Η μετάνοια ως θυσία

κέφτομαι συχνά πως όχι μόνο το θέατρο αλλά όλες, τουλάχιστον οι παραστατικές, τέχνες καταπιάνονται με καταστάσεις σε κρίση, κοινωνική, οικονομική, ηθική είτε ατομική και οικογενειακή είτε των θεσμών και των κοινωνιών. Φοβάμαι πως δεν θα υπήρχε πιο πληκτικό θέμα για μυθιστόρημα, σκηνικό γεγονός, φιλμ ή χορόδραμα από την έκθεση μιας ισορροπημένης, ευτυχισμένης ανέφελης, τίμιας και άνετης ζωής.

Το πρώτο, το αρχαιότερο δυτικό τουλάχιστον κείμενο, η «Ιλιάδα», ξεκινάει με μια Μήνιν, οργή, και με μια πεδιάδα γεμάτη νεκρούς άθαπτους εξαιτίας της οργής του Απόλλωνα.

Εκτοτε ποίηση, πεζογραφία, θέατρο, χορός, σινεμά καταπιάνονται με δυστυχίες, αποτυχίες, προδοσίες, απογοητεύσεις, ερείπια, μίση και δόλιες συμπεριφορές, θανάτους και αυτοχειρίες, κλοπές, επιορκίες, χρεοκοπίες, απάτες, εκβιασμούς, βιασμούς, δίκες, καταδίκες, εκτελέσεις.

Σκοπεύω να εξαντλήσω τη θεματογραφία της λογοτεχνίας και του θεάτρου, το πρόβλημα για τους δημιουργούς που θα επιλέξουν μια δραματική ή κωμική συνθήκη η οποία θα αποκαλύπτει ή θα ξεμπροστιάζει τα ανθρώπινα πάθη και τα αδιέξοδα χρειάζεται κάθε φορά να ανακαλύπτει ενδιαφέρουσα μορφή και συνάμα σύνθετους, αλλά και αναγνωρίσιμους χαρακτήρες, ώστε να κάνει το πρόβλημα που παρουσιάζει να ερεθίζει τη σκέψη και να κινητοποιεί τα ηθικά, τα λογικά, αλλά και τα αισθητικά μας αντανακλαστικά.

Στον Οιδίποδα είναι ένας λοιμός που εξολοθρεύει ανθρώπους, φυτά και ζώα που κινητοποιεί την κοινωνία ώστε να ανακαλύψει την αιτία του κακού.

Στην Αντιγόνη μια αδελφοκτονία και μια απαγόρευση ταφής – πανάρχαια οφειλή των ζωντανών συγγενών προς τους θανόντες – ανάβει τη φωτιά και γίνεται ηθική και θανατηφόρα πυρκαγιά.

Στον «Αμλετ» ένας γιος αποκαλύπτει τον φόνο του πατέρα του μέσα στις εορτές του γάμου της μητέρας του με τον αδελφό του πατέρα, τον φονιά του.

Για να προχωρήσω σε έκθεση της παγκόσμιας θεατρικής εγκληματολογίας (!) από τον Σίλερ στον Ιψεν και από τον Στρίντμπεργκ στον Λόρκα και από τον Μπρεχτ στον Μπέκετ περνώντας από τον Τενεσί Ουίλιαμς, τον Αρθουρ Μίλερ και τον Μισίμα, τον Ντίρενματ και τον Ξενόπουλο, τον Παύλο Μάτεσι και την Αναγνωστάκη. Η άλλη αφήγηση, της Γραφής, αρχίζει με μια παράβαση εντολής και συνεχίζεται με μια αδελφοκτονία (Κάιν – Αβελ) και μια κλοπή (Ιακώβ).

Αν βρει κανείς έστω ένα παγκοσμίως γνωστό λογοτεχνικό κείμενο όπου θα βασιλεύουν η αρετή, η αγάπη, η κατανόηση, η ευτυχία και ο αναμάρτητος βίος θα λάβει το Νομπέλ, αφού μετά τη βράβευση παύσει η απονομή!

ΕΚΡΗΚΤΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ. Οταν αναφέρθηκα σε καταστάσεις κρίσης εννοούσα πως η αφήγηση, η σκηνική πράξη θα διεξάγονται μέσα σε εκρηκτικές συνθήκες που ανατρέπουν τη συνήθεια ή αλλάζουν προς το χειρότερο ή το καλύτερο τις παραδομένες αξίες. Ετσι οι δημιουργοί τοποθετούν τη δράση και μελετούν τα πειραματόζωα άτομά τους στην πιο αναπάντεχη, συχνά αποτρόπαιη, άλλοτε ξαφνική επέλαση των γεγονότων.

Στις «Βάκχες» του Ευριπίδη ένας θεός παραμελημένος εισβάλλει σε μια ισορροπία συνθηκών και την ανατρέπει δημιουργώντας νέα ήθη και πίστεις. Με τρόπο βίαιο.

Η δίψα της εξουσίας, η ζήλεια, η απληστία και η προσβολή του ήθους, η απελπισία και η απογοήτευση από τα ιδανικά πρότυπα στοιχειώνουν τον Μάκβεθ, τους Οθέλλους, τους Σάιλοκ, τους Γκάμπελ και τους Μάρκους Αντώνιους.

Κάποτε με προβλημάτιζε το γεγονός να αποτελούν η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια» τα κείμενα που τροφοδότησαν την παγκόσμια παιδεία και όχι το «Εργα και Ημέραι» του Ησιόδου, έπη με τα ίδια μέτρα, την ίδια γλώσσα και την ίδια ευφορία. Σαφώς γιατί είναι και πληκτικά – ποιος ασχολείται να ξοδεύει ώρες για τη σπορά, το κυνήγι, το ψάρεμα, την ειρηνική συμβίωση και τον αισιόδοξο δρόμο προς το μέλλον; Μέσα σ’ όλους τους χώρους – θεσμικούς ή οικείους – που διεκτραγωδούνται τα ανθρώπινα πάθη είτε γελοιοποιούνται είτε σατιρίζονται μελετάται η ανθρώπινη αδυναμία να κατανοήσει τον κανόνα και την ισορροπία. Η ιστορία της ανθρωπότητας, η ιστορία της παράβασης των κανόνων και της διασάλευσης των ισορροπιών. Τόσο που ο κανόνας και η ισορροπία να έχουν πλέον λάβει τη σημασία ουτοπίας.

Ελεγα και άλλοτε πως δοξολογούμε τον Προμηθέα για τα αγαθά και τα μέσα που πέρασε στον άνθρωπο, αλλά θα έπρεπε και να τον αναθεματίζουμε και για τα αποτρόπαια όπλα, μέσα, ήθη που μας προίκισε (!). Το πυρ δεν είναι μόνο δημιουργός δύναμη, αλλά και καταστροφική.

Ενα από τα αποτρόπαια δώρα της προμηθεϊκής γενναιοδωρίας (!;) είναι η πυρηνική ενέργεια. Τα πυρηνικά εργοστάσια που κατασκευάσαμε μας παρέχουν ενέργεια και νέες θεραπείες φοβερών ασθενειών. Αλλά μας εξόπλισαν και με θανατηφόρες βόμβες ατομικές, πυρηνικές, κοβαλτίου κ.τ.λ. Εχουμε συχνά να αντιμετωπίσουμε φυσικές καταστροφές (τσουνάμια, πλημμύρες, πυρκαγιές, εκρήξεις ηφαιστείων, σεισμούς κ.ά.). Δεν μπορούμε να τα αποφύγουμε και από την άλλη μας ειδοποιούν πόσο έρμαια είμαστε στις φυσικές διεκδικήσεις που δεν ελέγχουμε.

