Μια συνομιλία με το μέλλον

Οταν το καλοκαίρι του 2015, η καγκελάριος Ανγκελα Μέρκελ είπε προς τους χιλιάδες πρόσφυγες «Willkommen» («Καλώς ήρθατε»), χιλιάδες ήταν αυτοί που σκέφτηκαν ότι το κίνητρό της ήταν αλλότριο προς τον ανθρωπισμό γιατί δεν συσχέτισαν την πολιτική της στάση με την ανατολικογερμανική καταγωγή της και τις εμπειρίες της ζωής πίσω από το Τείχος. Ομως, ο επισκέπτης του Κέντρου που στις μέρες μας θα λέγαμε «υποδοχής προσφύγων» (Notaufnahmelager Marienfelde), αλλά τότε υποδεχόταν όσους διέφευγαν από το Ανατολικό Βερολίνο, εκεί θα καταλάβει τι σημαίνει προσφυγιά, τι ταλαιπωρίες συνεπάγεται, παίζοντας τη ζωή του κορόνα-γράμματα με την ελπίδα ενός καλύτερου αύριο και την προσδοκία της αποδοχής στον νέο του τόπο ώστε να ξαναζήσει.

Αν η κατάκτηση της ελευθερίας ήταν ο πρώτος στόχος για τους Ανατολικογερμανούς, η οργάνωση της ζωής τους, με όρους δυτικής οικονομίας, ήταν το επόμενο μεγάλο ζητούμενο. Ομως, τα πρώτα χρόνια μετά την Πτώση του Τείχους και κυρίως της Επανένωσης της Γερμανίας, οι όποιες καθημερινές δυσκολίες τους παραβλέπονταν από τον φόβο που τους προκαλούσε η ιδέα ότι ενδέχεται η Στάζι, η Κρατική Ασφάλεια, να «ζει» ακόμη, και κάποιο κελί των φυλακών της στο Σενχάουζερ να τους περιμένει. Ετσι, η σύγκριση των νέων δυσκολιών με την πρότερη ζωή τους οδηγούσε στο «καλά είναι και έτσι!» Και μετά, όσο τα χρόνια περνούσαν, η ελευθερία των κινήσεών τους παγιωνόταν, η λήθη αποκτούσε κυρίαρχη θέση ωραιοποιώντας το παρελθόν. Τα παιδιά που μεγάλωσαν χωρίς ποτέ να γνωρίσουν το Τείχος σχημάτισαν λανθασμένη εντύπωση για «το πριν και το τώρα τους». Από την άλλη πλευρά, οι Δυτικογερμανοί εκτίμησαν λάθος τον ψυχισμό των συμπατριωτών τους και πίστεψαν πως επενδύοντας σε υποδομές, αρκούσε για να «γίνουν ένας λαός».

Ετσι, φτάσαμε στην παραμονή των 30 χρόνων από την Πτώση του Τείχους, οι «Οσι» και οι «Βέσι» (Ossi και Wessi, στην καθημερινή γλώσσα είναι οι Ανατολικογερμανοί /Δυτικογερμανοί) να είναι σαν τσακωμένα αδέλφια, που ξανασηκώνουν τείχη ανάμεσα στην ανεκτική Δυτική Γερμανία και τη ριζοσπαστική Ανατολική. Γι’ αυτό και οι εκδηλώσεις για τα 30 χρόνια της Πτώσης του Τείχους, στις οποίες συμμετείχαν άνω του 1 εκατ. πολίτες, στόχευαν να εμποδίσουν τον οριστικό διχασμό της χώρας με τα νέα τείχη που οι επιτήδειοι θέλουν να επιβάλλουν στον τρόπο σκέψης των ανθρώπων.

Οι εκδηλώσεις διήρκεσαν επτά ημέρες και έγιναν σε επτά συμβολικά μέρη του Βερολίνου, όπου καθένα από αυτά αποτελούσε εμβληματικό σημείο αναφοράς των γεγονότων του Οκτωβρίου – Νοεμβρίου 1989. Κάθε βράδυ προβάλλονταν υπαίθρια σκηνές των γεγονότων του 1989 που συνέβησαν στον συγκεκριμένο χώρο, έτσι ώστε κάθε ένας από αυτούς να αποτελεί μέρος του παζλ που έγραψε τη συνολική ιστορία της πτώσης του Τείχους. Ολες οι εκδηλώσεις είχαν αναφορές στο παρελθόν, αλλά με την έντεχνη διδαχή προς το μέλλον. Από τον G. Capuçon που με το τσέλο του θύμισε την αντίστοιχη σκηνή με τον Ροστροπόβιτς έως το ευρωπαϊκό Συνέδριο του Ιδρύματος «για το μέλλον του Βερολίνου» με θέμα «Η Ευρώπη από τα κάτω» (για άλλη μία φορά απουσιάζαμε), όπου με συζητήσεις στρογγυλής τραπέζης και ομάδες εργασίας αναζητήθηκαν κοινές λύσεις ανάμεσα στις πόλεις και τους πολίτες της για την καλύτερη διαχείριση της καθημερινότητας στην πολυπολιτισμική Ευρώπη.

