Ηχοδύναμα

Μπρούνο Βάλτερ: Οι πλήρεις ηχογραφήσεις με τη Φιλαρμονική Ορχήστρα της Νέας Υόρκης και τη Συμφωνική της Κολούμπια, SONY, 77 cd

Ο ΝΑΖΙΣΜΟΣ ΣΚΟΤΩΝΕΙ (ΚΑΙ) ΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ. Η μεγάλη επιστροφή του Μπρούνο Βάλτερ: αυτός θα μπορούσε να είναι ο τίτλος της πρώτης πλήρους έκδοσης των αμερικανικών ηχογραφήσεων του μαέστρου που κατέχει ένα μοναδικό status στην ιστορία της τέχνης του και που σε όλη τη διάρκεια της πορείας του έχαιρε ενός εντελώς μοναδικού κύρους ανάμεσα στους ομότεχνούς του. Ο Μπρούνο Βάλτερ έγραψε ένα από τα πιο σημαντικά κεφάλαια της μουσικής ερμηνευτικής του 20ού αιώνα, ενώ άφησε πίσω του ηχογραφήσεις-σταθμούς στην ιστορία της δισκογραφίας, όσο ελάχιστοι μαέστροι τής (σπουδαίας) εποχής του.
Ο Αδόλφος Χίτλερ υπήρξε, χωρίς φυσικά να το θέλει, η αιτία που εκτινάχθηκε η μουσική ζωή της Αμερικής σε αδιανόητα μέχρι τότε επίπεδα και που πολύ δύσκολα θα μπορούσε ακόμη και να τα φανταστεί κανείς χωρίς τους ναζιστικούς διωγμούς του Μεσοπολέμου. Ο ναζισμός οδήγησε καραβιές από σπουδαίους μουσικούς στον Νέο Κόσμο, ιδίως φυσικά Εβραίους, που αντιμετώπιζαν από την πρώτη στιγμή απαγορεύσεις και που σταδιακά ακόμη και η ζωή τους βρισκόταν πλέον σε άμεσο κίνδυνο, αλλά όχι μόνον. Στα κτηνώδη στρατόπεδα θανάτου των Γερμανών έχασαν τη ζωή τους τελικά (και) ουκ ολίγοι μουσικοί που δεν είχαν θελήσει ή καταφέρει έγκαιρα να φύγουν – ανάμεσά τους και νέοι λαμπροί συνθέτες, ιδίως Τσέχοι. Οπως οι περισσότεροι σημαντικοί μουσικοί που αναγκάστηκαν να φύγουν από τη Γερμανία και, τελικά, από όλη σχεδόν την Ευρώπη μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία και τη γεωγραφική επέκταση του Ράιχ, ο Βάλτερ έχει μια διαδρομή που μπορεί να χωριστεί σε δύο περιόδους: την ευρωπαϊκή και την αμερικανική. Η δεύτερη είναι αυτή που περιέχεται εδώ. Για να κατανοήσει όμως κανείς την πορεία του Βάλτερ στην Αμερική, πρέπει να έχει μια ιδέα τού ποιος ήταν ήδη στην Ευρώπη.

ΦΙΛΟΣ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΗΣ ΤΟΥ ΜΑΛΕΡ. Ο Βάλτερ γεννήθηκε το 1876. Αυτό τον καθιστά μια πραγματική γέφυρα ανάμεσα στην ακμή του τέλους του 19ου αιώνα και το πρώτο μισό του 20ού. Ο Βάλτερ έζησε τη μουσική ήδη προτού ακόμη ο Μπραμς και ο Μπρούκνερ φύγουν από τη ζωή, ενώ άκουσε με τα αφτιά του τους μεγαλύτερους θρύλους της τέχνης του, στην εποχή της μέγιστης ακμής της. Συνάντησε συνθέτες θρύλους και συνεργάστηκε μαζί τους, ενώ ανέλαβε κάποιες από τις κορυφαίες θέσεις στον κόσμο στα μεγαλύτερα μουσικά κέντρα, όπως στο Βερολίνο, τη Λειψία, το Μόναχο και τη Βιέννη. Κυρίως όμως ήταν ένας άνθρωπος με ταλέντο και μουσική (αλλά όχι μόνον) παιδεία που δεν συναντά κανείς εύκολα, κάτι που υπήρξε καθοριστικό για την προσοχή που έδειξε στον Βάλτερ ο Γκούσταβ Μάλερ, ο άνθρωπος που άλλαξε τη μουσική από την εποχή του και μετά. Οι δυο τους συνεργάστηκαν πυκνά και έγιναν στενοί φίλοι – ο Βάλτερ ήταν εκείνος που έδωσε τις παγκόσμιες πρώτες κορυφαίων έργων του Μάλερ τα οποία ο ίδιος δεν πρόλαβε να ακούσει να παίζονται όταν πέθανε, αρκετά ξαφνικά, το 1911. Ο Βάλτερ ήταν εκείνος που εισήγαγε το έργο του Μάλερ και στη δισκογραφία: δεν έκανε τις πρώτες ηχογραφήσεις αλλά κάποιες από τις πρώτες, πλην όμως, τις πιο καθοριστικές, όπως αυτή με τη Φιλαρμονική της Βιέννης στην Ενάτη Συμφωνία για την ΕΜΙ την εποχή του Ανσλους, ένα από τα τελευταία έργα του προτού φύγει για τον Νέο Κόσμο.

