Η λάμψη που κρύβει η άβυσσος

Το 1936 η «Γκρέτα Γκάρμπο» των γραμμάτων Τζούνα Μπαρνς σε μια έκρηξη αυτοκριτικής, με ναρκισσιστικές προεκτάσεις, δήλωσε: «Είμαι η πιο διάσημη άγνωστη του αιώνα». Και είχε απόλυτο δίκιο. Το σώμα του έργου της με αιχμή του δόρατος το «Νυχτόδασος» θεωρείται σήμερα μια αξιοζήλευτη παρακαταθήκη της μοντερνιστικής λογοτεχνίας. Στην εποχή της πέρασε εντελώς απαρατήρητο καθώς η τολμηρή του φόρμα ξεπερνούσε τις δυνατότητες του κοινού.

Αν και οι συγγραφικές της δυνατότητες υπήρξαν πράγματι ισάξιες μιας Βιρτζίνια Γουλφ ή ενός Γουίλιαμ Φόκνερ, η σκέψη της συνεχίζει να προκαλεί τους σύγχρονους μελετητές της πάνω στον τρόπο που μεταφέρει τη γυναικεία ομοερωτική ταυτότητα (συντηρητικός προσανατολισμός ή προοδευτική συμβολοποίηση) στο αλφάβητο της αισθηματικής αγωγής περί του καθορισμού των φύλων. Με λίγα λόγια, η Τζούνα Μπαρνς έρχεται να ταρακουνήσει δεδομένες αντιλήψεις των πολιτισμικών προτύπων του δυτικού κανόνα, είτε βρίσκονται στην πλευρά της αμφισβήτησης, είτε στην πλευρά του status quo. Ο πιστός της βιογράφος Φίλιπ Χέρινγκ προτρέπει τους ακαδημαϊκούς να σταματήσουν της τελετές θυματοποίησης της συγγραφέως για να απομακρυνθούμε από την «ιδεολογική κοσμετολογία» που περιβάλλει το πρόσωπό της.

Η Τζούνα Μπαρνς γεννήθηκε το 1892 στη Νέα Υόρκη. Τα παιδικά της χρόνια ήταν εφιαλτικά από έναν δεσποτικό πατέρα που κακοποιούσε ψυχικά σύζυγο και κόρη. Σε νεαρή ηλικία η μετέπειτα συγγραφέας πέφτει θύμα βιασμού και αναγκάζεται να παντρευτεί με το ζόρι. Αυτή η σκληρή επαφή με τη βαρβαρότητα αποτέλεσε το πρωταρχικό πεδίο μιας μυθοπλαστικής αρχιτεκτονικής που την ακολουθούσε για πάντα. Δραπετεύοντας από το ασφυκτικό οικογενειακό περιβάλλον, άρχισε να τριγυρνά στο Γκρίνουιτς Βίλατζ βγάζοντας τα προς το ζην ως ρεπόρτερ. Η Τζούνα Μπαρνς υπήρξε μια από τις πρωτοπόρες φωνές της «γκόντζο» δημοσιογραφίας, πριν καν εφευρεθεί ο όρος. Εξέθετε τον εαυτό της σε επικίνδυνες καταστάσεις και ύστερα έγραφε γι’ αυτές. Εκείνη την περίοδο εμφανίζονται οι πρώτοι λογοτεχνικοί σπασμοί που αντανακλούν το μεγαλείο μιας σπαραγμένης ψυχής.

