Το φλεγόμενο ξίφος

Πρώτα να δούμε τον κόσμο όπως είναι. Ολα είναι φτιαγμένα από ύλη, ακόμη και o νους και το πνεύμα. Οι θεοί δεν ενδιαφέρονται για τους ανθρώπους, ούτε εκδικητικοί είναι ούτε απαιτητικοί. Δεύτερη ζωή δεν υπάρχει. Και ο σκοπός αυτής της ζωής είναι η ευτυχία, κάτι που σημαίνει ήρεμες χαρές και αποφυγή του πόνου. Ας μην περιμένουμε λοιπόν πάρα πολλά. Ας αρκούμαστε σε μικρές απολαύσεις. Ας είμαστε καλοί με τους φίλους μας. Και ας πάψουμε να ανησυχούμε για τον θάνατο.

Αυτή είναι η συνταγή του Επίκουρου για μια ευχάριστη ζωή, όπως αναφέρει μια ειδικός του αρχαίου φιλοσόφου, η Κάθριν Γουίλσον, στο νέο της βιβλίο «Πώς να είσαι Επικούρειος. Η αρχαία τέχνη της καλής ζωής». Σε γιορτινές ημέρες όπως αυτές που περνάμε, αυτό το μήνυμα θα μπορούσε να εισπραχθεί ως πράσινο φως για πλούσιο φαγητό, καλό κρασί και αχαλίνωτο σεξ. Ο Επικουρισμός δεν ταυτίζεται όμως με τον ηδονισμό. Οπως γράφει η Γουίλσον, δεν είναι ένα πρόσχημα για να περνάμε καλά: είναι ένα μέσο για να κάνουμε μια καλή και δίκαιη ζωή.

Πολύ πριν από τον Επίκουρο, ο Δημόκριτος είχε διδάξει ότι όλη η ύλη αποτελείται από μικρά σωματίδια που λέγονται άτομα. Ο Επίκουρος χρησιμοποίησε αυτή τη θεωρία για να εξηγήσει όλα τα ορατά, αλλά και αόρατα, φαινόμενα. Οι ψυχές αποτελούνται κι αυτές από πολύ λεπτά άτομα που διασκορπίζονται όταν πεθαίνει το σώμα. Δεν υπάρχει λοιπόν μετά θάνατον ζωή – άρα γιατί να φοβόμαστε τον θάνατο;

«Το πιο φοβερό από τα κακά, ο θάνατος», έλεγε, «δεν είναι τίποτε για εμάς – στον βαθμό που όσο υπάρχουμε, δεν είναι παρών. Κι όταν πάλι είναι παρών εκείνος, τότε δεν υπάρχουμε εμείς».

Παρούσα, αντίθετα, όσο υπάρχουμε, είναι η θλίψη. Και η ευτυχισμένη ζωή την οποία κηρύσσει ο Επίκουρος δεν μπορεί να μην έχει θλίψη. Το ζητούμενο λοιπόν δεν είναι η εξάλειψή της, αλλά η διαχείρισή της. Η δημιουργική συνύπαρξη δηλαδή της χαράς και του πόνου. Ο διάλογος της απόλαυσης με τη θλίψη, που θα μπορούσε να είναι διάλογος της ζωής με τον θάνατο.

Στην ιστοσελίδα του The Red Hand Files, όπου αλληλογραφεί με το κοινό του, ο Νικ Κέιβ έλαβε πρόσφατα το εξής μέιλ: «Η μητέρα μου δολοφονήθηκε πριν από μερικούς μήνες στη συναγωγή μας από έναν 19χρονο λευκό ρατσιστή που πίστευε ότι οι Εβραίοι καταστρέφουν τη λευκή φυλή. Εξακολουθώ να μη νιώθω τόση οργή για τον δολοφόνο, όσο για τους ανθρώπους που ήταν κοντά στη μητέρα μου και όταν πέθανε εκμεταλλεύτηκαν την κατάσταση προς όφελός τους. Φοβάμαι να ξεπεράσω την οργή μου γιατί αισθάνομαι ότι με συνδέει με τη μητέρα μου και με την τραγωδία όπου έχασε τη ζωή της. Φοβάμαι να προχωρήσω με οποιονδήποτε τρόπο; Εχετε κάποια συμβουλή; Με ευγνωμοσύνη, Χάνα».