ΚΥΡΙΑΡΧΟΣ ΣΤΗ ΝΕΑ ΥΟΡΚΗ. Οταν ο Βάλτερ άρχισε να δουλεύει με τη Φιλαρμονική Ορχήστρα της Νέας Υόρκης, όπως είναι το σημερινό της όνομα, κατά κάποιον τρόπο διαδεχόταν τον Μάλερ που είχε περάσει από εκεί στο τέλος της ζωής του. Ο Βάλτερ συνέβαλε αποφασιστικά στο να ανανεωθεί και να αποκτήσει η Ορχήστρα την ποιότητα και τον χαρακτήρα της που, λίγα χρόνια αργότερα, ιδίως στην περίοδο του Δημήτρη Μητρόπουλου, την έφεραν να είναι πια ίσως η καλύτερη ορχήστρα στον κόσμο της εποχής του. Εκεί ο Βάλτερ πραγματοποίησε μια σειρά από ηχογραφήσεις αναφοράς, μεταξύ των οποίων και οι κύκλοι με τις συμφωνίες του Μπετόβεν και του Μπραμς που ορθώς θεωρούνται σταθμοί της δισκογραφίας. Αν αυτή η έκδοση είναι ύπατης σημασίας, καθώς συγκεντρώνει όλες του τις ηχογραφήσεις με τη Φιλαρμονική αλλά και, αργότερα, με τη Συμφωνική της Κολούμπια, είναι επίσης και επειδή προσφέρει για πρώτη φορά εκείνες τις μονοφωνικές ηχογραφήσεις με ήχο τέτοιας αμεσότητας και ποιότητας που ουδέποτε έχουν ακουστεί μέχρι σήμερα. Οι μηχανικοί της SONY έχουν κάνει θαύματα.

ΘΡΥΛΟΣ ΣΤΟ ΛΟΣ ΑΝΤΖΕΛΕΣ. Για τον Βάλτερ, η Νέα Υόρκη έδωσε αργότερα τη θέση της στο Λος Αντζελες. Εκεί, πολύ μεγάλος πια στην ηλικία ξεκίνησε ένα νέο κύκλο ηχογραφήσεων με τη λεγόμενη Συμφωνική της Κολούμπια. Ποια ήταν αυτή; Ουσιαστικά, η Φιλαρμονική του Λος Αντζελες, από την οποία πριν από λίγα χρόνια είχε περάσει ως διευθυντής ένας άλλος θρύλος επίσης εκδιωγμένος από την Ευρώπη του Χίτλερ, ο Οτο Κλέμπερερ. Το όνομα «Κολούμπια» επιστρατεύθηκε για αυτές τις ηχογραφήσεις μαζί με ορισμένους μουσικούς από άλλες μεγάλες αμερικανικές ορχήστρες που ενίσχυσαν, έπειτα από πρόσκληση του Βάλτερ, τις τάξεις της. Το ίδιο όνομα υπάρχει και για άλλες ηχογραφήσεις που έγιναν με άλλους μαέστρους στην ανατολική ακτή – εκεί είναι όμως η Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης που «κρύβεται» πίσω του, με αντίστοιχες προσθήκες. Οι ηχογραφήσεις του Βάλτερ στο Λος Αντζελες αποτελούν «άγια των αγίων» της ιστορίας της δισκογραφίας στο σύνολό της. Οι ερμηνείες του στις τελευταίες συμφωνίες του Μότσαρτ, εκ νέου στον Μπετόβεν και τον Μπραμς, σε τρεις συμφωνίες του Μπρούκνερ, αλλά και σε μερικές του Μάλερ, αποτελούν ένα «ιερό δισκοπότηρο» το οποίο πρέπει να ανακαλύψει κάθε άνθρωπος που ενδιαφέρεται για τη μουσική. Δεν ξεπεράστηκαν και δεν θα ξεπεραστούν ποτέ, ουδέποτε υπήρξε «αντίστοιχό» τους, και ούτε αναμένεται να υπάρξει.