Σινεματζής κι αναρχικός

Παιδί της μεταπολεμικής Αθήνας (γεννήθηκε το 1945 στο Κουκάκι) και αγνώστου πατρός, ο Σταύρος Καπλανίδης, που έφυγε από τη ζωή τα μεσάνυχτα της περασμένης Παρασκευής, ύστερα από ολιγόμηνη περιπέτεια με τον καρκίνο, αναζητούσε τις αλήθειες του στις αναπαραστάσεις της τέχνης. Ο ίδιος έλεγε ότι καθοριστικό ρόλο ως προς αυτό έπαιξε ο δάσκαλός του στο Γυμνάσιο, σπουδαίος ιστορικός του θεάτρου, Γιάννης Σιδέρης (1898 – 1975). Τη δεκαετία του 1960 σπουδάζει κινηματογράφο στο Παρίσι, όπου και συνδέεται με την πολιτικοποιημένη παρέα των αντιδικτατορικών καλλιτεχνών. Ο Σταύρος Τορνές θα ανήκει έκτοτε στην προσωπική συναισθηματική γεωγραφία του Καπλανίδη – για χάρη του θα γυρίσει το 1994 το ντοκιμαντέρ «Σταύρος Τορνές: ο φτωχός κυνηγός του Νότου». Ως σινεματζής και αναρχικός «που δεν θέλει να ανήκει στα κόμματα», όπως έλεγε, συνδέεται επίσης με την Ανιές Βαρντά, ενώ εργάζεται στη διεύθυνση παραγωγής για αρκετές αμερικανικές ταινίες επί ευρωπαϊκού εδάφους. Από την περίοδο εκείνη και τη μεταγενέστερη μένουν ως τίτλοι η «Fedora» του Μπίλι Γουάιλντερ (μέρος της γυρίστηκε στην Κέρκυρα), «Το Εξπρές του μεσονυκτίου» του Αλαν Πάρκερ, αλλά και «Το μαντολίνο του λοχαγού Κορέλι», για το οποίο επίσης η παραγωγή ζητάει τη συνδρομή του.

Στη δεκαετία του 1970, πλέον, νιώθει πιο κοντά στον Θόδωρο Αγγελόπουλο (είναι βοηθός σκηνοθέτη στον «Μεγαλέξαντρο») και τον Δήμο Θέο. Αργότερα θα γίνει ενεργό μέλος της ομάδας που ο Χρήστος Βακαλόπουλος θα αποκαλέσει «Ελληνική δέσμη», με άρθρο του στο περιοδικό «Αντί» (1988). Με τον Σταύρο Τσιώλη, τον Σταύρο Τορνέ και τον ίδιο τον Βακαλόπουλο επιδιώκουν ένα σινεμά άμεσο και παρεμβατικό, κόντρα στις νόρμες του «γραφειοκρατικού» κινηματογράφου, τα συνδικαλιστικά αιτήματα και τις διασυνδέσεις με την πολιτική. Μέρος της αλληλεγγύης προς τον Βακαλόπουλο ο Καπλανίδης θα το επιστρέψει με το ντοκιμαντέρ «Play it again, Χρήστο» (βραβείο Κοινού στο 9ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης το 2007). Μέσα από τις αφηγήσεις φίλων και συνεργατών – εκτός άλλων, του Γιάννη Εξαρχου, του Ηλία Κανέλλη, του κινηματογραφιστή Νίκου Φατούρου, με το εμπνευσμένο στιγμιότυπο όπου ταινίες προβάλλονται στη γυμνή πλάτη του τελευταίου – ανασυστήνεται η μυθολογία της Κυψέλης.

