Ο έρωτας στα χρόνια του Ιντερνετ

Ο Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν, πολιτογραφημένος γερμανός φιλόσοφος από τη Νότιο Κορέα, θεωρείται σήμερα ένας από τους σημαντικούς αναλυτές των ανατρεπτικών φαινομένων της εποχής μας. Αναδημιουργεί το κατακερματισμένο βιτρό του 21ου αιώνα, έτσι όπως παίρνει μορφή μετά τις τελεολογικές αυταπάτες του περασμένου: οι κοινωνικοί σχηματισμοί, οι συναισθηματικοί τόποι, η μετατόπιση του Εγώ, οι πολιτισμικές ανατροφοδοτήσεις, το άτομο εν γένει μέσα από τις αφανείς ταυτότητες της ψηφιακής μετεξέλιξης. Με κοφτές, καθαρές, σχεδόν τηλεγραφικές προτάσεις εμβαθύνει στη μετάβαση από μια μεταβιομηχανική κοινωνία στην ψηφιακή παγκοσμιότητα. Η εμπειρία της υποκειμενικότητας από την κοινωνία της πειθαρχίας στην κοινωνία της επίδοσης. Από το «πρέπει» των οριοθετημένων αποκλεισμών στο «μπορώ» της κατάλυσης κάθε μορφής απαγορεύσεων. Από την αρνητικότητα της υπέρβασης, στον θετικισμό του κλινικού στοχασμού. Η μάχη με τον εαυτό και η εκ των έσω διάβρωσή του, παράλληλα με την εκτεταμένη συστημική βία όπου το άτομο κατασκευάζει την αυτοεκμετάλλευσή του. Δηλαδή είναι εξουσιαστής και υπόλογος της ίδιας της υπόστασής του. Η ελευθερία επιλογής ως απολυτοποίηση ενός ιδεώδους Εγώ.

Ο Χαν κρατά ως βάση δεδομένων τον Χέγκελ από τη μια μεριά και τον Λεβινάς από την άλλη, θέτοντας ερωτήματα στις αντιφατικές σημάνσεις του παρόντος που χαρακτηρίζεται από την κόπωση. Μια διχοτόμο κόπωση (ανάμεσα στην εμπνευστική μη δράση και στην αποθαρρυντική απομόνωση), όπως τη διαμορφώνει ο πρόσφατα βραβευμένος με Νομπέλ Λογοτεχνίας Πέτερ Χάντκε στο «Περί κοπώσεως», όπου καθιστά το υποκείμενο ανίκανο να μιλήσει και να δει αφού το Εγώ καλύπτει το οπτικό πεδίο.

Στην ελληνική γλώσσα έχουν μεταφραστεί για λογαριασμό των εκδόσεων Opera τρία βιβλία του Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν: «Η κοινωνία της κόπωσης» (μτφρ: Ανδρέας Κράουζε), «Η κοινωνία της διαφάνειας» (μτφρ: Ανδρέας Κράουζε) και το πολύ πρόσφατο «Η αγωνία του έρωτα». Στο πρώτο αναλύεται η απουσία μορφής του Εγώ στην ύστερη νεωτερικότητα. Η κατάθλιψη έτσι όπως εκπηγάζει από το «απαραμείωτο» της ευέλικτης κοινωνίας της επίδοσης. Ο homo sacer είναι πλέον το υποψήφιο θύμα μιας παθολογικής κατάστασης που εκφράζεται μέσα από το πλεόνασμα της θετικότητας. Στο δεύτερο, ο φιλόσοφος στέκεται στην εκτεταμένη πολιτική συζήτηση περί του αιτήματος για «διαφάνεια». Η λείανση των πραγμάτων έτσι ώστε να συμβαδίζουν με την αθρόα και ομαλή ροή κεφαλαίου, επικοινωνίας και πληροφορίας.

Ο ερωτικός πόθος

Στο πρόσφατο «Η αγωνία του έρωτα», με εισαγωγή Αλέν Μπαντιού και επίμετρο από τον Φίλιππο Δρακονταειδή, παρακολουθούμε την αγωνία για την ανακάλυψη του Αλλου, εκμηδενίζοντας κομμάτια του εαυτού μας. Σε μια ολοένα αυξανόμενη ναρκισσιστική διαταραχή του Εγώ, η «κόλαση του όμοιου» παραμονεύει. Το βιβλίο εκκινεί με τη σύγχρονη ψυχαναλυτική θεώρηση κοινωνικών προεκτάσεων της ταινίας του Λαρς φον Τρίερ «Μελαγχολία» (2011). Στον αντίποδα της κρατούσας αντίληψης πως η αγάπη καταρρέει λόγω της πληθώρας εναλλακτικών και της πίεσης για βελτιστοποίηση, ο Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν υποστηρίζει πως ο έρωτας απευθύνεται στον Αλλον με την ισχυρή έννοια και όχι στην επικράτεια του Εγώ. Η σύγχρονη κουλτούρα της διαρκούς σύγκρισης και παρ-ομοίωσης δεν επιτρέπει την αρνητικότητα του άτοπου ή της υπέρβασης. Συνεχίζοντας ο φιλόσοφος εμβαθύνει στην απολυτοποίηση του «μπορώ». Το επιδοσιακό άτομο είναι είλωτας και εκμεταλλευτής του εαυτού του. Μακριά από την όποια δεσποτεία, δεν απενοχοποιείται αλλά βουλιάζει στη μη αφήγηση που παράγει ο σύγχρονος καπιταλισμός.