Μια όμως έκρηξη ή βλάβη ενός πυρηνικού εργοστασίου είναι αποτέλεσμα ανθρώπινων λαθών ή άγνοιας ή εσκεμμένης προβοκάτσιας. Ενας σεισμός, μια πυρκαγιά, μια πλημμύρα (τα αισθανθήκαμε πρόσφατα) δημιουργούν θύματα και υλικές ζημίες. Αλλά μια έκρηξη πυρηνικού υλικού (βόμβας ή εργοστασίου) δημιουργεί θύματα για γενιές, το κακό σαν το προπατορικό αμάρτημα πάει από γονιό σε παιδί και σε εγγόνι.

Ακόμη και σήμερα γεννιούνται, εβδομήντα χρόνια μετά, παιδιά άρρωστα στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι. Πρόσφατα είχαμε το δυστύχημα στο Τσερνόμπιλ και ύστερα την έκρηξη στον πυρηνικό αντιδραστήρα στη Φουκουσίμα (2011).

Αυτή την τραγωδία και τα παρεπόμενά της δραματοποιεί η Λούσι Κίρκγουντ στο έργο της «Το παιδί» (The Children, με τον πρωτότυπο τίτλο παίζεται στο θέατρο «Ιλίσια»). Πάντα ύστερα από μια καταστροφή (φυσική ή πολιτισμική) αναζητούμε ευθύνες και μετράμε επιπτώσεις. Πάντα όμως υπάρχει ένα ερώτημα που κρέμεται άτεγκτα μπροστά μας σαν σκιάχτρο. Τα παιδιά που αθώα θα οδηγηθούν στον θάνατο, την αναπηρία ή την κατάθλιψη χωρίς να φταίνε; Χωρίς να ζητηθεί η γνώμη τους, χωρίς να εγκρίνουν.

Σκέφτεστε τη συχνή όμως εικόνα: Ενα αγοράκι και ένα κοριτσάκι στην παραλία που παίζουν τις κυρακουμπάρες με τα κουβαδάκια τους είναι πιθανόν λόγω της ραδιενέργειας που έχει ποτίσει την άμμο να αρρωστήσουν, να χάσουν δυνάμεις και κυρίως να μην μπορούν να κάνουν παιδιά!!

Η Κίρκγουντ δημιουργεί μια ακραία συνθήκη. Στον χώρο που έχει διασπαρεί η απειλή της πυρηνικής έκρηξης ζουν άνθρωποι που έχει τελείως ανατραπεί η ζωή τους. Γίνονται σχεδόν τρωγλοδύτες μακριά από την προκοπή τους. Κάποιοι από ανάγκη (αχ αυτή η ανάγκη) εργάζονται στον μολυσμένο χώρο με κίνδυνο βέβαια να αρρωστήσουνε. Τότε στο ζεύγος των έντρομων εισβάλλει μια επιστήμων τώρα άρρωστη από ανίατο νόσημα, τους προκαλεί και τους προτρέπει να μπουν στο επικίνδυνο εργοστάσιο ώστε να σωθούν νέα παιδιά και νέοι άνθρωποι από τη βέβαιη μόλυνση.

Κύριο δραματουργικό ερώτημα του έργου: Μπορεί μια θυσία για τη σωτηρία του άλλου να απαλύνει ή να κατασιγάσει ατομικές εγωιστικές ενοχές;

Η παράσταση είναι έξοχη. Ο σκηνοθέτης Νικορέστης Χανιωτάκης δίδαξε θέατρο χαρακτήρων και καθοδήγησε το έξοχο τρίο της διανομής σε μια υποκριτική απογείωση. Μέσα στα έξοχα σκηνικά του Γ. Μουρίκη, τους φωτισμούς του Παυλόπουλου, τη μουσική του Γ. Μαθέ, η Πέγκυ Σταθακοπούλου, η Ρένια Λουιζίδου και ο Γεράσιμος Σκιαδαρέσης δίνουν ένα υπέροχο μουσικό τρίο (βιολί, βιόλα, βιολοντσέλο) όπου η θαυμάσια μετάφραση (Μαρσέιγ – Τσουρής) πρόβαλε τους ρυθμούς, τις παύσεις, τις σιωπές του τραγικού αδιέξοδου ψυχισμού. Υψηλές ερμηνείες.