Στα ίχνη ενός σπάνιου Ελ Γκρέκο

Μπορεί μια πριονισμένη κι απαρατήρητη για χρόνια εικόνα στην ποδιά ενός τέμπλου σε ένα χωριό της Κρήτης να βγήκε από το χέρι του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου; Μπορεί να είναι το μοναδικό ως τώρα έργο του που βρέθηκε στον γενέθλιο τόπο του, την Κρήτη; Και μπορεί να είναι εκείνο που θα ρίξει φως στη λιγότερο γνωστή δημιουργική του περίοδο, τότε που έζησε στο νησί και καθιερώθηκε ως ένας από τους πλέον ακριβοπληρωμένους καλλιτέχνες της εποχής; «Είναι ένα σοβαρό ενδεχόμενο» λέει στο «Νσυν» ο επίτιμος προϊστάμενος της Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Κρήτης Μιχάλης Ανδριανάκης. Ο αρχαιολόγος τάραξε τα νερά προ ημερών όταν απέδωσε τη διπλή εικόνα με παράσταση της Παναγίας Οδηγήτριας και της Αγίας Αικατερίνης (η οποία βρέθηκε πριν από μερικά χρόνια σε δεύτερη χρήση στην ποδιά του τέμπλου του νεότερου ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στον Τσιβαρά Αποκορώνου) στον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, σε ανακοίνωσή του στο πλαίσιο της 5ης Παρουσίασης του Αρχαιολογικού Εργου στην Κρήτη που διοργάνωσαν η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου και το Πανεπιστήμιο Κρήτης.

Η εικόνα διαστάσεων 0,82×0,58 μ. που βρισκόταν από το 1880 στο τέμπλο της μονόχωρης βασιλικής του Τσιβαρά φαίνεται πως είχε φτάσει στο χωριό από το κοντινό Castel Apicorno, ωστόσο η προηγούμενη διαδρομή της είναι άγνωστη. Οι κάτοικοι του χωριού την πριόνισαν για να τη χωρέσουν στην καινούργια τους εκκλησία – αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου – και στο τμήμα των περίπου 15 εκ. που αποκόπηκε εκτιμάται ότι βρισκόταν και η υπογραφή του καλλιτέχνη. «Με ξάφνιασε από την πρώτη στιγμή που την είδα, διότι δεν έμοιαζε με τις γνωστές εικόνες από την Κρήτη. Είναι σαφές ότι πρόκειται για έναν δυνατό καλλιτέχνη που χειρίζεται με απόλυτη ισορροπία τα παραδοσιακά και τα νεωτεριστικά στοιχεία» εξηγεί ο αρχαιολόγος.

ΤΑ ΔΑΧΤΥΛΑ. Στοιχείο – κλειδί για τον εντοπισμό του δημιουργού της εικόνας ήταν η κίνηση των δαχτύλων του αριστερού χεριού της Αγίας Αικατερίνης, «μια εμβληματική κίνηση που συναντάμε και στην Κοίμηση της Σύρου». Ωστόσο η αναζήτηση κοινών σημείων με άλλα έργα του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου συνεχίστηκε και η «σοδειά» αποδείχτηκε πλούσια: το πρόσωπο του Ιησού που κρατά η Παναγία έχει το ίδιο σχήμα με του θείου βρέφους στον Ευαγγελιστή Λούκα του Μουσείου Μπενάκη. Οι βόστρυχοι της Αγίας Αικατερίνης θυμίζουν έντονα τον τρόπο που αποδίδεται η κόμμωση τόσο στη Βάπτιση του Ιησού που βρίσκεται στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης όσο και στην αντίστοιχη της Μόδενας. Αν και τo πρόσωπό της αποδίδεται κατά τα τρία τέταρτα, έχει ζωγραφιστεί και το δεξί της μάτι, κάτι που παρατηρείται και σε μεταγενέστερα έργα του, όπως ο Αγιος Δομήνικος, ενώ ο απόηχος της συνολικής εικόνας της παρατηρείται και στην πολύ ύστερη Αγία Αικατερίνη της Βοστώνης. «Είναι προφανές ότι όσα έχει μάθει ο καλλιτέχνης από τη δυτική ζωγραφική τα έχει αφομοιώσει και εντάξει στο έργο του, δεν τα έχει απλώς μιμηθεί» λέει ο Ανδριανάκης. Για να επιβεβαιώσει τις υποψίες του συνεργάστηκε με τον επίτιμο σήμερα διευθυντή του Εργαστηρίου Αρχαιομετρίας του «Δημόκριτου» δρα Γιάννη Μανιάτη. Κατά την εργαστηριακή έρευνα για τις χρωστικές έγινε σύγκριση με εκείνες από τη Βάπτιση του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης, για τις οποίες έχει γίνει μελέτη, και διαπιστώθηκε ότι πρόκειται για υλικά που χρησιμοποιούνταν στην Κρήτη την εποχή του Θεοτοκόπουλου και πιθανόν να ήταν εισαγόμενα από τη Βενετία. Κατά τη διάρκεια της φωτογράφισης δε στο υπέρυθρο και το υπεριώδες φάσμα (στο πλαίσιο της συντήρησής της από τους Γιώργο Σιγανάκη και Γιώργο Μακράκη υπό την εποπτεία τού τότε διευθυντή Συντήρησης του ΥΠΠΟ Νίκου Μίνω) διαπιστώθηκε ότι ο καλλιτέχνης έχει σχεδιάσει με ελεύθερες πινελιές, χωρίς να έχει χρησιμοποιήσει αθίβολο ή να έχει χαράξει το σχέδιο στο ξύλο, και πως τροποποίησε στην πορεία εν μέρει το έργο του. «Εκτιμώ πως υπάρχει ισχυρή πιθανότητα να πρόκειται για έργο του Θεοτοκόπουλου. Για να το πούμε με ακρίβεια, ωστόσο, χρειάζεται ακόμη αρκετή σκέψη· για τον λόγο αυτόν άλλωστε η έρευνα και οι αναλύσεις συνεχίζονται» καταλήγει ο Μιχάλης Ανδριανάκης.