Δεν είναι προκλήσεις. Είναι πολιτική

Στις 22 Φεβρουαρίου 1946, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ έλαβε ένα «μακρύ τηλεγράφημα» οκτώ χιλιάδων λέξεων. Αποστολέας ήταν ο Τζορτζ Κέναν, διπλωματικός επιτετραμμένος των ΗΠΑ στη Μόσχα.

Το τηλεγράφημα αυτό περιείχε μια εντελώς καινούργια ανάλυση της Σοβιετικής Ενωσης κι έμελλε να αποτελέσει τη βάση της αμερικανικής πολιτικής σε όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου έως το 1989.

Σε αντίθεση με τη φαινομενική ομοψυχία που είχε σφυρηλατηθεί στη νικηφόρο συμμαχία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Κέναν διατύπωσε την καινοτόμο (τότε) άποψη ότι η Σοβιετική Ενωση δεν προωθεί ένα καθεστώς «μόνιμης ειρηνικής συνύπαρξης» με τη Δύση.

Αντιθέτως, εκδηλώνει «μια νευρωτική θεώρηση των παγκοσμίων πραγμάτων» ως εκδήλωση «μιας ρωσικής ενστικτώδους αίσθησης ανασφάλειας». Οι Σοβιετικοί, εκτιμούσε, θα κάνουν ό,τι μπορούν για να εξασθενίσουν τις δυτικές δυνάμεις.

Ευτυχώς όμως (κατέληγε ο Κέναν) ενώ η Σοβιετική Ενωση «είναι αδιαπέραστη στη λογική του ορθολογισμού», είναι «ιδιαίτερα ευαίσθητη στη λογική της ισχύος».

Από την πρωτοποριακή (για την εποχή της) ανάλυση ενός λαμπρού αμερικανού διπλωμάτη γεννήθηκε η πολιτική τής ανάσχεσης που επέτρεψε σαράντα τρία χρόνια αργότερα στη Δύση να καταβάλει τον σοβιετικό ολοκληρωτισμό.

Δεν ανέφερα τυχαία αυτή τη διδακτική ιστορία. Καμία πολιτική δεν είναι αποτελεσματική αν δεν στηρίζεται σε μια πραγματική εικόνα και σε μια ακριβή αντίληψη για τον αντίπαλο, τα κίνητρα και τις προθέσεις του.

Διότι αν δεν ξέρεις ποιος είναι ο αντίπαλος, τι θέλει και τι επιδιώκει, καλύτερα να μην κατέβεις στο γήπεδο. Είσαι χαμένος από τα αποδυτήρια.

Εχουμε σήμερα στην Ελλάδα τέτοια εικόνα για την Τουρκία; Κατηγορηματικά όχι.

Ολες οι υποθέσεις της δεκαετίας του ’90 έχουν καταρρεύσει, οι βεβαιότητες έχουν ακυρωθεί και η πεποίθηση ότι ένας ευρωπαϊκός δρόμος για την Τουρκία οδηγεί εκ των πραγμάτων σε μια ευρωπαϊκή Τουρκία ενταφιάστηκε προ πολλού στο νεκροταφείο των άκλαυτων ψευδαισθήσεων.

Δεν είναι τυχαίο ότι τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια η ελληνική (αλλά και η ευρωπαϊκή) πολιτική δεν κατάφερε ποτέ ούτε να προβλέψει ούτε να προλάβει τον Ερντογάν.

Πάμε λοιπόν από την αρχή.

Για την αξιολόγηση της τουρκικής πολιτικής κι ιδίως μετά τις τελευταίες εξελίξεις διατυπώνονται δύο απόψεις.

Η πρώτη υποστηρίζει ότι η Τουρκία απλώς αντιδρά, έστω και υπερβολικά, έστω και άγαρμπα, έστω και προκλητικά, σε μια άστοχη κυπριακή και ελληνική πρωτοβουλία συμπράξεων που της δημιούργησε την εντύπωση ότι επιχειρείται ο αποκλεισμός της από την ευρύτερη διαπραγμάτευση στην Ανατολική Μεσόγειο.

Είναι η θεωρία ενός «συνδρόμου αποκλεισμού» (Π.Κ. Ιωακειμίδης), το οποίο «κάνει έξαλλους τους Τούρκους με αποτέλεσμα να γίνονται τελικά όντως προκλητικοί και διεκδικητικοί» (Αλ. Ηρακλείδης). Αυτό το σύνδρομο θεωρείται ότι εξηγεί όχι μόνο τη γενικότερη επιθετική συμπεριφορά της Τουρκίας, αλλά και το πρόσφατο μνημόνιο με τη Λιβύη.

Με άλλα λόγια, η Τουρκία προκαλεί επειδή την τσαντίζουν.

