«Τριαντάφυλλα αντί για νυστέρι»

Πέντε χρόνια από τη δολοφονία του Μένη Κουμανταρέα και οι λογαριασμοί μας με το έργο του και τον ίδιο τον άνθρωπο παραμένουν ανοιχτοί, σε βαθμό που θα δανειζόμασταν ως εξαιρετικά εκφραστική για τη συγκεκριμένη περίσταση τη φράση που έγραψε ο Γιάννης Τσαρούχης αρκετά χρόνια μετά τον θάνατο του Φώτη Κόντογλου, ότι «μου έβαλε έναν κόμπο στα χέρια που ακόμη προσπαθώ να τον λύσω». Ανθρωπος γενικά χαμηλών τόνων ο δημιουργός του «Ωραίου λοχαγού», ακόμη και όταν θύμωνε, αγανακτούσε ή οργιζόταν θα τον έκρινες περισσότερο για μια μάλλον προμελετημένη συμπεριφορά παρά για μια αυθόρμητη αντίδραση, αφού ένα κολοσσιαίο γεγονός μπορούσε να τον αφήσει παγερά αδιάφορο, αλλά το αθέλητο σκούντημα ενός αγνώστου του σε μια ταβέρνα να τον κάνει έξαλλο. Ωστόσο προτιμούσε πάντα τη συζήτηση, ακόμη και όταν ήξερε πως τα πράγματα θα οδηγούνταν σε αδιέξοδο, σάμπως και το πολυτιμότερο δεν ήταν το τι θα διαμειβόταν αλλά το τι παρατηρήσεις θα του δινόταν η ευκαιρία να κάνει ο ίδιος μέσα του, προκειμένου να εξυπηρετηθεί ο σχεδιασμός ενός πεζογραφήματος που δούλευε, χωρίς ποτέ να ομολογεί τη σχετική του πρόθεση.

Είναι ακριβώς ο λόγος για τον οποίο αθωώνονταν αυτόχρημα καταδικαστέες ή προκλητικές συμπεριφορές ανθρώπων που ερχόταν σε επαφή μαζί τους, αφού αν δεν τις είχε υποστεί θα του ήταν αδύνατον να τις αξιοποιήσει συγγραφικά. Ταυτίστηκε συχνά με τον Κώστα Ταχτσή, όσον αφορά τον νυχτερινά κινδυνώδη τρόπο της ζωής του, πρόκειται όμως για μια ταύτιση απολύτως λανθασμένη καθώς για τον Ταχτσή ο τρόπος αυτός εξαντλούνταν, στην καλύτερη περίπτωση, στην «κουτσομπολίστικη» φιλοσοφική θεώρηση μιας πεζοδρομιακής εμπειρίας, ενώ στον Κουμανταρέα βάραινε αποκλειστικά το διαχρονικά κατισχυμένο πεζογραφικό αποτύπωμα της εμπειρίας αυτής.

Οσο λογικό και αν είναι να συζητιούνται αντίστοιχα θέματα πέντε μόλις χρόνια από την ακούσια αποδημία του Κουμανταρέα, άλλο τόσο αναμενόμενη θα λογαριάζαμε την επαναφορά στο προσκήνιο της πολύκροτης δίκης του πριν από πενήντα χρόνια, τον Δεκέμβριο του 1969, όταν κατηγορήθηκε για το βιβλίο του «Το αρμένισμα» για «παράβαση του νόμου περί ασέμνων». Αξίζει να σημειωθεί ότι «Το αρμένισμα» είχε πάρει το 1967 το κρατικό βραβείο, ενώ το 1968 το υπουργείο Προεδρίας το είχε επιλέξει για την «Ανθολογία Νεοελληνικού Διηγήματος».

Σε έναν φάκελο που μας είχε εγχειρίσει ο Κουμανταρέας και περιέχει τις καταθέσεις των μαρτύρων υπεράσπισης καθώς και των μαρτύρων κατηγορίας, αποκόμματα εφημερίδων, φωτογραφίες και πλείστα άλλα στοιχεία, αναγνωρίζουμε ως μάρτυρες υπεράσπισης τον Αλέξη Μινωτή, τον Αγγελο Τερζάκη, τον Κωνσταντίνο Τσάτσο, τον Δημήτρη Μυράτ, την Ελένη Ουράνη (Αλκης Θρύλος), τον Κωστή Μπαστιά, τον Βάσο Βαρίκα, τον Αιμίλιο Χουρμούζιο, τον Ανδρέα Καραντώνη, ενώ ως μάρτυρες κατηγορίας δύο συνταξιούχους εκπαιδευτικούς και έναν χωροφύλακα. Οσο συμπίπτουν στις απόψεις τους οι μάρτυρες κατηγορίας, καθώς ομολογούν ότι διάβασαν «Το αρμένισμα» κατόπιν εντολής του εισαγγελέως και της Ασφάλειας και ότι το βρίσκουν «άσεμνο και επικίνδυνο για τους νεότερους αναγνώστες», άλλο τόσο, χωρίς να διίστανται ριζικά μεταξύ τους οι μάρτυρες υπεράσπισης, μιλάει ο καθένας για λογαριασμό του με έναν λόγο που η ειλικρίνεια εγγυάται τη γνησιότητα.

