Υπάρχουν {CR}κι άλλα στη ζωή πέρα από το ΑΕΠ

^«Δεν μπορούν να μετρηθούν όλα όσα μετράνε και δεν μπορούν να υπολογιστούν όλα όσα είναι υπολογίσιμα». Αυτό το παλιό ρητό είναι ιδιαίτερα εύστοχο καθώς κοιτάμε πέραν του 2020. Κομμάτι της λαϊκής αντίδρασης εναντίον πολιτικών και επιχειρηματικών ελίτ ίσως είναι απλά ότι ο κόσμος αισθάνεται πως οι ελίτ δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για όσα αφορούν τους πολλούς. Ομως ενώ η εμμονή για τη μεγιστοποίηση της απόδοσης της αγοράς και των κερδών τίθεται εν αμφιβόλω, δεν φαίνεται στον ορίζοντα κάτι σημαντικό που θα την αντικαταστήσει.

Το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν είναι εδώ και πολύ καιρό το βασικό μέτρο για τον υπολογισμό του μεγέθους και της επιτυχίας των εθνικών οικονομιών. Είναι ο στόχος-κλειδί της οικονομικής πολιτικής, το οποίο παρακολουθούν στενά πολιτικοί, οικονομολόγοι, επιχειρηματίες και επενδυτές. Ομως το ΑΕΠ είναι και βαθιά – και όλο και περισσότερο – ελαττωματικό.

Παρότι θεωρείται ως αξιόπιστος και αντικειμενικός δείκτης, το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (ΑΕΠ) είναι στην πραγματικότητα μια περίπλοκη στατιστική διαμορφωμένη από μια ιστορία γεμάτη λάθη, άλυτες αντιπαραθέσεις και μεθόδους και ορισμούς που αλλάζουν. Το βασικό πρόβλημα είναι πως το ΑΕΠ δεν μετρά την οικονομική ευημερία αλλά την παραγωγή. Ο δημιουργός του τη δεκαετία του 1930, ο οικονομολόγος Σάιμον Κουζνέτς, θα προτιμούσε να δοθεί πολύ μεγαλύτερη έμφαση στην ευημερία. Ομως η κυβέρνηση των ΗΠΑ του είχε αναθέσει το καθήκον να διαμορφώσει μια μέθοδο μέτρησης στην οποία θα μπορούσε να βασίσει τη δημοσιονομική πολιτική της και να διαμορφώσει τη φορολογία και τις αποφάσεις της για τις δαπάνες. Ετσι και έκανε.

Αποτέλεσμα ήταν μια στατιστική με επίκεντρο αποκλειστικά τις δραστηριότητες της αγοράς, βασισμένη στα τελικά προϊόντα και στις υπηρεσίες προκειμένου να αποφύγει να διπλομετρηθούν ενδιάμεσες παραγωγές, όπως οι πρώτες ύλες. Ομως οι δραστηριότητες που δεν αφορούν την αγορά, όπως η φροντίδα του σπιτιού και το νοικοκυριό, συμβάλλουν στην ευημερία. Αντίστοιχα, κάποιες δραστηριότητες της αγοράς τη βλάπτουν: ας σκεφτούμε τις αρνητικές επιπτώσεις της παραγωγής όπως η μόλυνση. Κανονιστικές αποφάσεις προκάλεσαν πολλαπλές αλλαγές στον ορισμό του ΑΕΠ με την πάροδο των ετών. Στην αρχή κυβερνητικές υπηρεσίες και αργότερα οικονομικές υπηρεσίες θεωρήθηκαν παραγωγικές και σημαντικές και έτσι προστέθηκαν στη διαμόρφωση του ΑΕΠ. Τίποτα απ’ όλα αυτά δεν σταμάτησε το ΑΕΠ να θεωρείται ευρέως μέθοδος μέτρησης της ευημερίας.

Ομως τα προβλήματα δεν σταματούν εκεί. Ενα άλλο θέμα είναι πώς να μετρήσουν τον πληθωρισμό, με δεδομένο ότι η αύξηση των τιμών μπορεί να ενισχύσει το πλασματικό ΑΕΠ ακόμα και όταν ο όγκος της παραγωγής δεν έχει αυξηθεί. Η μέτρηση της παραγωγής γίνεται όλο και πιο δύσκολο καθώς προϊόντα και υπηρεσίες μπερδεύονται τάχιστα. Αρκεί να σκεφτούμε τις περιπλοκές του ψηφιακού κόσμου.