Η δεύτερη άποψη υποστηρίζει ότι δεν πρόκειται για αντίδραση, αλλά για δράση. Οτι δεν έχουμε να κάνουμε με προκλήσεις, υπερβολές κι εξαλλοσύνες. Οτι δεν είναι θέμα κόσμιας συμπεριφοράς, ούτε διεθνούς νομιμότητας, ούτε δικαίου.

Αλλά ότι είμαστε αντιμέτωποι με μια σαφή πολιτική, η οποία αποβλέπει στην αναγόρευση της Τουρκίας σε περιφερειακή δύναμη και χρησιμοποιεί όλες τις παραπάνω μεθόδους για να το πετύχει.

Ούτως ή άλλως, γνωρίζουμε ότι η Τουρκία του Ερντογάν είναι προδήλως μια αναθεωρητική δύναμη. Μια δύναμη δηλαδή που ασφυκτιά μέσα στη Συνθήκη της Λωζάννης (1923), την οποία θεωρεί όχι σαν κάτι δεδομένο, αλλά περίπου σαν ιστορικό ατύχημα.

Αυτό που επιδιώκει τώρα είναι να ξεπεράσει τα όρια που της έθεσε η Λωζάννη «από τα πάνω».

Από την ανάδειξή της δηλαδή σε μια περιφερειακή δύναμη, η οποία θα θρονιάζεται αυτοδικαίως σε όλα τα τραπέζια της περιοχής, θα μετέχει σε όλες τις διαπραγματεύσεις όλων των ζητημάτων και σε όλες τις μπίζνες, θα αποτελεί το αναγκαίο κι ανυπέρβλητο σημείο αναφοράς κάθε λύσης και κάθε διευθέτησης. Κοινώς, θέλει να γίνει ο χωροφύλακας της γειτονιάς μας

Αν ισχύει η θεωρία του αποκλεισμού, τότε μπορεί κάποιος να φανταστεί μια διευθέτηση στα πλαίσια της «λογικής του ορθολογισμού» που έλεγε κι ο Κέναν. Με διαπραγμάτευση, διαιτησία ή ό,τι άλλο.

Αν ισχύει η θεωρία του χωροφύλακα, τότε καμία διευθέτηση δεν μπορεί να υπάρξει έξω από «τη λογική της ισχύος». Στην περίπτωση αυτή οι παραινέσεις «να τα βρούμε με την Τουρκία» κινούνται στα όρια της εγκληματικής αφέλειας.

Επί της ουσίας είναι εξαιρετικά σημαντικό να καταλήξουμε στο τι από τα δύο ισχύει, διότι μόνο έτσι θα μπορέσουμε να επεξεργαστούμε από την αρχή μια πραγματική πολιτική απέναντι στην Τουρκία. Την πολιτική που δεν υπάρχει σήμερα.

Τι δεν μπορούμε; Να προσπεράσουμε το πρόβλημα σαν να μην υπάρχει. Να προσποιούμαστε ότι με την Τουρκία είναι business as usual. Να κάνουμε ότι δεν καταλαβαίνουμε κι ότι θα περάσει.

Αντιλαμβάνομαι λοιπόν τη διαπίστωση του Μητσοτάκη ότι «με την Τουρκία υπήρχαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν προβλήματα» απλώς ως μια διπλωματική δήλωση αποφόρτισης. Διότι στην πραγματικότητα τα προβλήματα που «υπήρχαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν» δεν είναι τα ίδια προβλήματα και δεν υπάρχουν με τον ίδιο τρόπο.

Το 1938, οι Βρετανοί και οι Γάλλοι πήγαν στο Μόναχο πιστεύοντας ότι ο Χίτλερ είναι ένας άξεστος δημαγωγός που προκαλούσε τη διεθνή νομιμότητα απλώς για να συντηρεί το εσωτερικό του ακροατήριο.

Στη λογική του κατευνασμού και στο όνομα του υπέρτερου αγαθού της ειρήνης, ικανοποίησαν τα αιτήματά του.

Μόνο που έπεσαν έξω. Διότι ο Χίτλερ δεν προκαλούσε για να τον βάλουν στο παιχνίδι. Αλλά ακολουθούσε μια πολιτική κυριαρχίας.

Μετά τη συμφωνία του Μονάχου, ο απολύτως διαυγής Ουίνστον Τσόρτσιλ είχε προειδοποιήσει τον πρωθυπουργό Νέβιλ Τσάμπερλεν από το βήμα του Κοινοβουλίου:

– Σας έδωσαν την επιλογή μεταξύ πολέμου και ατιμίας. Επιλέξατε την ατιμία. Και θα πάρετε τον πόλεμο.

Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ξέσπασε σε μερικούς μήνες!