«Η έμπνευση πολλές φορές είναι πειθαρχία»

Μαυροντυμένη και κομψή, κάνει νεύμα μήπως και δεν φανεί ανάμεσα στους καπνιστές θαμώνες του εξωτερικού χώρου του καφέ στην πολυσύχναστη οδό Παπαδιαμαντοπούλου. Ομως η Ερση Σωτηροπούλου ήδη έχει δημιουργήσει μια σημαντική ταυτότητα και το στυλ της απλά συμπληρώνει αυτό που είναι ήδη αδιαμφισβήτητο: η λογοτεχνία της χρόνια τώρα ταξιδεύει, μεταφράζεται και βραβεύεται. Πάνω στο τραπεζάκι, μαζί με τον καφέ φίλτρου, δεσπόζουν τα σύνεργα του τσιγάρου. Δίπλα της μια τσάντα με σημειώσεις. Το ταξίδι της στη Βενετία τα επόμενα εικοσιτετράωρα πλησιάζει. Με ενδιάμεση στάση στη Ρώμη για την παρουσίαση του βιβλίου της «Μπορείς;». Τα ταξίδια, η τέχνη και η μουσική είναι τα εφόδιά της.

«Νομίζω ότι είναι ανιαρό να ασχολείσαι μόνο με τη συγγραφή. Το ίδρυμα που με κάλεσε στη Βενετία απευθύνεται σε εικαστικούς και βίντεο καλλιτέχνες. Εχω μια ιδέα για τον Γιόζεφ Μπρόντσκι που είναι θαμμένος στο νεκροταφείο της Βενετίας. Μάλλον θα είναι κάτι υβριδικό, μεταξύ οπτικής ποίησης – visual poetry και κειμένου. Ζητώ συνήθως από κάποιον άλλον να κάνει τη φωτογραφία και επεμβαίνω πάνω στην εικόνα. Το να ταξιδεύω είναι το πρώτο που επιδιώκω. Με τα χρόνια μού είναι αναγκαία η απομόνωση. Αλλοι συγγραφείς χρειάζονται ένα οικείο περιβάλλον για να γράψουν. Χρειάζονται τα αντικείμενά τους, τα αγαπημένα τους πρόσωπα. Οσο περνά ο καιρός, η ανάγκη γίνεται όλο και πιο έντονη να είμαι έξω από την Ελλάδα. Ωστόσο είμαι έξω και γράφω για την Ελλάδα. Οταν έγραφα την “Εύα» ήμουν στην Ταϊλάνδη, έξω είχε 40 βαθμούς και θυμάμαι έγραφα σκηνές για την Αθήνα με χιόνι. Δεν είναι ότι πάω για να εμπνευστώ».

Σε έλκει αυτή η απομάκρυνση από το γνώριμο έδαφος;

Πότε άλλοτε είμαστε ο εαυτός μας παρά από όταν ταξιδεύουμε; Από τη στιγμή που δεν έχεις αυτές τις καθημερινές συνήθειες που από τη μια σε βολεύουν και ταυτόχρονα σε περιορίζουν, τις διάφορες αναφορές που γίνονται σιγά σιγά «δεκανίκια», είσαι πάλι ανοιχτός στον κόσμο. Εχεις μια περιέργεια, αυτή την περιέργεια που έχουν τα παιδιά, που τη χάνουμε. Βγαίνεις λοιπόν από αυτό το κέλυφος, που είναι η ιδιοσυγκρασία σου, ο εαυτός σου. Βγαίνοντας από τον εαυτό σου είσαι περισσότερο ανοιχτός, οπότε πρώτα είναι το ταξίδι και μετά το γράψιμο.

Φεύγεις εφοδιασμένη με μια ιδέα ή περιμένεις να τη βρεις εκεί;

Είναι καλύτερα να έχεις προετοιμάσει μια ιδέα. Δεν έρχεται και τίποτα ουρανοκατέβατο. Η έμπνευση πολλές φορές είναι πειθαρχία. Πάντα όταν ξεκινάω κάτι ποτέ δεν ξέρω πού θα με βγάλει. Πάντα υπάρχει μια αφορμή. Μπορεί να είναι πολύ τυχαία και να φαίνεται εντελώς άσχετη. Μπορεί να είναι μια κουβέντα που ακούω τώρα εδώ στα διπλανά μας τραπέζια. Ή μπορεί να περνάς σε έναν σκοτεινό δρόμο στου Ψυρή και να ακούς ένα τηλέφωνο να χτυπάει νύχτα σε ένα άδειο διαμέρισμα… Ελεγε κάτι πολύ ωραίο ο Εζρα Πάουντ. Οτι σημασία δεν έχει η ιδέα, αλλά πόσο βαθιά είναι ριζωμένη. Επομένως ένα τυχαίο γεγονός, μια κουβέντα μπορεί να γίνει κάτι εμμονικό. Θέλω να πω ότι ιδέες υπάρχουν πολλές, αλλά από αυτές μία, δύο ή καμία γίνονται ολοκληρωμένο έργο. Ή επανέρχεται και αναρωτιέσαι τι είναι αυτό. Την αφήνω λοιπόν να έρθει μόνη της. Το βαριέμαι το γράψιμο. Μου αρέσει από ένα σημείο και έπειτα. Πάντα υπάρχει κάτι που σκαλίζεται και δεν το ξέρεις, πηγαίνεις στα τυφλά και σκάβοντας αυτό αλλάζει, και αλλάζεις κι εσύ γιατί συμβαίνουν κι άλλα γεγονότα. Κάποια στιγμή νιώθεις ότι πλησιάζεις, ότι «το έχεις».

