύρματα του αμερικανικού ονείρου στο λευκό φως ενός λογοτεχνικού εκκρεμούς. Αρκετοί προσέδωσαν στα έργα του ένα είδος «μπουκοφσκικού» ναρκισσισμού. Ιδιαίτερα πάνω στον τρόπο που αναλαμβάνει να οριοθετήσει τους χαρακτήρες του. Ομως ο λόγος του πόρρω απέχει από παρόμοιες κατηγοριοποιήσεις, καθώς διαθέτει την οξυδέρκεια του παρατηρητή που πάσχει. Αφήνει τις λεπτομέρειες να μιλήσουν με τρόπο άμεσο και όχι τη «γραφή» του υποκειμένου.

Το 1992 εκδίδει την περίφημη συλλογή διηγημάτων με τίτλο «Jesus Son», που έμελλε να σημαδέψει τη συγγραφική του πορεία. Ενας τόμος από έντεκα αφηγηματικές πράξεις, που συνδέει ανούσιες εγκληματικές δράσεις ανά την αμερικανική ύπαιθρο. Ολες συνδέονται με έναν απελπισμένο αφηγητή, εξαρτημένο από ουσίες. Ο άξονας της μυθιστορίας έχει σαν μοτίβο έναν άνθρωπο που ψάχνει να βρει ποιος είναι, αλλά συνεχώς επιβαίνει στο λάθος όχημα. Το 2011 οι εκδόσεις Πατάκη φέρνουν στα ελληνικά το κύριο μυθιστόρημά του: «Δέντρο από καπνό» (μετάφραση Γιώργος – Ικαρος Μπαμπασάκης). Μια δυναμική μυθοπλασία που ψήνεται στον πυρετό της παράνοιας του πολέμου στο Βιετνάμ. Το πλήθος των χαρακτήρων υποφέρει από εσωτερικά διλήμματα, ανίκανοι να αγαπήσουν, οδηγούνται στο χείλος της αβύσσου και πάλι πίσω.

Τα διηγήματα

Οπως είχε δηλώσει και ο ίδιος, ποτέ δεν υπολόγιζε με μαθηματικούς όρους το υλικό του. Περισσότερο συσσώρευε λέξεις και συναισθηματικές κόγχες μέσα στα χρόνια και εν συνεχεία έμπλεκε τα επιμέρους στοιχεία μεταξύ τους, όπως περίπου μια «φρι τζαζ» σύνθεση. Η παρούσα συλλογή διηγημάτων είναι η τελευταία της ζωής του και εκδόθηκε περίπου έναν χρόνο μετά τον θάνατό του, στις 24 Μαΐου 2017. Τα πέντε στο σύνολο εκτεταμένα διηγήματα του τόμου καταπιάνονται με τη θνητότητα και την παραίσθηση του αποσυνάγωγου τρόπου ζωής. Ο ρεαλισμός διαπλέκεται με το φανταστικό στοιχείο, για όσους έχουν την ευφυΐα να σκέφτονται και να τολμούν χωρίς δίχτυ ασφαλείας. «Η πραγματικότητα δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια εντύπωση, κι αυτή φευγαλέα» είχε διατυπώσει παλιότερα ο Ντένις Τζόνσον. Στη «Γενναιοδωρία της γοργόνας» διατηρεί στο ακέραιο το βάρος εκείνης της φράσης. Στο πρώτο και ομώνυμο διήγημα της συλλογής, ένας διαφημιστής – μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας – αναπλάθει τον βίο και την πολιτεία των φίλων του. Ενας σπαρακτικός απολογισμός, που δεν ξεπέφτει σε μελοδραματικά κλισέ, του παρελθόντος ενός ανθρώπου που παραμένει ένα ενδεχόμενο εκείνου που υπήρξε κάποτε.

Το δεύτερο διήγημα με τίτλο «Αστροφεγγιά στο Αϊνταχο» είναι ένας μακροσκελής μονόλογος ενός νεοεισερχομένου σε κλινική απεξάρτησης από αλκοόλ. Ο Ντένις Τζόνσον, εθισμένος και ο ίδιος σε πλείστες όσες ουσίες κατά τη διάρκεια της ζωής του, ανεβάζει τον ήρωά του στον γύρο του θανάτου της παραίσθησης. Στέλνει φανταστικά γράμματα σε όποιον γνωρίζει. Μέσα από τις πυκνές και φαινομενικά ασύνδετες εξομολογήσεις, ο ήρωάς μας προσπαθεί να πλησιάσει την αλήθεια του, που την έχει απεμπολήσει στη ζάλη του εθισμού. Στο επόμενο με τίτλο «Μπομπ ο Στραγγαλιστής» περιγράφεται μια φέτα ζωής από την περίπου καθημερινότητα των φυλακών. Και λέμε «περίπου» διότι ο Ντένις Τζόνσον εδώ θέλει να σκιαγραφήσει τη σκληρή ενηλικίωση ενός δεκαοκτάρη πιτσιρικά που μόλις έχει συλληφθεί. Ανάμεσα στα κελιά θα συναντήσει τους «Απόστολους» του δικού του χαμού.

Στα δύο τελευταία, «Θρίαμβος επί του τάφου» και «Doppelganger, Poltergeist», ξεδιπλώνεται ένα κολάζ που προσδοκά ένα είδος θρησκευτικής παρακέντησης του μυαλού. Από την προϊστορία στα χωροχρονικά παραβολικά κάτοπτρα του ονείρου από LSD. Μάγοι, ποιητές, προφήτες, παρανοϊκοί, αναχωρητές, φαντάσματα, ο χαμένος δίδυμος του Ελβις, μια εγχείρηση στο γόνατο μπορούν να καταλήξουν σε μια πανδαισία υπνωτιστικής γραφής. Οι λέξεις ξεχύνονται μέσα από τον Ντένις Τζόνσον με μια εμψυχωτική αγριάδα. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχει η αίσθηση πως όλη αυτή η διάχυτη ενέργεια του κειμένου παραμένει αλυσοδεμένη πίσω από το ουρλιαχτό των παιδιών της γενιάς των μπιτ.

Ο Ντένις Τζόνσον χτίζει τον ήχο της γραφής του γύρω από το απροκάλυπτο θάρρος να καρφώσει κάθε λέξη στο ριζικό του και μέσα από την παραπλανητική πλοκή του να κατασκευάσει έναν λογοτεχνικό χώρο που μαγνητίζει. Η ανάγνωση των κειμένων του απαιτεί ανάλογο θάρρος και από το κοινό. Διηγήματα λοξοπάτητα που εξυφαίνουν την αποκάλυψη αλλά και την ακύρωση της ανθρώπινης ψυχής. Βινιέτες στραπατσαρισμένης μνήμης. Στην άλλη μεριά του Ατλαντικού είναι διάχυτη η άποψη πως ο Ντένις Τζόνσον θα έφτανε πολύ ψηλά. Ομως οι δαίμονές του δεν τον άφησαν. Ας είναι. Το τελευταίο του άγγιγμα στα γράμματα δείχνει πως το επέκεινα μπορεί να «μεταφραστεί» ακόμη και στη γήινη πεζότητα. Η πλαστελίνη της ρήξης του ανθρώπου με τον Παράδεισο.

Ντένις Τζόνσον
«Η γενναιοδωρία της γοργόνας»
Μτφ. Κώστας Σπαθαράκης
Εκδ. Αντίποδες, 2019
Σελ. 224
Τιμή 14,50 ευρώ