«Πάταξον μεν, άκουσον δε»…

^«Οταν λοιπόν συγκεντρώθηκαν οι στρατηγοί, και πριν ακόμη ο Ευρυβιάδης εξηγήσει τους λόγους για τους οποίους τους κάλεσε, ήδη ο Θεμιστοκλής παρουσίαζε σ’ αυτούς αναλυτικά τις απόψεις του, καθώς ταίριαζε σε άνθρωπο που βρισκόταν σε κατάσταση επιτακτικής ανάγκης. Κι όσο αυτός μιλούσε, ο Κορίνθιος στρατηγός Αδείμαντος, ο γιος του Ωκύτη, είπε: “Στους αγώνες, Θεμιστοκλή, όσους ξεκινούν πριν από την καθορισμένη χρονική στιγμή, τους τιμωρούν ραπίζοντάς τους”. Και τότε ο άλλος απάντησε με απολογητικό ύφος: “Και εκείνοι όμως που αργοπορούν δεν κερδίζουν το νικητήριο στεφάνι”» (Ηροδότου «Ουρανία», στ. 59).

Είμαστε περί τα τέλη Σεπτεμβρίου του 480 π.Χ. Ο περσικός στόλος ναυλοχούσε στο Φάληρο, ενώ ο ελληνικός, με αρχιστράτηγο τον Σπαρτιάτη Ευρυβιάδη, είχε καταφύγει στη Σαλαμίνα. Εκεί οι αρχηγοί των Ελλήνων έκαναν συμβούλιο για να αποφασίσουν πώς θα δράσουν και συγκεκριμένα για να καταλήξουν ως προς το σημείο όπου θα ήταν καλύτερα γι’ αυτούς να γίνει η ναυμαχία με τους Πέρσες. H πρόταση του Θεμιστοκλή, που διοικούσε τις αθηναϊκές τριήρεις, ήταν να διεξαχθεί η αναμέτρηση στο στενό της Σαλαμίνας και η σκηνή που περιγράφει ο Ηρόδοτος ήταν μία από τις «έντονες» στιγμές του συμβουλίου, με τον Θεμιστοκλή να μετέρχεται ακόμη και τον «εκβιασμό της αποχώρησης» προκειμένου να γίνει δεκτή η επιλογή του.

Τελικώς ο Ευρυβιάδης πείθεται, όχι όμως και όλοι οι υπόλοιποι αρχηγοί. Ο Θεμιστοκλής διείδε τον κίνδυνο που συνεπαγόταν η παράτασή της και για μία ακόμη φορά επιστράτευσε την πανουργία του. Ανέθεσε στον έμπιστο δούλο του Σίκιννο να μεταδώσει μυστικά στον Ξέρξη την πληροφορία ότι οι Ελληνες, κυριευμένοι από φόβο, σκόπευαν να το σκάσουν, και άρα αυτός, αν ήθελε να τους εξουδετερώσει, έπρεπε να σπεύσει.

Ο Ξέρξης έπεσε στην παγίδα και υπέγραψε την ήττα του. H ναυμαχία της Σαλαμίνας υπήρξε η κορυφαία σύγκρουση των Περσικών Πολέμων. Είχαν προηγηθεί πολύ σημαντικές μάχες και επρόκειτο να ακολουθήσουν και άλλες. Αλλά τα όσα διαδραματίστηκαν στα νερά του Σαρωνικού έθεσαν αμετάκλητα τη σφραγίδα της ελληνικής νίκης σε αυτή την παρατεταμένη αναμέτρηση που κράτησε σχεδόν μισό αιώνα.

Στο Η’ Βιβλίο του Ηροδότου, το οποίο προσφέρεται αύριο με την εφημερίδα «Το Βήμα», περιγράφονται ιδιαίτερα τα γεγονότα από το τέλος του Αυγούστου του 480 π.Χ., οπότε διεξήχθη η μάχη των Θερμοπυλών, μέχρι τις παραμονές της μάχης στις Πλαταιές, έναν χρόνο αργότερα. Οπως επισημαίνεται στην εισαγωγή της έκδοσης, «το πρώτο ιστορικό γεγονός το οποίο θα γνωρίσουμε μέσα από την ηροδότεια αφήγηση που θα ακολουθήσει θα είναι η ναυμαχία του Αρτεμισίου, η οποία πραγματοποιήθηκε ταυτόχρονα με τα γεγονότα των Θερμοπυλών. Θα περιγραφεί στη συνέχεια η ναυμαχία της Σαλαμίνας (τέλη Σεπτεμβρίου του 480 π.Χ.), μετά την οποία καταπτοημένος ο Ξέρξης εγκαταλείπει τον ελληνικό χώρο. Αν και βέβαια δεν πράττει το ίδιο και ο στρατηγός του Μαρδόνιος, ο οποίος, παραμένοντας κατά τον χειμώνα του 480-479 π.Χ. στη Θεσσαλία, θα αναμετρηθεί με τους Ελληνες στις Πλαταιές, όπου και θα συντελεστεί η τελειωτική ήττα των Περσών.

Το σημαντικότερο μέρος από το περιεχόμενο του εν λόγω βιβλίου επικεντρώνεται στο Αρτεμίσιο και στη Σαλαμίνα. Ωστόσο, ο Ηρόδοτος, όπως εξάλλου συνήθως πράττει, δεν θα περιοριστεί στην παρουσίαση των δύο καθοριστικών αυτών ιστορικών γεγονότων. Αντίθετα, επωφελούμενος, για παράδειγμα, της πορείας του περσικού στρατού από τις Θερμοπύλες στην Αθήνα, κατονομάζει τοπωνύμια της αρχαίας ∆ωρίδας, Φωκίδας, Βοιωτίας και της Αττικής, όπως αναφέρεται επίσης και σε μνημεία της προκλασικής Ακρόπολης των Αθηνών».

Ιπτάμενος… Ελληνας ο Ηρόδοτος περιφέρει ανά την επιφάνεια του τότε γνωστού κόσμου το οξύ του βλέμμα, καταγράφει ό,τι βλέπει και μαθαίνει και αφήνει τις Ιστορίες του πολύτιμη παρακαταθήκη. Εχει μια ευρύτητα πνεύματος οικουμενική. Ενδιαφέρεται για την εθνογραφία, για την ανθρώπινη και φυσική γεωγραφία. Η ικανότητα να «ζωντανεύει» τα πράγματα, βασικό στοιχείο της ιδιοφυΐας του. Και όπως επισημαίνει ο Δ.Ν. Μαρωνίτης, «όποιος πλησιάζει τη συγγραφή του Ηροδότου με τα εξαρτήματα της σύγχρονης ιστορικής επιστήμης θα αισθανθεί δυσφορία, καθώς θα βλέπει τον συγγραφέα κάθε στιγμή να μην πειθαρχεί στις κατηγορικές προσταγές της ιστορικής μεθοδολογίας, να “λοξοδρομεί”, να “φλυαρεί”, να “καθυστερεί”. Το έργο του Ηροδότου απαιτεί από τον μελετητή του περιέργεια και ανιδιοτέλεια παιδική, ευρύτητα πνεύματος και φρεσκάδα· τότε αποκαλύπτει τα ώριμα μυστικά του. Εκδικείται όμως κάθε προκατειλημμένο ανατόμο του» (Δ.Ν. Μαρωνίτης, Ηροδότου Ιστορίαι, 1964, σελ. 71).