«Λέξεις και φράσεις {CR}που βγαίνουν σαν ανάσα»

Ο Σάμιουελ Μπέκετ έγραψε το «Ηρεμιστικό» το 1946, σε μια περίοδο έντονης συγγραφικής δραστηριότητας και αφού είχε χάσει τη μητέρα του. Στο διήγημα ένας μοναχικός άνθρωπος καταφέρνει να βγει από το κατάλυμά του και να φθάσει μέχρι την είσοδο της πόλης, για να αρχίσει τη νυχτερινή του περιπλάνηση. Ο αφηγητής μιλάει ακατάπαυστα στην προσπάθειά του να επινοήσει την ιστορία εκείνη που θα τον ηρεμήσει. Η σκηνοθέτρια Ασπα Τομπούλη μιλάει στο «ΝΣυν» για το ανέβασμα του έργου στο θέατρο Φούρνος (από τις 14 του μήνα), σε μετάφραση Εριφύλης Μαρωνίτη, με τους ηθοποιούς Δέσποινα Σεραφείδου και Σπύρο Βάρελλη.

Ποια στοιχεία της γραφής του Μπέκετ σάς ενδιαφέρουν ως προς τη θεατρική απόδοση: από το σύνολο του έργου του, αλλά και στο «Ηρεμιστικό»;

Το 1946 ο Μπέκετ έγραψε τέσσερα διηγήματα, ένα από αυτά το «Ηρεμιστικό». Σε όλα, αλλά ιδιαίτερα στο «Ηρεμιστικό», με εντυπωσιάζει ο τρόπος γραφής και ο τρόπος σύνθεσης του υλικού: οι διαφορετικές ροές της αφήγησης, ο λόγος της μνήμης και της σκέψης, η συνύπαρξη του ρεαλιστικού, του γκροτέσκου ή του παραξενίσματος με το ονειρικό και το ποιητικό. Και ακόμη, το καταλυτικό χιούμορ που ενυπάρχει στη ματιά και στον τρόπο που ο Μπέκετ καταγράφει τις ζωές των ανθρώπων. Αγαπώ την αφήγηση και τα τελευταία χρόνια είχα την ευκαιρία να ασχοληθώ επανειλημμένα με λογοτεχνικά κείμενα. Τονίζω το «λογοτεχνικά», επειδή δεν είναι το ίδιο πράγμα με έναν θεατρικό μονόλογο που γράφτηκε για να παιχθεί στο θέατρο. Ιδιαίτερα, όταν πρόκειται για κείμενα υψηλής λογοτεχνικότητας, συνεχούς ροής και μεγάλης πυκνότητας όπως το «Ηρεμιστικό», η απόδοση του λόγου είναι ένα από τα μεγάλα ζητούμενα.

Ποιος είναι ο εσωτερικός κόσμος του συγγραφέα, όπως προκύπτει από το «Ηρεμιστικό»;

Το να ζεις δεν είναι εύκολο, μοιάζει να μας λέει ο Μπέκετ. Συγχρόνως, εστιάζει στην επιμονή του ανθρώπου να γαντζώνεται από τη ζωή, την προσπάθειά του να υπάρξει παρά τις αποτυχίες και τις ματαιώσεις. Ο μοναχικός αφηγητής νιώθει τη φθορά του χρόνου στο σώμα του. Νομίζει πως θα πεθάνει. Προσπαθώντας να διώξει τον πανικό, αποφασίζει να διηγηθεί στον εαυτό του μια ιστορία, «μήπως και τον ηρεμήσω», όπως μας λέει. Καταφέρνει να βγει με δυσκολία από το κατάλυμά του και να φθάσει στην πόλη. Η νυχτερινή του περιπλάνηση εκεί είναι συγχρόνως και ένα εσωτερικό ταξίδι στον εαυτό του και στο παρελθόν. Προσπαθεί να θυμηθεί, δεν είναι σίγουρος αν θυμάται σωστά. Μνήμες, γεγονότα, συναντήσεις, είναι τα υλικά που χρησιμοποιεί για να φτιάξει την ιστορία του. Τη φτιάχνει στο μυαλό του τώρα και την αφηγείται τώρα. Κάποιες αφηγήσεις του μένουν ανολοκλήρωτες. Ωστόσο, στο «Ηρεμιστικό» είναι κυρίαρχη η παρουσία ενός μυαλού (του αφηγητή-συγγραφέα) που κατευθύνει τις αφηγήσεις αυτές, που δίνει μορφή και έρμα στα γεγονότα και στα πρόσωπα της αφήγησης. Εχουμε, λοιπόν, μια ιστορία που φτιάχνεται μπροστά στα μάτια μας και τα αφτιά μας όπου ο επινοητής της ιστορίας είναι και ο ήρωάς της. Με αυτή την έννοια, το «Ηρεμιστικό» είναι και μια σπουδή πάνω στην τέχνη της αφήγησης. Μέσα από τη στοχαστική γραφή του, ο Μπέκετ δημιουργεί μια μαγική και βαθιά ανθρώπινη αφήγηση, μια παραμυθία για την ανθρώπινη ψυχή. Στο τέλος ο αφηγητής απαριθμεί τα «λάφυρά» του, τα κέρδη που αποκόμισε από τις νυχτερινές του περιπλανήσεις. Και αυτά δεν είναι άλλα από τις συναντήσεις του με άγνωστους διαβάτες. Η ζεστασιά της ανθρώπινης επαφής τού επιτρέπει να νιώσει πως είναι ζωντανός, ένα ον υπαρκτό.