Σε ταλαιπωρεί η έκταση, ο χώρος που καταλαμβάνει το κείμενο;

Καλύτερα να συμπυκνώνεις, παρά να πλατειάζεις. Εγώ πετάω, σβήνω συνέχεια. Και στις μεταφράσεις των βιβλίων μου – δεν τις κάνω η ίδια – κάνω editing. Περισσότερο πετάω παρά γράφω. Οταν αναφέρθηκα στην πειθαρχία, εννοώ το εξής: όταν περάσει η πρώτη φάση, που δεν θα την έλεγα αναζήτηση, αλλά είναι σαν τον νεκροθάφτη που σκάβει, κάπως αρχίζεις και νιώθεις ότι στέκεσαι στα πόδια σου. Ξέρεις. Υπάρχουν συγγραφείς που λένε ότι ήξεραν από την αρχή τι θα συμβεί στο βιβλίο τους. Προσωπικά, αν το ήξερα από την αρχή, θα βαριόμουν να το γράψω. Δηλαδή οι κεντρικοί ήρωες πρέπει να φύγουν από εσένα. Αποκτάς εμπιστοσύνη στον εαυτό σου ότι είναι καλό αυτό που γράφεις όταν ο ήρωας είναι ανεξάρτητος. Εχει αποκτήσει μια ζωντάνια, δεν τον κατευθύνεις. Πολλές φορές διαβάζεις ένα βιβλίο και καταλαβαίνεις ότι ακόμα κι αν έχει μια ιδέα καλή και έχει μια ευχέρεια γραψίματος είναι ένα βιβλίο που γράφτηκε στο πόδι. Και επειδή είναι η ιδέα καλή, θα του άξιζε να έχει αφοσιωθεί ο συγγραφέας του λίγο περισσότερο, για να μην είναι στο χύμα.

Τότε γιατί βγαίνουν τόσο πολλά βιβλία στην Ελλάδα;

Νομίζω ότι είναι μια δύναμη του καπιταλισμού προς τα εμπρός. Ενώ αρκετοί εκδοτικοί οίκοι είναι χρεοκοπημένοι συνεχίζουν να βγάζουν πολλά βιβλία. Δεν νομίζω όμως ότι θα καταφέρουν να πουλήσουν περισσότερα από 700-800 αντίτυπα. Αλλωστε στην Ελλάδα νομίζω ότι είναι λίγοι οι αναγνώστες βιβλίων. Και με την κρίση μειώθηκε η δυνατότητα των μεταφράσεων, οπότε είναι πολύ δύσκολο για ένα βιβλίο να βγει στο εξωτερικό.

Αυτό δεν συμβαίνει στα δικά σου βιβλία που έχουν μεταφραστεί. Ειδικά το «Τι μένει από τη νύχτα» που πρόσφατα βραβεύτηκε για την αμερικανική του έκδοση.

Ο ατζέντης βρήκε τον εκδότη, τη μεταφράστρια τη βρήκα εγώ. Ευτυχώς ο αμερικανός εκδότης (New Vessel Press) συμμετείχε στα έξοδα της μετάφρασης και μαζί με τη συνδρομή της Ακαδημίας Αθηνών, του Ιδρύματος Πέτρου Χάρη, το «Τι μένει από τη νύχτα» μεταφράστηκε για την Αμερική. Να φανταστείς ότι στην Αμερική μόνο το 3% της βιβλιοπαραγωγής αφορά μεταφρασμένα έργα. Και σε αυτό το 3% συνυπολογίζονται και τα βιβλία των ισπανόφωνων συγγραφέων που ήδη είναι μεγάλη αγορά.

