Οι ερμηνείες της μοντέρνας παράδοσης

Στις αρχές της δεκαετίας του ’70, όταν ο Αλέξανδρος Σαμαράς ξεκινά τις σπουδές του στην Αρχιτεκτονική στη Μεταπτυχιακή Σχολή Σχεδιασμού του Πανεπιστημίου Harvard, η Μοντέρνα αρχιτεκτονική βρίσκεται στην ύστερη φάση της, με κυρίαρχες τάσεις τη στρουκτουραλιστική και τη νεο-μπρουταλιστική. Την ίδια στιγμή, σημαντικά βιβλία που δημοσιεύονται την περίοδο αυτή, όπως αυτά των Aldo Rossi, Robert Venturi και Colin Rowe, εγκαινιάζουν την περίοδο που ονομάζουμε Μεταμοντέρνα, στην οποία τα θέσφατα του Μοντέρνου Κινήματος αμφισβητούνται. Η Μοντέρνα πίστη στην ιστορική τομή, την α-συνέχεια με την Ιστορία και τα δημιουργήματά της, αντικαθίσταται από πιο ευέλικτες προσεγγίσεις στο παρελθόν και την παράδοση, στη διευρυμένη της έννοια, ως ένα σύνολο αρχών και στοιχείων που αξίζουν να «παραδοθούν» από τη μια γενιά στην άλλη.

Το κοίταγμα λοιπόν προς τα πίσω απενοχοποιείται και ζητούμενο αποτελεί η επιλογή των αναφορών και η επιτυχής επανερμηνεία και σύνθεσή τους σε ένα νέο, ευρύτερο σύγχρονο πλαίσιο. Η Μοντέρνα αναζήτηση του στοιχειώδους – αυτού που έχει εκκαθαριστεί από (νοηματικές) «προσμείξεις» – με στόχο την «καθαρότητα» του νοήματος αντικαθίσταται από τον νοηματικό πλούτο που στηρίζεται στην ενσωμάτωση αναφορών από την Ιστορία και τις «παραδόσεις» της. Αυτό είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο εργάζεται ο Σαμαράς και αυτό που καθορίζει τα επιλεγμένα αρχιτεκτονικά έργα που παρουσιάζονται στη νέα, εξαιρετικά επιμελημένη μονογραφία του με τίτλο «Bridging Traditions = Γεφυρώνοντας παραδόσεις» που μόλις εκδόθηκε από τις Architectural Publications, με κείμενα των καθηγητών αρχιτεκτονικής Peter G. Rowe και Γεώργιου A. Πανέτσου και του ίδιου του αρχιτέκτονα.

Για τον Σαμαρά, μεγαλωμένο σε κοσμοπολιτικό οικογενειακό περιβάλλον καταξιωμένων επιστημόνων, πολιτικών και ανθρώπων των γραμμάτων και της ανιδιοτελούς κοινωνικής προσφοράς και διαπαιδαγωγημένο σε διακεκριμένα εκπαιδευτικά ιδρύματα, εξωστρεφή, με διεθνείς αναφορές, οι «παραδόσεις» δεν μπορούν παρά να είναι πολλές. Δεν υπάρχει μία και μοναδική «παράδοση», προϊόν ενός και μοναδικού, πολιτισμικού πλαισίου διαμόρφωσης. Κάποιες από τις «παραδόσεις» αυτές έρχονται μέσα από τις σπουδές και τη μελέτη της Ιστορίας, άλλες από καθοριστικά προσωπικά βιώματα. Η επιλογή των αναφορών δεν μπορεί παρά να είναι προσωπική, αποτέλεσμα μιας σύνθετης και μη απόλυτα ανιχνεύσιμης διεργασίας διαμόρφωσης που πραγματοποιείται μέσα στον χρόνο, διαδικασία που χαρακτηρίζει το έργο κάθε δημιουργού.

ΑΦΑΙΡΕΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ. Επιχειρώντας να προσδιορίσουμε τις διαφορετικές «παραδόσεις» που τα έργα του Αλέξανδρου Σαμαρά, που παρουσιάζονται στο βιβλίο, «γεφυρώνουν» δεν μπορούμε παρά να διακρίνουμε ότι κυρίαρχη θέση «βάσης» έχει η επανερμηνεία της Μοντέρνας παράδοσης. Αυτή εμφανίζεται μέσα από τη χρήση αφαιρετικών μορφών και αγκυρώνει τα έργα στον παρόντα χρόνο, απαντώντας ταυτόχρονα στα σύγχρονα σύνθετα κτιριολογικά προγράμματα και τη χρήση των σύγχρονων υλικών και τεχνολογιών δόμησης. Σε αυτήν έρχεται να προστεθεί η παράδοση του λαϊκού ανώνυμου ελληνικού πολιτισμού, της κυκλαδίτικης πλαστικότητας των αφαιρετικών (λευκών) όγκων, μικρής ή μεσαίας κλίμακας που διασπασμένοι, εναποτίθενται αρμονικά στο τοπίο, προσφέροντας μια πολύ ενδιαφέρουσα πολυπλοκότητα. Η τρίτη κύρια δεξαμενή άντλησης αναφορών αφορά στην ευρεία κλασική παράδοση που φτάνει επανερμηνευμένη κυρίως μέσα από τις εκδοχές της: του αθηναϊκού νεοκλασικισμού αλλά και της εκλεκτικής αμερικανικής αρχιτεκτονικής του Greek Revival και του Neo-Colonial Style του 18ου και 19ου αιώνα. Η κλασική παράδοση εμφανίζεται μέσα από τη χρήση κλασικών μορφικών στοιχείων που καταλαμβάνουν μικρότερο ή μεγαλύτερο τμήμα του έργου και προσδίδουν σε αυτό τη συμβολική διάσταση των διαχρονικών αξιών.

Η επιλεκτική, προσωπική αναφορά σε «παραδόσεις» και ο συνδυασμός τους οδηγεί, αναπόφευκτα, στην απουσία μιας επαναλαμβανόμενης, αναγνωρίσιμης προσωπικής γραφής, προϋπόθεσης προβολής στη σύγχρονη αρχιτεκτονική κουλτούρα που βασίζεται στη δημιουργία αναγνωρίσιμων εικόνων που μπορούν να αναπαραχθούν και να μεταδοθούν. Το γεγονός αυτό όμως αντιπαραβάλλεται από την πίστη του Σαμαρά στην ιδιαιτερότητα κάθε έργου και την ευθύνη του αρχιτέκτονα στην κάλυψη των συγκεκριμένων αναγκών κάθε πελάτη. Οπως ο ίδιος γράφει στο κείμενο που περιλαμβάνεται στο βιβλίο: «το θεμελιώδες καθήκον της αρχιτεκτονικής ήταν πάντα να δημιουργήσει μια καλύτερη ζωή για τους χρήστες της και να προσθέσει νόημα και αξία στο περιβάλλον τους… συνδεόμενη με το πνεύμα του (κάθε) τόπου». Και προσθέτει: «Η καλή αρχιτεκτονική είναι “αναπόφευκτη” στον τρόπο που αυτή ταιριάζει με ένα συγκεκριμένο πλαίσιο, δεδομένου του σκοπού της και του χρόνου στον οποίο αυτή υλοποιείται. Πρέπει να γεφυρώνουμε παραδόσεις όπως έμαθα εξαρχής. Πρέπει να αναζητούμε αναφορές στον σχεδιασμό μας, με συνέπεια και συνέχεια, που πηγάζουν από την κατανόησή μας για το παρελθόν, που θα κατασκευαστεί στο παρόν με ένα όραμα για το μέλλον».

Ο Γιάννης Α. Αίσωπος είναι καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Πατρών και διευθυντής του ΠΜΣ Αρχιτεκτονικός και Αστικός Σχεδιασμός