Η εγγύτητα που φέρνουν τα ψηφιακά μέσα συμβάλλουν στην απομάκρυνση των ατόμων και τη δόμηση της «γυμνής ζωής». Ο Αλλος οδηγείται στην εξαφάνιση και ο εαυτός αποκλείει το ευ ζην, ασπαζόμενος τη θεολογία της επιβίωσης. Ο ερωτικός πόθος είναι άμεσα συνδεδεμένος με την απουσία και όχι με την κατανάλωση χωρίς συνέπειες. Ο σύγχρονος άνθρωπος αγωνίζεται να ολοκληρωθεί. Αντίθετα, οι διδαχές του Χέγκελ και εν μέρει του Μπατάιγ μας έδωσαν ότι «απόλυτο» ορίζεται τελικά ως συμπέρασμα η σύναψη με τον καθορισμό της ολοκλήρωσης. Και είναι αυτό που λείπει εμφατικά στις μέρες μας. Η ερωτική ζωή εξάλλου δεν είναι «αμέριμνη», αλλά συγγενής του θανάτου. Το πορνό, η φαντασία και η πολιτική του έρωτα είναι τα σημεία που απασχολούν μεγάλο μέρος του βιβλίου.

Ο ανατρεπτικός Χαν επισημαίνει πως το πορνό αφορά τη γυμνή ζωή ως έκθεμα. Το πρόβλημα δεν είναι η υπερβολή του σεξ, αλλά ότι δεν περιέχει καθόλου σεξ, διότι εξουδετερώνει τη σεξουαλικότητα. Η πορνογραφική εξέλιξη του κόσμου συντελείται ως βεβήλωσή του. Ακολούθως ο εξορθολογισμός του πόθου στην υψηλή ευκρίνεια των υπολογιστών βασίζεται στη συσσώρευση χαρακτηριστικών αντί αν είναι ολιστική. Η εξιδανίκευση μετατρέπεται στο ορατό σχήμα των fake news. Οπου όλοι γίνονται οπαδοί μέσω της παραγωγής υπερθεατότητας. Ο έρωτας εντέλει παρακινεί την ψυχή προς τη γέννηση εντός του ωραίου. Οι εκφάνσεις του νεοφιλελευθερισμού προωθούν αποκλειστικά και μόνο την επιθυμία. Η αγάπη παραμένει όμως «η σκηνή των Δύο». Διακόπτει την προοπτική του Ενός και κοιτά τον κόσμο μέσα από την οπτική του Αλλου. Εξυψώνει την ποιητική της γλώσσας και της ύπαρξης, όπως έλεγαν οι σουρεαλιστές.

Ερμηνεύοντας τον Αλλο

Ο Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν βρίσκει αναχώματα στη μετακύλιση της ανθρωπότητας προς το μονοδιάστατο εκκοκκιστήριο των ενστίκτων, στη σκέψη του Χάιντεγκερ που την εκσυγχρονίζει. Οι όποιες απαντήσεις βρίσκονται στην έκφραση του Αλλου.

Στο να τολμήσουμε να μπούμε στα αδιάβατα μονοπάτια του μη υπολογισμού. Η σκέψη να γίνει πιο «αλλόκοτη», να φύγει από την αθροιστική της στοίχιση και να γίνει ερμηνευτική. Παραφράζοντας τον Σωκράτη, ο κορεάτης φιλόσοφος προσδοκά η θεωρία να ξαναβγεί μπροστά διότι φωτίζει τον κόσμο πριν τον αποσαφηνίσει. Οι στοχασμοί του Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν είναι ζωτικοί για την εποχή μας. Χωρίς φανατισμό, σχεδιάζει έναν τόπο αμοιβαιότητας, μέσα σ’ ένα ασφυκτικό περιβάλλον δεδομενισμού.

Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν
«Η αγωνία του έρωτα»
Μτφ: Αλεξάνδρα Γκολφινοπούλου
Εκδ. Opera
σελ. 120
Τιμή: 10 ευρώ