Η δύσκολη μνήμη του 1989

Η συμπλήρωση 30 χρόνων από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου συνέπεσε με μια ορισμένη αμηχανία. Ισως να φταίει η τρέχουσα γεωπολιτική συνθήκη ενός εντεινόμενου «νέου Ψυχρού Πολέμου» που δεν επιτρέπει πολλούς πανηγυρισμούς για την επανένωση της Ευρώπης. Ισως να είναι η αναμέτρηση με το γεγονός ότι πολλές από τις υποσχέσεις που δόθηκαν τότε απλώς δεν τηρήθηκαν.

Η ίδια η κατάρρευση των «λαϊκών δημοκρατιών», μέσα σε σύντομο σχετικά διάστημα ήρθε να διαψεύσει αρκετούς από τους ένθερμους οπαδούς των θεωριών περί πανίσχυρου «ολοκληρωτισμού» που είχαν ανθήσει τις προηγούμενες δεκαετίες. Αποδείχθηκε ότι τα καθεστώτα αυτά κατά βάση στηρίζονταν στον βαθμό νομιμοποίησης που μπορούσαν να απολαμβάνουν. Οταν αυτή υποχώρησε δραματικά, μέσα από έναν συνδυασμό οικονομικής στασιμότητας και γραφειοκρατικής αναποτελεσματικότητας, οι μηχανισμοί καταστολής αποδείχθηκαν μάλλον αδύναμοι αλλά και απρόθυμοι να υπερασπιστούν μια τελειωμένη υπόθεση.

Μάλιστα, αυτή η διαρκής διάψευση προσδοκιών, η απόσταση ανάμεσα στη ρητορική και στην πραγματικότητα, η ενδημική διαφθορά και η αίσθηση ότι δεν υπήρχε κάποια ειλικρινής ιδεολογική στράτευση αποδείχθηκαν πιο υπονομευτικές διαδικασίες από τις ατέρμονες προσπάθειες στρατολόγησης πρακτόρων από τις δυτικές μυστικές υπηρεσίες προς διαμόρφωση «αντιπολιτεύσεων». Καθόλου τυχαίο ότι κατά βάση οι υπηρεσίες αυτές απέτυχαν να προβλέψουν την κατάρρευση.

Η ίδια η στιγμή του 1989 έχει περάσει πλέον σε ένα είδος μυθολογικής ερμηνείας της Ιστορίας, όπου απλώς προηγείται η καταπίεση δεκαετιών μέχρι και τη στιγμή της «απελευθέρωσης». Αυτό που διαγράφεται είναι η πραγματική ιστορία αυτών των χωρών, μια ιστορία που περιλαμβάνει τις επαναστατικές διαδρομές του ευρωπαϊκού κομμουνισμού από τις αρχές του 20ού αιώνα ως τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, την κληρονομιά των αντιφασιστικών αγώνων, την οδυνηρή ανάμνηση των εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού, τη συστράτευση μιας ολόκληρης γενιάς διανοουμένων, τη σημαντική βελτίωση των συνθηκών ζωής που έφεραν για μεγάλο μέρος του πληθυσμού αυτών των χωρών.

ΑΥΤΑΡΧΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΜΑΤΑ. Προφανώς και αυτό δεν διαγράφει και την άλλη πλευρά. Την εμπέδωση ενός εκτεταμένου αυταρχικού μηχανισμού, τη γενικευμένη επιτήρηση της ζωής των ανθρώπων, τον φόβο για οποιαδήποτε κριτική, την ποινικοποίηση της διαφωνίας. Ούτε μπορεί να διαγράψει την καταστολή του εργατικού κινήματος στη Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας το 1953 (ποιος μπορεί να ξεχάσει το σκωπτικό «να εκλέξει έναν άλλο λαό» του Μπρεχτ;), την Ουγγρική Εξέγερση του 1956, τα αλλεπάλληλα κινήματα στην Πολωνία, την Ανοιξη της Πράγας που αντιμετωπίστηκε με τα τανκς του «συμφώνου της Βαρσοβίας», παρότι αυτό που ζητούσε ήταν ακριβώς ο σοσιαλισμός με δημοκρατία και ελευθερία. Ηταν αυτή η ιστορία ηττών του σοσιαλιστικού οράματος στις χώρες που υποτίθεται ότι το εκπροσωπούσαν που μπορεί να εξηγήσει την κατάρρευση.