Ενα σχετικό θέμα είναι ότι τα περισσότερα χρήματα δεν κάνουν πάντα τους ανθρώπους πιο χαρούμενους. Αυτό οφείλεται εν μέρει στο ότι οι πολίτες ανησυχούν για το status τους και ίσως να μη νιώθουν ευχαριστημένοι με λιγότερα χρήματα, φτάνει να έχουν περισσότερα από άλλους. Ετσι, η κατανομή του ΑΕΠ, όχι μόνο το σύνολό του, επίσης είναι σημαντικό για την εθνική ευημερία. Ή, όπως απάντησε μια γυναίκα στις προειδοποιήσεις οικονομολόγου για το πώς το Brexit μπορεί να μειώσει τη βρετανική παραγωγή, «αυτό είναι το δικό σας αναθεματισμένο ΑΕΠ. Οχι το δικό μας».

Εάν αληθεύει ότι «διαχειρίζεται αυτά που μετράς», αυτά τα προβλήματα με το ΑΕΠ είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά, επειδή τείνουν να διαστρεβλώνουν την κυβερνητική πολιτική και τις οικονομικές αποφάσεις. Πιο σημαντικό ακόμα είναι πως εάν αποδεχθούμε ότι το ΑΕΠ δεν είναι μέτρο ευημερίας, θα πρέπει να ρωτήσουμε ποιου τα συμφέροντα εξυπηρετεί.

Τουλάχιστον το ΑΕΠ έχει μια καθορισμένη υποδομή στατιστικής συλλογής και το επίκεντρο της αγοράς του είναι χρήσιμο για τη λήψη δημοσιονομικών αποφάσεων. Παρότι το ΑΕΠ μπορεί να παραμορφωθεί με διάφορους τρόπους, υπάρχουν οικονομολόγοι που αμφιβάλλουν ότι τέτοιου είδου διαστρεβλώσεις αυξάνονται με την πάροδο του χρόνου. Κατά την άποψή τους, το ΑΕΠ μπορεί να είναι ελαττωματικό, όμως παραμένει ο καλύτερος δείκτης εθνικής ευημερίας που είχαμε ποτέ.

Οποια κι είναι τα μειονεκτήματα, τα προφανή ελαττώματα του ΑΕΠ – και η αντίδραση του κοινού εναντίον των ελίτ που έχουν εμμονή με το ΑΕΠ – δείχνουν ότι χρειάζονται εναλλακτικές λύσεις. Παραδόξως, παρότι η ψηφιοποίηση έχει κάνει το ΑΕΠ ακόμα πιο δύσκολο να μετρηθεί, θα μπορούσε να διευκολύνει τη δημιουργία εναλλακτικών. Η έκρηξη της συλλογής στοιχείων – κάποια σε πραγματικό χρόνο και τόπο -, την οποία παρακολουθούμε πλέον, θα μπορούσε να ανοίξει πολλές νέες δυνατότητες μέτρησης. Πάντως σχετικά πρόσφατα, τον περασμένο Αύγουστο, το Business Roundtable, μια οργάνωση στην οποία συμμετέχουν επικεφαλής μεγάλων αμερικανικών εταιρειών, ανακοίνωσε ότι δεσμεύεται να δίνει στοιχεία, στατιστικές και ενημέρωση όχι μόνο στους μετόχους αλλά και σε πελάτες, εργαζόμενους, προμηθευτές και σε κοινότητες.

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο επιχειρηματικός τομέας έχει δεσμευτεί να κοιτάξει πέραν της βραχυπρόθεσμης κερδοφορίας. Ομως καθώς ξεκινά το 2020 – εν μέσω ενός κλίματος κυριολεκτικής και μεταφορικής επιδείνωσης -, επιχειρήσεις και πολιτικοί θα δεχθούν μεγάλη πίεση για να βελτιώσουν την κοινωνική ευημερία. Προκειμένου να επιτύχουν, πρέπει πρώτα να βρουν έναν αξιόπιστο τρόπο να μετρήσουν τα σημαντικά.