To 1936 η Τζούνα Μπαρνς κυκλοφορεί το «Νυχτόδασος». Ενα μυθιστόρημα-τομή γραμμένο σε ποιητική πρόζα, που τροφοδοτείται από τα καλύτερα ίσως αγγλικά της περιόδου. Διαθέτει σε όλο του το εύρος τη μεθυστική ένταση ενός σαιξπηρικού ονειροδράματος, επιεικώς ανεστραμμένου. Ενας ύμνος στους αποδιωγμένους που χορεύουν στο χείλος της ανυπαρξίας. Παραμονεύουν σαν νυχτόβια αρπακτικά για τ’ ανάμματα του διφυούς πόθου στο Παρίσι του Μεσοπολέμου που βουλιάζει στα συντρίμμια του κομματιασμένου καθρέφτη του. Ενα μυθιστόρημα-επίτευγμα ύφους που βουτά στον γοτθικό νιχιλισμό, για να συναντήσει τη λαμπρότητα εκείνη της έκφρασης του ολέθρου, που θυμίζει έντονα ελισαβετιανή τραγωδία.

Ο Φέλιξ είναι Εβραίος από τη Βιέννη που αυτοανακηρύσσεται αριστοκράτης. Εκπροσωπεί τον διαρκή πνευματικό εκτοπισμό της εβραϊκής διασποράς στην Ευρώπη. Χτίζει τον χαρακτήρα του από τα υπολείμματα μιας εχθρικά διακείμενης κοινωνίας. Γνωρίζει την ανδρόγυνη Ρόμπιν μέσω του «φαλσταφικού» δρος Μάθιου. Του κεντρικού ήρωα του μυθιστορήματος που μοιάζει να είναι κάτι σαν κονφερασιέ της αφήγησης. Ενός ακαταπόνητου κατασκευαστή παρελκυστικών εικόνων του παρισινού αντεργκράουντ, που χρησιμοποιεί βραδύκαυστες μακριές προτάσεις. Μια τρανς φιγούρα αιώνιας μετάβασης, έτοιμη να εξαπολύσει κριτικές επιθέσεις πάνω στην ανθρώπινη εμπειρία. Οι πνευματώδεις μονόλογοί του δείχνουν επίγνωση για την ευερεθιστότητα της ύπαρξης. Το ζευγάρι αποκτά ένα παράξενο παιδί, αλλά σύντομα η Ρόμπιν θα δραπετεύσει από τις συμβάσεις και θα αρχίσει την περιπλάνηση στον στοιχειωμένο της εαυτό. Σε αυτή την καταβύθιση θα γνωρίσει την ευάλωτη Νόρα.  Από κει και πέρα ξεκινά ένα γαϊτανάκι κοινωνικής και σεξουαλικής υποταγής και κυριαρχίας.

Στην εισαγωγή του ο Τ.Σ. Ελιοτ αναφέρει ότι τα γλωσσικά στοιχεία είναι εκείνα που κάνουν το μυθιστόρημα να ξεχωρίζει. Και ειδικότερα: «…η επιτυχία του συνίσταται πως δεν έχει πραγματικά “γραφεί”. Τα σύγχρονα μυθιστορήματα επιτυγχάνουν την όποια γνησιότητα διαθέτουν, μέσα από μια ακριβή αναπαράσταση του θορύβου που οι ανθρώπινες υπάρξεις του καιρού μας παράγουν κατά την απλή, καθημερινή τους επικοινωνία, ενώ τα μέρη του μυθιστορήματος που δεν απαρτίζονται από αυτούς τους θορύβους συνίστανται από πρόζα η οποία δεν είναι περισσότερο ζωντανή από τη γραφή ενός επαρκούς δημοσιογράφου… Το “Νυχτόδασος” είναι ένα τόσο καλό ανάγνωσμα που μόνο οι ευαισθητοποιημένοι αναγνώστες της ποίησης μπορούν να εκτιμήσουν…». Πράγματι η απολύτως ζωντανή πρόζα του βιβλίου βρίσκει απροετοίμαστο τον αναγνώστη. Πλέκει το δικό της ξεχωριστό μουσικό – αφηγηματικό μοτίβο που ανεβάζει την ένταση απότομα στα ύψη και την κρατά εκεί.