Η Χάνα είναι προφανώς κόρη της γυναίκας η οποία σκοτώθηκε στην τρομοκρατική επίθεση που έγινε τον περασμένο Απρίλιο κοντά στο Σαν Ντιέγκο της Καλιφόρνια. Και έγραψε στον διάσημο τραγουδιστή επειδή εκείνος θρηνεί για τον γιο του: τον έχασε βέβαια σε ένα τραγικό δυστύχημα, όχι σε επίθεση, αλλά το αποτέλεσμα είναι το ίδιο.

Ο Κέιβ απάντησε ότι χρειάστηκε χρόνο για να καταλάβει ότι ενώ ο ίδιος και η γυναίκα του είναι οι έσχατοι φύλακες της μνήμης του γιου τους, ο Αρθουρ ανήκε και σε ένα ευρύτερο πλήθος, που πενθούσε κι αυτό. Κι ότι με τον καιρό βρήκαν έναν χώρο μακριά από τις έγνοιες του κόσμου και τα δικά τους αισθήματα, όπου μπορούν να συζητούν με τον γιο τους, και να του λένε ότι τον αγαπούν, κι ότι τους λείπει, κι ότι λυπούνται πολύ. Εναν χώρο σιωπηλό και ευρύ, έναν χώρο νοήματος.

«Η εύλογη ενέργεια της οργής σας είναι το φλεγόμενο ξίφος που κρατάτε πάνω από τη μνήμη της μητέρας σας», έγραψε ο Κέιβ. «Ισως να είναι αυτό ακριβώς που την προστατεύει, που την προφυλάσσει από τις ασφυκτικές απαιτήσεις του κόσμου. Υπάρχει όμως κι ένας άλλος χώρος, πιο σιωπηλός, που υπομονετικά σας περιμένει, και ίσως με τον καιρό βρείτε μια ευκαιρία να αφήσετε προς στιγμήν κάτω το ξίφος και, μιλώντας μέσα στην ιερή σιωπή, να συζητήσετε με τη μητέρα σας, με θλίψη, με λαχτάρα, και ίσως βρείτε εκεί κάποια παρηγοριά. Το εύχομαι από την καρδιά μου».

Ισως να ακούγεται μακάβριο ή, εν πάση περιπτώσει, άτοπο: σας προτείνω, όμως, αυτές ακριβώς τις ημέρες της χαράς, να βρείτε 72 λεπτά ημίφωτος και σιωπής και να παρακολουθήσετε από το YouTube το Ghosteen. Ισως να δείτε μετά τον κόσμο με άλλα μάτια.

Σεξ και φιλοσοφία

Ο Πλάτων έδινε έμφαση στην καλλιέργεια τεσσάρων αρετών: της σοφίας, του θάρρους, της μετριοπάθειας και της δικαιοσύνης. Ο Αριστοτέλης έλεγε ότι η ευτυχία προϋποθέτει και τύχη. Οι Στωικοί υποστήριζαν πως ό,τι συμβαίνει είναι προδιαγεγραμμένο. Κι έρχεται ο Επικουρισμός, η τέταρτη μείζων φιλοσοφική σχολή της αρχαιότητας, να αποκηρύξει τους θεούς και να υμνήσει τους ανθρώπους. Ο Επίκουρος και οι μαθητές του αποτελούσαν ένα είδος κοινότητας με έδρα το σπίτι του φιλοσόφου που περιβαλλόταν από έναν «κήπο». Εκεί έτρωγαν όλοι μαζί, συζητούσαν περί επιστήμης και ηθικής και ανέπτυσσαν τις κοινωνικές τους σχέσεις. Αντίθετα με τις άλλες σχολές, όμως, εδώ λάμβαναν μέρος και οι γυναίκες. Οπως γράφει άλλωστε στο βιβλίο της η Κάθριν Γουίλσον, ο Επίκουρος ήταν διαβόητος για τις ερωτικές του σχέσεις που συνδύαζαν σεξ και φιλοσοφία.