Είναι άξιο ιδιαίτερης μνείας ότι όλες οι εκδηλώσεις είχαν πάντα την ευρωπαϊκή πτυχή τους – φάνηκε ξεκάθαρα σε όλες τις ομιλίες που έγιναν από την καγκελάριο, τον πρόεδρο της Γερμανίας ή τον δήμαρχο του Βερολίνου, οικοδεσπότη της κεντρικής εκδήλωσης στην Πύλη του Βρανδεμβούργου το βράδυ της 9ης Νοεμβρίου. Και αν κάποιοι διερωτηθούν τι αξία μπορεί να έχουν πολιτικές ομιλίες που γίνονται μπροστά σε 100.000 και πλέον ανθρώπους, Γερμανούς και τουρίστες, που συγκεντρώθηκαν εκεί για να διασκεδάσουν με συγκροτήματα τέκνο μουσικής, η απάντηση είναι μία, αντιστρέφοντας το ερώτημα: πώς θα μπορούσαν να μην είναι ομιλίες ιδιαίτερης αξίας όταν θίγουν τα μεγάλα προβλήματα όλων των ευρωπαϊκών κοινωνιών, με επίκεντρο το Προσφυγικό, την άνοδο του λαϊκισμού και του ακροδεξιού ριζοσπαστισμού, όχι μόνο γιατί στις θέσεις των επισήμων κάθονται οι ηγέτες των χωρών του Βίσεγκραντ με την ιδιαίτερη αντίληψή τους για τα προαναφερόμενα προβλήματα, αλλά κυρίως γιατί ο πρόεδρος της Γερμανίας και ο δήμαρχος του Βερολίνου δεν απευθύνονταν μόνο σε όσους ήταν εκεί, αλλά και σε αυτούς που «έπλεξαν» ένα τεράστιο χαλί ιπτάμενο με ευχές 30.000 ανθρώπων από όλον τον κόσμο.

Από τον περασμένο Φεβρουάριο, ο φορέας που οργάνωσε τις εκδηλώσεις (Κulturprojekte Berlin) είχε δημιουργήσει πλατφόρμα όπου ο καθένας διατύπωνε την ευχή του. Ετσι προέκυψε και η ιδιαίτερη ευχή από την Κολωνία που ζητούσε να πέσει και το τείχος της Κύπρου! Η εκδήλωση της 9ης Νοεμβρίου στην πλατεία του Βρανδεμβούργου δεν ήταν μια γιορτή γερμανική, ήταν η γιορτή κάθε ελεύθερου ανθρώπου που αναγνωρίζει την αξία της ειρήνης και αποδείχθηκε όταν ο Ντάνιελ Μπάρενμποϊμ άρχισε να διευθύνει την 5η Συμφωνία του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν.

Με την πρώτη νότα που ακούστηκε έγινε νεκρική σιγή (κι όμως!), εικόνες από τα μέτωπα του πολέμου άρχισαν να προβάλλονται στις βιντεοοθόνες και η συγκίνηση διαπέρασε όλους μας ωσάν ένα σώμα. Εκείνη τη στιγμή, ο καθένας μας δεν μπορούσε παρά να προβληματιστεί για τα εσωτερικά του τείχη και την ευθύνη του απέναντι στις επόμενες γενιές. Οι εκδηλώσεις για τα 30χρονα της Πτώσης του Τείχους δεν θα είχαν καμία αξία αν δεν στόχευαν να συνομιλήσουν με τις μελλοντικές γενιές. Αν επιτεύχθηκε, μένει να φανεί. Ομως, εκείνο το βράδυ τα χαμόγελα και ο ενθουσιασμός περίσσευαν. Η επόμενη μέρα, 10 Νοεμβρίου, ήταν αυτή της λήξης των εκδηλώσεων. Καθώς πρόκειται για τη Γερμανία, μόνο στη Φιλαρμονική του Βερολίνου μπορούσε να ακουστεί το «τέλος για φέτος» μαζί με την 4η Συμφωνία του Αντον Μπρούκνερ!

Η Ξένη Δ. Μπαλωτή είναι ιστορικός του Πανεπιστημίου της Σορβόννης, εκπρόσωπος στην Ελλάδα του γαλλικού κέντρου μελετών «Souvenir napoléonien»