Η «Ιλιάδα» στη Βόρεια Ιρλανδία

Στις 13 Νοεμβρίου στο Peterhouse Theatre του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, έλαβε χώρα η τελετή απονομής του London Hellenic Prize για το 2018. Πρόκειται για ένα καταξιωμένο βραβείο, από τα σημαντικότερα διεθνώς στο πεδίο των ανθρωπιστικών επιστημών, το οποίο συνοδεύεται από χρηματικό ποσό 10.000 λιρών. Την ευθύνη της παρουσίασης είχε ο καθηγητής Paul Cartledge. Φέτος η επιτροπή των ακαδημαϊκών και συγγραφέων (Robin Lane Fox, Nick Lowe, Elizabeth Speller, Jennifer Wallace, Στέφανος Πεσμαζόγλου), την οποία συντονίζει ο Μιχάλης Μόσχος, αντιπρόεδρος της London Hellenic Society που υποστηρίζει τον θεσμό, τίμησε τον βρετανό συγγραφέα Michael Hughes για το μυθιστόρημά του Country (Λονδίνο, John Murray). Το βραβείο απονέμεται για περισσότερα από είκοσι χρόνια σε βιβλία που αναφέρονται στον ελληνικό πολιτισμό, την ιστορία και τη λογοτεχνία, με γνώμονα την απήχηση στο ευρύ κοινό, όχι μόνο στους ειδικούς, και στόχο την ενίσχυση της αγγλοελληνικής κατανόησης και συνεργασίας.

Γράφει κάπου ο Χάρολντ Μπλουμ ότι είμαστε όλοι παιδιά του Ομήρου. Και έχει απόλυτο δίκιο, αν σκεφτεί κανείς τη ζωτικότητα των ομηρικών επών και την αντοχή τους στον χρόνο, όχι μόνον ως αναγνώσματος αλλά και ως ορίζοντα αναφοράς, με την έννοια ότι αμέτρητα θεματικά και ιδεολογικά νήματα απολήγουν σε αυτά, είτε άμεσα είτε μέσα από πολλαπλές διαστρωματώσεις και διασταυρώσεις. Το μυθιστόρημα του Hughes, που έλαβε λαμπρές κριτικές, συνομιλεί άμεσα με την Ιλιάδα, αλλά όχι όπως τα πρόσφατα μυθιστορήματα που επιχειρούν να δώσουν φωνή σε χαρακτήρες που στον Ομηρο ακούγονται λίγο ή καθόλου: η Πηνελοπιάδα της Margaret Atwood (2005), όπου αφηγητής είναι η Πηνελόπη· Το τραγούδι του Αχιλλέα της Madeline Miller (2011), όπου ο Πάτροκλος αφηγείται την ερωτική ιστορία του με τον Αχιλλέα^· Η σιωπή των κοριτσιών της Pat Barker (2018), όπου αφηγητής είναι η Βρισηίδα. Ο Hughes έγραψε το μυθιστόρημά του κινούμενος σε εντελώς αντίθετη κατεύθυνση: με έμφαση στην ανδρική οπτική γωνία, χωρίς «θυματοποιημένους» γυναικείους χαρακτήρες, χωρίς να απεικονίζει ως ερωτική, αλλά ως αδελφική, τη σχέση του Αchill (<Αχιλλέα) με τον Pat (<Πάτροκλο). Η επιλογή ως προτύπου του αρχετυπικού πολεμικού έπους επιδιώκει να αποτυπώσει με τρόπο ωμό τη διαχρονική αγριότητα του πολέμου.

Ο Hughes εγγράφει την κεντρική πλοκή, τα επεισόδια και τις σκηνές της Ιλιάδας στην ταραγμένη Βόρεια Ιρλανδία του 1996, κοντά στη βρετανική μεθόριο και σε μια ανήσυχη περίοδο, όταν οι Βρετανοί και ο Ιρλανδικός Δημοκρατικός Στρατός (ΙRΑ) διεξάγουν διαπραγματεύσεις για ανακωχή. Τα δύο στρατόπεδα βρίσκονται απέναντι, όπως περίπου στην Ιλιάδα, αλλά και μαζί, αφού η Βόρεια Ιρλανδία είναι τμήμα της Μεγάλης Βρετανίας με βρετανική στρατιωτική παρουσία – όπως γίνεται με τους Ελληνες και τους Τούρκους στον Καπετάν Μιχάλη του Καζαντζάκη, που «δανείστηκε» επίσης την πλοκή της Ιλιάδας.

