Aτμόσφαιρα εποχής

Η κοινή ζωή και η σχέση της αμερικανίδας συγγραφέως Γερτρούδης Στάιν με την Αλις Τόκλας είναι, σε πρώτο επίπεδο, το θέμα του θεατρικού έργου που υπογράφει ο Γουίν Γουέλς. Ο αμερικανός συγγραφέας και ηθοποιός (Win Wells, 1935-1983), που χρωστά ουσιαστικά τη φήμη του στο «Η Γερτρούδη Στάιν και η συνοδός της» («Gertrude Stein and a Companion»), είχε επίσης στο ενεργητικό του κινηματογραφικά σενάρια, μεταξύ των οποίων «Ο έλληνας μεγιστάνας» για τον Αριστοτέλη Ωνάση.

Πέρα όμως από την προσωπική σχέση ανάμεσα σε αυτές τις δύο γυναίκες, που ξεκινά στις αρχές του 20ού αιώνα και διαρκεί ως τον θάνατο της Στάιν, το 1946, σε ηλικία 72 ετών (γεννήθηκε το 1874 στην Πενσιλβάνια), το έργο ζωντανεύει στη σκηνή μια ολόκληρη εποχή. Την εποχή που στο Παρίσι χτυπούσε η καρδιά της καλλιτεχνικής δημιουργίας, και στο φιλολογικό σαλόνι της Γερτρούδης Στάιν σύχναζαν ο Πάμπλο Πικάσο, ο Ερνεστ Χεμινγκγουέι, ο Ανρί Ματίς, ο Σκοτ Φιτζέραλντ, ο Ζορζ Μπρακ και πόσοι ακόμη.

Με τη διάσημη προσωπογραφία της Στάιν από τον Πικάσο ως βασικό σκηνικό στοιχείο στην παράσταση του θεάτρου Αλμα, η Νικαίτη Κοντούρη επιστρέφει, για τρίτη φορά, στο έργο που ξεκίνησε από το Αμόρε το 1993, για να ξαναπαιχτεί από το Θέατρο Τέχνης το 2005, πάντα με τη Λυδία Φωτοπούλου και τη Μαρία Κατσιαδάκη.

Το έργο ξεκινά μετά τον θάνατο της Στάιν, όταν το «φάντασμά» της εμφανίζεται στην Αλις Τόκλας και πιάνει το νήμα της γνωριμίας και της ζωής τους. Χωρίς να ακολουθεί γραμμική εξέλιξη, το θεατρικό χτίζει βήμα-βήμα τη στενή προσωπική τους σχέση και παράλληλα το σύμπαν μέσα στο οποίο έζησαν και στου οποίου τη δημιουργία συνέβαλαν. Διότι πέρα από συγγραφέας που θέλησε να εξελίξει τη γραφή, η Γερτρούδη Στάιν ήταν μια γυναίκα που αγαπούσε την τέχνη και συναναστρεφόταν όλη την αφρόκρεμα της εποχής της. Πρωτοποριακή, δίχως ταμπού, δεν έκρυψε τον ερωτικό της δεσμό με την Αλις Τόκλας, με την οποία μοιράστηκε μια 40χρονη συζυγική ζωή. Και έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον το βιβλίο της (το μόνο που είχε και μεγάλη απήχηση) «Η αυτοβιογραφία της Αλις Μπ. Τόκλας», το οποίο αποτελεί αυτοβιογραφικό της ίδιας της Στάιν.

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. Με το φιλολογικό σαλόνι της Στάιν ως σκηνικό χώρο, έτσι όπως τον είχε συλλάβει ο Γιώργος Πάτσας, με γαλλικές και αμερικανικές μουσικές αναφορές, η παράσταση εκπέμπει μια υπόγεια θέρμη. Με τρόπο αυστηρό και συγκινητικό παράλληλα, η Κοντούρη οδηγεί τις δύο ηθοποιούς σε μια εσωτερική προσωπική πορεία: Διάλογοι, σκέψεις, γεγονότα εξελίσσονται μέσα από τη διήγηση των δύο ή τις αναμνήσεις τους, από όπου ξεπηδούν οι μεγάλες προσωπικότητες που συναναστράφηκαν. Με έναν γλυκόπικρο τρόπο, αποφεύγοντας τις ακρότητες και τις μελό καταστάσεις, με χιούμορ και αυτοκριτική, οι δύο γυναίκες γίνονται πρωταγωνιστές και μάρτυρες της ζωής και της ερωτικής τους σχέσης.

