Οταν οι Αρμένιοι μπήκαν {LF}στα Δημοκρατικά Τάγματα

Το 1891 άρχισε η ανακάλυψη του «ασιατικού» Ελληνισμού και το μικρασιατικό ζήτημα μπήκε ως κεντρικό ζήτημα στην πολιτική σκηνή (βλ. Σπ. Πλουμίδης, «Τα μυστήρια της Αιγηίδος», Εστία, 2016). Το 1897 και ο ατυχής πόλεμος με την εξευτελιστική ήττα και τον συμβιβασμό που ακολούθησε οδήγησαν σε μια βίαιη – αλλά ίσως χρήσιμη – ωρίμαση του πολιτικού συστήματος βγάζοντας την πολεμική διεκδίκηση από τον ανταρτοπόλεμο του 19ου αιώνα και φέρνοντας στο προσκήνιο την ανάγκη οργάνωσης ενός πιο σύγχρονου στρατεύματος. Η έλευση του Βενιζέλου και η ανανέωση ή η τομή που προκάλεσε στον πολιτικό βίο της χώρας έχουν αναλυθεί εκτενώς (βλ. ενδεικτικά Νίκη Μαρωνίτη, «Το Κίνημα στο Γουδί εκατό χρόνια μετά», Αλεξάνδρεια, 2010), αλλά δεν παύουν να σηματοδοτούν ένα ξεχωριστό σημείο αφετηρίας στη νεότερη Ιστορία. Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι είναι ίσως το μείζον γεγονός της μετάβασης από τη νεότερη στη σύγχρονη Ιστορία με τον τριπλασιασμό του ελληνικού κράτους, το οποίο δεν έχει καταφέρει να αναδειχθεί ακόμα και σήμερα μέσα από μια μονογραφία που θα αποτελούσε ένα σημείο αναφοράς. Ο Εθνικός Διχασμός το τελευταίο διάστημα ξαναπροβάλλεται έντονα – έστω και μέσα από μια ανανεωμένη πολωτική διάσταση. Η αφετηρία του, το 1915 (Γ. Μαυρογορδάτος, «1915, ο Εθνικός Διχασμός», Πατάκης, 2015), άνοιξε μια νέα συζήτηση αφού εκδόσεις που στέκονται κριτικά απέναντι και σε σειρά επιλογών του Ελ. Βενιζέλου και του παρεμβατισμού των Ξένων Δυνάμεων υπέρ του έχουν προσφέρει μια ανανέωση της ιστορικής ματιάς πάνω στην περίοδο που φτάνει μέχρι και τη Μικρασιατική Καταστροφή (Σωτήρης Ριζάς, «Το τέλος της Μεγάλης Ιδέας, ο Βενιζέλος και ο Αντιβενιζελισμός στη Μικρά Ασία», Καστανιώτης, 2015). Πιο δύσκολη φαίνεται να είναι η περίοδος του Μεσοπολέμου, δηλαδή από το 1923 και έως το καθεστώς Μεταξά, αφού πλην της κλασικής μελέτης του Γρηγόρη Δάφνη («Η Ελλάς μεταξύ των δύο πολέμων», Κάκτος) και του Αλκη Ρήγου για τη «Β’ Ελληνική Δημοκρατία 1924-1935» (εκδ. Θεμέλιο) δεν υπάρχει κάποιο άλλο συνθετικό έργο. Η έλλειψη μακροσκοπικής ματιάς για την περίοδο συνολικά 1891-1936 μας εμποδίζει να δούμε σε βάθος διαιρέσεις και διχασμούς που θα αποτελέσουν το μεγάλο προσάναμμα για τον Εμφύλιο Πόλεμο αργότερα, κοινωνικές στρατοπεδεύσεις, αλλά κυρίως τη μεγάλη εικόνα της μετάβασης από τη νεωτερικότητα του 19ου αιώνα στην εθνοκρατική συγκρότηση του 20ού.