Υπό την ευρεία έννοια, στην ομάδα εκείνη θα ενταχθούν και οι Γιώργος Πανουσόπουλος, Νίκος Περάκης (στη «Λούφα και παραλλαγή» του οποίου ο Καπλανίδης θα εργαστεί ως βοηθός σκηνοθέτη), ο Νίκος Παπατάκης, ο Νίκος Παναγιωτόπουλος (μία από τις τελευταίες εμφανίσεις του Καπλανίδη θα είναι στα «Οπωροφόρα της Αθήνας»). Στην κοινότητα αυτή ο ένας βοηθάει τον άλλον για να γυριστούν ταινίες, ακόμη και όταν δεν υπάρχει επαρκής χρηματοδότηση. Ο Στ. Τσιώλης γράφει το σενάριο της μυθοπλαστικής «Καντίνας» (2009) του Καπλανίδη, ο τελευταίος μπαίνει καταλυτικά στην παραγωγή της «Εαρινής σύναξης των αγροφυλάκων» του Δήμου Αβδελιώδη (1999), είναι art director στο «Ασπρο κόκκινο» (1993) του Γιάννη Παπαδάκη, ενώ με τον Ηλία Λάγιο συνεργάζονται στο σενάριο της «Εύας» (προσωπογραφία της Εύας Πάλμερ Σικελιανού), που ωστόσο δεν γυρίστηκε ποτέ λόγω κόστους. Κινηματογραφιστής μακράς πνοής, θα συνεργαστεί με την ΕΡΤ σε αρκετά ντοκιμαντέρ (ανάμεσά τους και ένα πορτρέτο της συγγραφέως Μάρως Δούκα), ενώ θα γυρίσει σε σειρά 5 επεισοδίων τον «Λούσια» του Νίκου Χουλιαρά (2009). Στο ντοκιμαντέρ «Αννα Βιχ – φωτογράφος» του 2013 αποτίει φόρο τιμής στη φίλη του, τη γερμανίδα φωτογράφο του τίτλου, η οποία έζησε στη μεταπολιτευτική Ελλάδα αναδεικνύοντας στα κάδρα της «περιφρονημένες» στιγμές και τοπία της Ελλάδας, μακριά από την καρτποσταλική λογική.

Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΤΑΙΝΙΑ. Μένει πίσω η τελευταία ταινία του με τίτλο «Ο Τέος Ρόμβος από τον Σταύρο Καπλανίδη», μια προσωπογραφία για τον συνομήλικό του εκδότη της αθηναϊκής underground σκηνής, με τον οποίο μοιράστηκαν τα χρόνια στο Παρίσι. Πρόκειται, παράλληλα, και για μια απεικόνιση της γενιάς που ανακάλυψε την ελευθεριακή κουλτούρα στα Εξάρχεια του 1970. Ο Σταύρος Καπλανίδης, που εμφανίζεται στο φιλμ, είχε δώσει το τελικό ΟΚ δεκαπέντε ημέρες προτού φύγει από τη ζωή. Μένει ακόμη στη θύμηση των συνεργατών τού «The Books Journal» ο αθόρυβος εργάτης της οδού Νικοτσάρα να οργανώνει το χάος της έκδοσης όπως θα το έκανε ο πρίγκιπας Μίσκιν του Ντοστογέφσκι. Μένει, τέλος, μια από τις πολλές συνεισφορές του σε αυτήν εδώ την εφημερίδα, όταν του ζητήσαμε να θυμηθεί μια σκηνή για μια αιωνιότητα από τον Ινγκμαρ Μπέργκμαν, τον οποίο λάτρευε. «Αν θυμάμαι καλά, πρέπει να ήταν τέλος του 1960 όταν πήγαμε με τη μητέρα να δούμε τη “Σιωπή” σ’ έναν κινηματογράφο της οδού Πατησίων, κοντά στην πλατεία Κολιάτσου. Μια ταινία σχεδόν βουβή, μια σιωπή που έκανε τα αφτιά μου να βλέπουν και τα μάτια μου ν’ ακούν. Γυρίσαμε σπίτι βουβοί. Συγκλονισμένοι. Είχα ένα μικρό μονοφωνικό πικάπ Τεπάζ και ελάχιστους δίσκους ροκ 45 στροφών. Ανάμεσά τους διέκρινες από το μέγεθος τον μοναδικό δίσκο κλασικής μουσικής 33 στροφών που διέθετε η μικρή μου δισκοθήκη. Ηταν το “Ρέκβιεμ” του Βέρντι. Τον τοποθέτησα πάνω στο πλατό. Εκανα τα απαραίτητα και άρχισε να γυρίζει. Γυαλάδες στροβιλίζονταν πάνω του. Ημουν βέβαιος ότι γύριζε. Εκλεισα τα μάτια και άκουγα. Ξαφνικά άρχισα να βλέπω εικόνες. Σκέφτηκα ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν βλέπουν, απλά κοιτάζουν και αδυνατούν να ακούσουν τη σιωπή. Αυτός ο σπουδαίος σκηνοθέτης πέθανε, όπως και πολλοί άλλοι, ενώ προσπαθούσαν να αφουγκραστούν τη σιωπή… Είμαι παλαιάς κοπής. Καλή τύχη στους νεόκοπους κινηματογραφιτζήδες».