Εν αρχή η οργή

Οι πρώτες λέξεις του μυθιστορήματος «Fury. Pure fury» απηχούν την «ολέθρια οργή» του ομηρικού Αχιλλέα -αντίστοιχα ο Καπετάν Μιχάλης ξεκινά με την πρόταση «Ο καπετάν Μιχάλης έτριξε τα δόντια του». Πίσω από τις γραμμές ο μυημένος αναγνώστης θα παρακολουθήσει, βήμα προς βήμα, την εξέλιξη της πλοκής της Ιλιάδας, σαν να την είχε μπροστά του και αντικριστά. Με θαυμαστή ευρηματικότητα και ευφυΐα ο Hughes προσαρμόζει ονόματα και καταστάσεις στη σύγχρονη ιρλανδική πραγματικότητα: ο Achill (<Αχιλλέας), ελεύθερος σκοπευτής, παίρνει το όνομά του από το ομώνυμο νησί της Ιρλανδίας^· ο Crisis (Cunningham), η ανήλικη κόρη του οποίου σπιτώνεται με τον αρχηγό του τοπικού IRA, ανακαλεί τον Χρύση αλλά και την «κρίση» (<έριδα), που θα αποτελέσει το έναυσμα της δράσης^· η Ελένη μετατρέπεται σε Nellie, όνομα που κατάγεται από το αγγλικό Helen, και σε πληροφοριοδότη των Βρετανών· τον ρόλο του Εκτορα (Hector) παίζει ο Henry (Morrow), βρετανός λοχαγός των Ειδικών Δυνάμεων (SAS), κτλ.

Οι «θεοί» του μυθιστορήματος διαμένουν στο Λονδίνο^· η αγγελιαφόρος Ιρις γίνεται γραμματέας με το ίδιο όνομα· τον Achill παρηγορεί μια γειτόνισσά του με το όνομα Theresa (<Thetis), που «θα μπορούσε να ήταν μητέρα του». O μικρός γιος του Henry δεν τρομάζει από το λοφίο της περικεφαλαίας του πατέρα του αλλά από τα χρώματα της παραλλαγής στο πρόσωπό του, που τον κάνουν αγνώριστο^· η γυναίκα του Henry δεν βάζει να ζεστάνουν νερό στον λέβητα για τον άντρα της που (μάταια) περιμένει να γυρίσει, αλλά διαπληκτίζεται στο τηλέφωνο με τον αρχιτέκτονα για την καινούρια μπανιέρα που θέλει να του κατασκευάσει.

Στη ραψωδία Ω της Ιλιάδας εμφανίζεται στο όνειρο του Αχιλλέα η «ψυχή» του νεκρού Πατρόκλου και παρακαλεί να τον θάψουν όσο γίνεται πιο γρήγορα, γιατί εμποδίζεται να περάσει τις πύλες του Αδη. Ο Hughes προσαρμόζει τη σκηνή στην εσχατολογία των Καθολικών: στον Achill, που ξαγρυπνά τον φίλο του Pat, εμφανίζεται ο νεκρός και του δηλώνει ότι βρίσκεται καθηλωμένος στο Καθαρτήριο, ώσπου να τον θάψει στην ιερή γη της πατρίδας του και έτσι η ψυχή του να μπορέσει να κριθεί και να βρει αιώνια ανάπαυση (292).

Παράθυρο στον Ομηρο

Κρίσιμο ερώτημα είναι αν ο αναγνώστης απαιτείται να γνωρίζει το ομηρικό έπος για να κατανοήσει το μυθιστόρημα του Michael Hughes. To ερώτημα αφορά ολόκληρη τη μεθομηρική λογοτεχνική παράδοση, η οποία αποτελεί ένα διαχρονικό «παλίμψηστο», ένα λογοτεχνικό χειρόγραφο που έχει αποξεστεί και ξαναγραφεί αμέτρητες φορές. Υπό το πρίσμα αυτό η ολοκληρωμένη κατανόηση ενός λογοτεχνήματος συνεπάγεται τη γνώση του συνόλου των διακειμένων του. Από την άλλη όμως, ο μυθιστοριογράφος φιλοδοξεί να γίνει προσιτός στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό: «τοσοῦτον ἀφ’ αὑτοῦ διδοὺς ὅσον ἕκαστος δύναται λαβεῖν», όπως είπε ο Δίων ο Χρυσόστομος για τον Ομηρο.

Ο μη μυημένος αναγνώστης απολαμβάνει λοιπόν το Country χωρίς τη συνδρομή του ομηρικού υποστρώματος, χάρη στην αμεσότητα της γλώσσας του και τον ρεαλισμό του. Υπάρχουν όμως σημεία που ενδέχεται να τον ξαφνιάσουν, όπως η παρακάτω σκηνή ανάμεσα σε έναν βρετανό αξιωματικό και έναν μαχητή του IRA: όταν ο αντισυνταγματάρχης Bernard «King» μεταβαίνει στην παμπ «The Ships» -όπως ο «βασιλιάς» Πρίαμος στη σκηνή του Αχιλλέα στον «ναύσταθμο» των Αχαιών- για να ζητήσει από τον Achill τη σορό του Henry που «τον είχε σαν παιδί του», γονατίζει μπροστά του και φιλάει το χέρι του. Για να κατανοήσει και να αποδεχθεί τη σκηνή, ο μη μυημένος αναγνώστης χρειάζεται να πληροφορηθεί ότι ο Πρίαμος πιάνει τα γόνατα και φιλάει τα χέρια του Αχιλλέα «που σκότωσαν πολλά από τα παιδιά του». Αυτό το «παράθυρο» στον Ομηρο ίσως τον δελεάσει να ανοίξει και τα υπόλοιπα.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης

Michael Hughes
Country
Εκδ. John Murray, σελ. 320
Τιμή: 12,99 λίρες