Η μεγάλη εικόνα

Σε αυτό το σίγουρα σύνθετο πλαίσιο η μελέτη του Ιωάννη Δασκαρόλη «Δημοκρατικά Τάγματα – Οι “πραιτωριανοί” της Β’ Ελληνικής Δημοκρατίας 1923-1926» (Παπαζήσης, 2019) αθροίζεται από τη μια στην κατηγορία της μικροϊστορίας, αλλά ανοίγει παράλληλα και ένα παράθυρο στη μεγάλη εικόνα της στρατιωτικής συγκρότησης, της παρέμβασης του στρατιωτικού παράγοντα, των μοτίβων οργάνωσης και ελέγχου που ξανασυναντάμε στην Κατοχή και στον Εμφύλιο. Η δουλειά του Δασκαρόλη είναι – ας μου επιτραπεί η λέξη – «παλαιομοδίτικη» και γι’ αυτό άκρως απολαυστική. Κλασική ιστορία, καθαρή γεγονοτολογική αφήγηση, αυστηρή συνέπεια στη χρονική ακολουθία, εξαντλητική κάλυψη κάθε πτυχής του θέματος. Η μελέτη καλύπτει την επιβολή της «Επανάστασης» μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή στην Αθήνα από φιλοβενιζελικούς στρατιωτικούς και τη συγκρότηση των Δημοκρατικών Ταγμάτων ως μηχανισμού επιβολής και εξασφάλισης της νέας εξουσίας, η οποία έφερε το κίνημα ανατροπής του 1922 στην ελληνική πολιτική σκηνή. Το κίνημα προφανώς και δεν εγκαινιάζει τις παρεμβάσεις του Στρατού – έχουν ξεκινήσει από το 1909 -, αλλά σίγουρα τις θεσμοποιεί και καθιστά τον Στρατό κεντρικό παράγοντα στο πολιτικό παίγνιο τουλάχιστον μέχρι το 1967. Παράλληλα εγκαινιάζει την ασταθή περίοδο του ελληνικού Μεσοπολέμου και μετασχηματίζει την ένοπλη αντιπαράθεση του Εθνικού Διχασμού. Η ένοπλη καταστολή έρχεται στο εσωτερικό πλήρως νομιμοποιημένη και αυτό θα έχει διάφορες απολήξεις στο άμεσο μέλλον: όχι μόνο στη νοηματοδότηση της κρατικής επιβολής, αλλά και στην πρόσληψη του τρόπου κατάκτησης της εξουσίας.

Ο Δασκαρόλης δίνει μια σειρά άγνωστων και εντυπωσιακών λεπτομερειών όπως η συγκρότηση από μεριάς Παγκάλου στρατιωτικών σωμάτων από Αρμένιους και Κιρκασίους. Αλλά και η – με λεπτομέρειες – ίδρυση των Κυνηγών από τον Κονδύλη και η ένταξή τους στα Δημοκρατικά Τάγματα. Ξεχωριστής σημασίας, εξάλλου, αποδεικνύονται οι υποσημειώσεις. Προσωπικά είμαι λάτρης των μεγάλων υποσημειώσεων στο κάτω μέρος της κάθε σελίδας. Οι συντετμημένες στη ροή του κειμένου ή στο τέλος μού στερούν μεγάλο μέρος της αναγνωστικής απόλαυσης. Οι υποσημειώσεις των «Ταγμάτων» συγκροτούν άλλο ένα μικρό βιβλίο και ένα μικρό, θα έλεγα, βιογραφικό λεξικό. Πλήθος πληροφοριών για πρόσωπα με κρίσιμο ρόλο στα γεγονότα της περιόδου, άγνωστα σήμερα, συγκροτούν το ανθρωπογεωγραφικό σύμπαν της ταραχώδους περιόδου. Το βιβλίο του Δασκαρόλη προστίθεται σίγουρα στη νέα φουρνιά, ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, των βιβλίων από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι το μεταξικό καθεστώς, αυτή την περίοδο ανάπτυξης και διεύρυνσης του ελληνικού κράτους, αλλά και ειδικά τη θολή καθώς και ιδιαίτερα διαμορφωτική περίοδο του ελληνικού Μεσοπολέμου.

Ιωάννης Δασκαρόλης
Δημοκρατικά Τάγματα
Οι «πραιτωριανοί» της Β’ Ελληνικής Δημοκρατίας
1923-1926
Εκδ. Παπαζήση, σελ. 696
Τιμή: 29,68 ευρώ