Πώς συνεργαστήκατε με τους δύο ηθοποιούς;

Με τη Δέσποινα Σαραφείδου και τον Σπύρο Βάρελλη δουλέψαμε πάνω στην αφήγηση, στις ροές της μνήμης, της σκέψης, στα γυρίσματα και στις ιδιαιτερότητες της γλώσσας του κειμένου. Το γεγονός ότι ο αφηγητής σχολιάζει κάθε τόσο αυτά που λέει, ότι αναρωτιέται συνεχώς αν θυμάται σωστά, αν πρέπει να πει κάτι, δημιουργεί μέσα στη συμπαγή και συνεχόμενη αφήγηση του Μπέκετ εστίες που απαιτούν μεγάλη φρεσκάδα λόγου. Το ίδιο ισχύει και για τις φλασιές του μυαλού του, που έρχονται ξαφνικά και χάνονται εξίσου γρήγορα. Το κείμενο στην απόδοσή του γίνεται μια παρτιτούρα όπου οι ρυθμοί εναλλάσσονται. Οι λέξεις και οι φράσεις βγαίνουν αβίαστα, σαν ανάσα.

Η «ελλειπτικότητα» του Μπέκετ, η τέχνη «να αφαιρείς μάλλον παρά να προσθέτεις», όπως έγραφε, δίνει ελευθερίες σε μια σκηνοθέτρια ή καθοδηγεί κατά κάποιον τρόπο τη σκηνοθετική προσέγγιση;

Μπορεί να δίνει και τα δύο, ανάλογα με το πού εστιάζει κανείς και, κυρίως, με το τι είδους θέατρο θέλει να κάνει. Το «να αφαιρείς μάλλον παρά να προσθέτεις» δεν είναι ίδιον μόνο του Μπέκετ. Εχει ειπωθεί με πολλούς τρόπους από πολλούς. Για μένα, το φιλτράρισμα του λόγου και της κίνησης είναι ο τρόπος για να εκφράζομαι στις παραστάσεις μου, για άλλους όχι. Διαφορετικοί τρόποι μπορεί να παράγουν εξίσου καλά αποτελέσματα. Δεν νομίζω ότι η ελλειπτικότητα του οποιουδήποτε κειμένου ωθεί σε περιορισμούς ή το αντίθετο. Τι εννοούμε, άλλωστε, «ελλειπτικότητα» σε αυτή την περίπτωση; Στα έργα σημαντικών συγγραφέων – του Μπέκετ συμπεριλαμβανομένου – που έχουν χαρακτηριστεί μινιμαλιστικά, υπάρχουν όλα εκείνα τα στοιχεία που σε οδηγούν να κατανοήσεις και να δουλέψεις. Δεν έχεις παρά να τα ψάξεις μέσα στο κείμενο. Τα σημαντικά κείμενα, ελλειπτικά ή όχι, είναι κείμενα μεγάλης πληρότητας. Είναι πηγές έμπνευσης, άρα και ελευθερίας.

Σε ποια σημεία μπορεί να ταυτίζεστε και σε ποια να αντιστέκεστε στο κείμενο του «Ηρεμιστικού»;

Στον χρόνο προετοιμασίας ενός έργου μού συμβαίνουν ταυτίσεις, αλλά και αντιστάσεις. Ετσι και αλλιώς, πριν από τις πρόβες, ένας σκηνοθέτης κάνει πολλές διαδρομές, είναι ένα στάδιο προετοιμασίας αποκλειστικά δικό του. Αλλά στο στάδιο των προβών, το ίδιο το καθεστώς της πρόβας είναι μια πολύ αντικειμενική και ρεαλιστική διαδικασία προσπάθειας και αντιμετώπισης δυσκολιών. Οι ταυτίσεις και οι αντιστάσεις ελαφρώς εξαερώνονται, ασυνείδητα σχεδόν αποστασιοποιείσαι από αυτά, γιατί δεν έχουν πια πολλή σημασία. Σημασία έχει να χτίσεις έναν κόσμο πάνω στη σκηνή.

INFO

«Το ηρεμιστικό», θέατρο Φούρνος, από τις 14/12. Μαυρομιχάλη 168, 210 6460748