Είναι μια περιπέτεια γραφής που ξεκίνησε από το 1984. Τότε που η Ερση Σωτηροπούλου, ως μορφωτική ακόλουθος της ελληνικής πρεσβείας στη Ρώμη, είχε την οργάνωση μιας έκθεσης για τον Καβάφη και βρήκε τον φάκελο του αρχείου του από το ταξίδι του στο Παρίσι. Ηταν το μοναδικό ταξίδι αναψυχής της ζωής του. Ακολούθησαν άλλα βιβλία, αλλά η ιδέα είχε ήδη βρει χώρο και ρίζωσε στο μυαλό της. Επέστρεψε λοιπόν σε αυτό το ταξίδι του ποιητή και ξεκίνησε μια έρευνα έξι ετών για να δει την εποχή του πριν επικεντρωθεί στην ιδέα πως η ερωτική επιθυμία μεταπλάθεται σε δημιουργική πνοή.

«Εκτός από τις ημερομηνίες του ταξιδιού του και το όνομα του ξενοδοχείου του ο ίδιος δεν είχε γράψει τίποτα. Ολα τα άλλα στο βιβλίο είναι επινενοημένα. Χρειαζόμουν βάσεις για να ξέρω πού πατάω. Η τεκμηρίωση κράτησε πολύ και ήταν ένα πηγάδι χωρίς πάτο. Από μυθιστορήματα του 19ου αιώνα, από το αρδευτικό σύστημα στην Αίγυπτο, την πολιτική και κοινωνική κατάσταση στο Παρίσι. Αργότερα κατάλαβα ότι η τεκμηρίωση ήταν η πρόφαση για να καθυστερώ το γράψιμο. Με ενδιέφερε η εικόνα του Καβάφη όπως ήταν νέος και ατελής ποιητής. Τα ποιήματα του τα πρώτα είναι φρικτά. Με σχολαστική καθαρεύουσα της Αθηναϊκής Σχολής, εμπνέεται από τον Μποντλέρ και προσπαθεί να κάνει κάτι pastiche, αλλά τίποτα ιδιαίτερο. Και μέσα σε μία δεκαετία κάνει τρομακτικό άλμα και γίνεται ο Καβάφης που ξέρουμε σήμερα. Πώς συνέβη αυτό; Δεν ξέρουμε τι έγινε στο Παρίσι. Επομένως το Παρίσι λειτουργεί ως άλλοθι για εμένα. Αλλά είναι εκείνη η εποχή που ωριμάζει κι εγώ δεν πιστεύω ότι τα άλματα γίνονται στον αέρα. Κρύβει μέσα του πολλές αποτυχημένες προσπάθειες, απογοητεύσεις, απελπισία. Σιγά σιγά άρχισε να μου αρέσει σαν τύπος, με τα ελαττώματά του ότι ήταν τσιγκούνης… τον συμπάθησα πολύ. Δεν ήταν από τις αναφορές μου που με καθόρισαν στην εφηβεία μου. Ημουν πιο κοντά στον μοντερνισμό, στο σύμπαν του Εζρα Πάουντ, των Ελιοτ και Ε.Ε Κάμινγκς».

Στο επόμενο βήμα, η συγγραφέας άλλαξε ύφος και έγραψε το «Μπορείς;» ως σύγχρονη ερωτική αλληλογραφία, το οποίο υποδέχτηκαν με καλές κριτικές στη Γαλλία. «Κάθε μετάφραση έχει διαφορετικά προβλήματα σε κάθε γλώσσα. Η ατμόσφαιρα, η επιλογή μιας λέξης, ο τονισμός που δίνεις παίζει ρόλο στο σύνολο του κειμένου. Δεν μπορείς να σπάσεις εύκολα την κομψότητα των γαλλικών. Αυτό δεν το συναντάς στα αγγλικά που όλα είναι πιο flat. Στην Αμερική, όμως, το πρόβλημα είναι το πολιτικώς ορθό».

Βασανίζεσαι ως συγγραφέας από αυτή την επιβολή πάνω στη γλώσσα;

Δεν με απασχολεί καθόλου. Γιατί οδηγεί σε καινούργιο είδος συντηρητισμού. Βρίσκω ότι χειρότερο από τη λογοκρισία είναι η αυτολογοκρισία. Θα σου πω ένα παράδειγμα με τη μετάφραση του «Τι μένει στη νύχτα». Στα ελληνικά γράφω για ένα μέρος στο Παρίσι «όπου σύχναζαν διάφοροι τύποι και καμιά υπηρέτρια που είχε την εύνοια του αφεντικού της». Ανταλλάξαμε με τη μεταφράστρια (Karen Emmerich) έως και 15 emails επειδή εκείνη δεν ήθελε να αποδώσει στο αγγλικό κείμενο το «αφεντικό» ως «master» αλλά τη λέξη «εργοδότης» (employer). Μα δεν μπορείς να αλλάξεις την Ιστορία. Η λέξη «εργοδότης» δεν απηχεί την πραγματικότητα του τέλους του 19ου αιώνα. Παρ’ όλα αυτά, στο κείμενο της αμερικανικής έκδοσης έμεινε το «εργοδότης-employer». Δεν μπορούσαν να δεχθούν το «master»…