Πορτρέτο της ηδονής

Βυθισμένη στον αλκοολισμό, η συγγραφέας συνθέτει το εξπρεσιονιστικό πορτρέτο της ηδονής. Δηλαδή την ψυχική παρακίνηση που ορίζουν η επιθυμία, ο θυμός και ο λόγος. Η σαγήνη που ασκεί ο ατοπικός Αλλος. Κοντά στην πλατωνική σκέψη, η Τζούνα Μπαρνς υποστηρίζει πως ο εραστής/ερωμένη δεν είναι μόνο ένα εξωτερικό πρόσωπο ή μια εμπειρία, αλλά μια διαρκής παρουσία, εγγενής στη σκέψη. Μια συνθήκη δυνατότητας της σκέψης αφ’ εαυτής, ένα υπερβατικό βίωμα. Ο έρωτας μεταμορφώνει την τελμάτωση του habiter σε ολιστικό συμβάν και παρασύρει σε αδιάβατα μονοπάτια. Εκεί που ο άνθρωπος συναντά τα ζωικά του ένστικτα.

Ενα ευαίσθητο Υπερεγώ η συγγραφέας, καταδικασμένη να υποφέρει όπως το διατύπωσε ο Νίτσε, επινοεί εκ νέου την αγάπη όπως οι σουρεαλιστές, η οποία μεταφράζεται σε υπαρξιακή και πολιτική χειρονομία. Η βαρύτητα της έλξης είναι μια επαναστατική πηγή ανανέωσης για έναν διαφορετικό τρόπο ζωής, για μια αδήριτη πίστη στα μελλούμενα. Δίχως τον έρωτα ο λόγος εκφυλίζεται σε υπολογισμό, ο οποίος έτσι αδυνατεί να σκεφτεί το απρόβλεπτο. Να πράξει το αδύνατο. Και αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσα στην επικράτεια του Εγώ.

Αρκετοί σύγχρονοι μελετητές «κατηγορούν» την Τζούνα Μπαρνς πως απεκδυόταν τη λεσβιακότητα της είτε για να γίνει αρεστή στους Τ.Σ. Ελιοτ (που ουσιαστικά την ανέδειξε) και Τζόις, είτε για λόγους ύστερης ρεπουμπλικανικής πολιτικής στροφής. Τους διαφεύγουν τα εξής: Για τη συγγραφέα η ερωτική ζεύξη είναι άμεσα συνυφασμένη με την απουσία του Αλλου. Ξυπνά τη θέα «μιας μορφής» στην οποία ο Αλλος δίνεται και αποσύρεται, όπως υποστήριζε ο Λεβινάς. Οι σημερινοί αναλυτές, αν και το απεκδύονται, βλέπουν τον έρωτα ως ανάγκη ή απόλαυση ή προσδιορισμό. Το αντίθετο ακριβώς από την Τζούνα Μπαρνς, που τον αναγνωρίζει κυρίως ως υπερβολή και παραφροσύνη.

Ο έρωτας αποτελεί μια ασύμμετρη σχέση με τον Αλλον. Διακόπτει την όποια συναλλαγή και ξεκινά υπό νέες συνθήκες. Ο έρωτας για τον Τζούνα Μπαρνς δεν ανήκει απαραίτητα στην τάξη του συνηθισμένου που αναπαράγει το όμοιο. Η συγγραφέας έλκεται από την ετερότητα ως καθολική έννοια και το θρησκευτικό δέος. Μια τρομακτική αντίθεση. Γι’ αυτό κι έχει μπερδέψει όσους θέλουν να την κατατάξουν σε μια υπάκουη queer λογοτεχνία. Διότι το υπάκουο υποκείμενο δεν είναι απότοκο της ηδονής, αλλά του καθήκοντος. Η συγγραφέας επαναστατεί και κατά του πλαισίου της. Ενα μυθιστόρημα που έχει την ταραχή της πρόωρης έκστασης.

Τζούνα Μπαρνς
«Νυχτόδασος»
Μτφ. Αργυρώ Μαντόγλου
Εκδ. Gutenberg, σε. 280
Τιμή: 15 ευρώ