Η Μαρία Κατσιαδάκη στον ρόλο της Στάιν σκιαγραφεί με ακρίβεια και βαθιά εσωτερικότητα την ψυχολογία της. Με τη νατουραλιστική ερμηνεία της κάνει μια άμεση αναφορά στο πρωτότυπο. Η Λυδία Φωτοπούλου πλάθει τη δυναμική και εύθραυστη Αλις, κινούμενη ανάμεσα στον ρεαλισμό και την ποίηση, υποκύπτοντας ανά στιγμές στη θεατρική της μανιέρα.

«Προσωπικής» σφραγίδας, συνέχεια

Το θέμα της «προσωπικής σφραγίδας» στο σύγχρονο ελληνικό θέατρο, για να πιάσουμε τη σκυτάλη από την περασμένη εβδομάδα, έχει άμεση σχέση και με τον τρόπο που η πολιτεία συμμετέχει, μέσα από την πολιτική των επιχορηγήσεων. Αν θυμηθούμε τις σκηνές που καθόρισαν τις τελευταίες πέντε δεκαετίες το σημερινό τοπίο, θα καταστεί σαφές ότι οι περισσότερες από αυτές υποστηρίχτηκαν από το κράτος.

Τη «χρυσή» εποχή των επιχορηγήσεων, στα μέσα της δεκαετίας του ’90, επί ΠΑΣΟΚ και υπουργίας Θάνου Μικρούτσικου, το ελληνικό θέατρο απέκτησε ρίζες και ταυτότητα. Εκεί μέσα «γεννήθηκαν» πολλοί από τους πρωταγωνιστές του σήμερα, είτε πάνω από το σανίδι είτε κάτω από αυτό.

Ωστόσο μέσα σε αυτό το σκηνικό, λίγα θέατρα στήριξαν το ελληνικό και νεοελληνικό έργο με πείσμα, με πρώτη τη Στοά του Θανάση Παπαγεωργίου (φωτογραφία) – που εκ παραδρομής δεν περιελήφθη στο σημείωμα της 3ης Δεκεμβρίου. Η Στοά, μαζί με όλα τα άλλα της θεατρικής γενιάς του ΄90, μπορεί να μας άφησαν την κληρονομιά τους, αλλά τα ίδια δεν υπάρχουν πια, για διαφορετικούς λόγους το καθένα.

Οπως και ακόμα λιγότερα στήριξαν το παιδικό θέατρο με τον τρόπο που το έκανε και, ευτυχώς, συνεχίζει να το κάνει η Ξένια Καλογεροπούλου με την Πόρτα της. Εκεί, ένας από τους κατιόντες της «γενιάς του ΄90», ο Θωμάς Μοσχόπουλος, συνεχίζει την παράδοση, συνδυάζοντας με τις προσωπικές του παραστάσεις ένα θέατρο για μικρούς και μεγάλους.

Μια διαφορετική ομάδα με προσωπική σφραγίδα ήταν και εκείνη που έστησε ο Στάθης Λιβαθινός πρώτα με την Πειραματική Σκηνή στο Εθνικό Θέατρο και στη συνέχεια μόνος του, καταθέτοντας δείγματα υψηλής θεατρικής τέχνης.

Η νέα μορφή επιχορηγήσεων, «λίγα σε πολλούς», και μάλιστα για συγκεκριμένη παράσταση-παραγωγή αλλάζει τα δεδομένα και κλονίζει τη συνέχεια στο θέατρο. Και πολύ φοβάμαι ότι δεν είναι μόνον αποτέλεσμα της οικονομικής στενότητας, αλλά μια νέα αντίληψη, κάπως ευκαιριακού χαρακτήρα, που ταιριάζει με την ταχύτητας του 21ου αιώνα.

Μια σύγχρονη εκδοχή θεάτρου με προσωπική σφραγίδα εκφράζει ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης, στο Αθηνών. Η κεντρική σκηνή, ιδιώτη παραγωγού, έχει καταφέρει να συνδυάσει τον εμπορικό της χαρακτήρα με καθαρά θεατρικά χαρακτηριστικά. Προς το παρόν το δύσκολο αυτό εγχείρημα φαίνεται πως έχει πετύχει, με τη διάρκεια να έρχεται προς επιβεβαιώσή του. Αυτά…