ΟΙ ΚΑΤΑΘΕΣΕΙΣ. Συμπεραίνει, για παράδειγμα, ο Δημήτρης Μυράτ: «Διάβασα το βιβλίο και βρήκα και τα τρία διηγήματά του θαυμάσια. Καθόλου άσεμνο. Ο αρχαίος Αριστοφάνης, αν δικαζόταν, θα κρινόταν ασεμνότερος των πάντων. Ο Καραγάτσης είναι γεμάτος από φράσεις σαν αυτές που κρίνετε τώρα». Πιο συγκρατημένος, αν και ριζοσπαστικός με έναν άλλο τρόπο, ο Αγγελος Τερζάκης αποφαίνεται: «Πρόκειται αναμφισβήτητα για έργο τέχνης. Δεν σημαίνει τίποτε το ότι εγώ δεν χρησιμοποιώ παρεμφερείς εκφράσεις. Ο καθένας είναι φυλακισμένος μέσα στην ιδιοσυγκρασία του». Και ο φιλόσοφος και πρόεδρος της Δημοκρατίας έξι χρόνια αργότερα Κωνσταντίνος Τσάτσος – μην ξεχνάμε ότι είμαστε στα 1969, τρίτο χρόνο της δικτατορίας – θα πει: «Διάβασα το βιβλίο, αλλά δεν μου άρεσε. Ουδέποτε θα μπορούσα να εκφράσω ικανοποίηση διαβάζοντας πολλές από τις επίμαχες φράσεις. Πολλοί ξένοι συγγραφείς όπως ο Ζολά ή ο Μπέκετ χρησιμοποιούν μια αμεσότητα εκφράσεων που δεν ταιριάζει στην ψυχή μου. Δεν μπορώ όμως να πω ότι αυτά δεν είναι έργα τέχνης επειδή δεν μου αρέσουν».

Τελικά ο Κουμανταρέας που πρωτοδίκως είχε καταδικαστεί σε φυλάκιση τεσσάρων μηνών με αναστολή αθωώθηκε με το σκεπτικό: «Ναι μεν αι φράσεις αι περιληφθείσαι εις το κατηγορητήριο είναι ωμαί μέχρι χυδαιότητος, πλην όμως το όλον έργον δεν είναι άσεμνο». Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι το κύρος μιας πλειάδας μαρτύρων και πολύ λιγότερο η δική του απολογία ήταν αυτό που συνήργησε ώστε να αθωωθεί ο Κουμανταρέας για «Το αρμένισμα». Δεν παύει όμως η απολογία του να διατηρεί έναν έκτακτο χαρακτήρα ακριβώς γιατί χωρίς να προδίνει τον εαυτό του ο ίδιος, τον δείχνει ταυτόχρονα ικανό να ξεπερνά καταλυτικές, αν και περιστασιακές, συμπληγάδες.

Η απολογία Κουμανταρέα

«Κύριοι Δικασταί, γνωρίζω ότι θα ήταν περιττολογία να προσθέσω οτιδήποτε σε όσα ειπώθηκαν από τους μάρτυρες γύρω από το βιβλίο μου. Θέλω μόνο να σας διαβεβαιώσω ότι γράφοντας το βιβλίο αυτό εργάστηκα με πλήρη συνείδηση των υποχρεώσεών μου αλλά και των δικαιωμάτων μου σαν λογοτέχνου. Ούτε προς στιγμήν μού πέρασε απ’ το νου να προβώ σε παραχωρήσεις, και σαν τέτοιες θεωρώ την πορνογραφία που δεν προσβάλλει μόνο την αιδώ αλλά και την ίδια την τέχνη. Θα μου ήταν αδιανόητο αν όχι τερατώδες να εξισωθώ με τα διάφορα ανεξέλεγκτα έντυπα και κινηματογραφικά έργα που μαστίζουν την ελληνική και την ξένη αγορά. Δεν υπήρξα μιμητής τους. Σαν Ελληνας μου αρέσει το μέτρο και η ισορροπία. Και εάν ποτέ παρεξέκλινα από το μέτρο αυτό ήταν ακριβώς για να επανέλθω, γιατί τι άλλο νόημα θα είχε η χρησιμοποίηση λέξεων όπως αυτές για τις οποίες κατηγορούμαι, αν δεν προσέφευγα σ’ αυτές αποκλειστικά για ν’ απεικονίσω μια γενικότερη δυστυχία. Συμπάσχοντας με τη δυστυχία αυτή. Εάν θέλετε, αντί για τριαντάφυλλα εχρησιμοποίησα νυστέρι. Κύριοι Δικασταί, το αντικείμενο ενός πεζογράφου είναι ο άνθρωπος. Δεν θέλησα να φανώ άλλο παρά ειλικρινής στην απεικόνισή του. Εφώτισα τα πάθη του με όλη την κλίμακα των ικανοτήτων μου. Μέσα από την κατάπτωση του ανθρώπου άνοιξα διάδρομο για την ανύψωσή του. Εμπιστεύομαι στην κρίση σας απόλυτα».