Και το τελευταίο σημείο έχει τη σημασία του. Γιατί υπάρχει και μια ξεχασμένη πλευρά του 1989: αυτή που αφορά το τι ζητούσαν όχι όσοι ανέλαβαν την εξουσία αμέσως μετά (γεννήματα του κομματικού μηχανισμού συνήθως, που ξαφνικά βρέθηκαν στον δικό τους «δρόμο προς τη Δαμασκό» και ανακάλυψαν τις αρετές της «ελεύθερης αγοράς») αλλά οι μεγάλες λαοθάλασσες που πλημμύρισαν τους δρόμους των γερμανικών πόλεων ή της Πράγας. Γιατί εάν κοιτάξουμε διακηρύξεις και προγράμματα, θα δούμε ότι δεν ζητούσαν ούτε γενικευμένες ιδιωτικοποιήσεις ούτε διάλυση του υπαρκτού δικτύου κοινωνικής ασφάλειας που υπήρχε, ούτε καν αναίρεση των στοιχείων προγραμματισμού στην οικονομία. Αυτό που ζητούσαν ήταν μεγαλύτερη δημοκρατία, μεγαλύτερη συμμετοχή, λιγότερη καταστολή, ελευθερία λόγου και έκφρασης, χωρίς αναίρεση των κατακτήσεών τους.

Ωστόσο όλα αυτά γρήγορα ξεχάστηκαν, ενώ παραγκωνίστηκε επί της ουσίας και η γενιά των ακτιβιστών που πίστεψαν σε τέτοιους στόχους. Αυτό επέτρεψε την ανάδειξη πολιτικών που κύριο γνώρισμα είχαν τον καιροσκοπισμό, ακόμα και εάν αυτό σήμαινε την επιστροφή σε ιδιαίτερα συντηρητικές ή ακόμα και ακροδεξιές παραδόσεις, όπως δείχνουν τα παραδείγματα της Πολωνίας και της Ουγγαρίας. Η επιστροφή ενός βάναυσου αντικομμουνιστικού ιστορικού αναθεωρητισμού είναι ένα άλλο σύμπτωμα.

Αυτό που ακολούθησε μετά το 1989 μικρή σχέση είχε με αυτές τις πραγματικές μαζικές διεκδικήσεις. Οι χώρες αυτές ενσωματώθηκαν στη διεθνή οικονομία, αρχικά τουλάχιστον γύρω από το «συγκριτικό πλεονέκτημα» της φτηνής αλλά εξειδικευμένης εργασίας, ενώ η ίδια η γερμανική ενοποίηση είχε και στοιχεία εσωτερικής αποικιοποίησης, με τα αποτελέσματα να είναι ακόμα και σήμερα εμφανή. Ούτε υλοποιήθηκαν οι υποσχέσεις για τη διαμόρφωση θεσμών συλλογικής ασφάλειας που να μην αναπαράγουν τις διαιρέσεις του Ψυχρού Πολέμου. Αυτές αντικαταστάθηκαν από την απλή διεύρυνση του ΝΑΤΟ, με αποκορύφωμα σήμερα αυτές οι χώρες να λειτουργούν ως προκεχωρημένα φυλάκια της Δύσης στον νέο Ψυχρό Πόλεμο.

Η ιστορία και
η μυθολογία

Οταν δεν στεκόμαστε στην ιστορία, δηλαδή στις πραγματικές δυναμικές, διεργασίες και συγκρούσεις που όρισαν το ιστορικό τοπίο, τότε τον χώρο καλύπτουν οι μυθολογίες. Είτε οι μυθολογίες μιας «αποτίναξης από τον ζυγό του ολοκληρωτισμού», είτε οι μυθολογίες μιας «προδοσίας και υπονόμευσης του σοσιαλισμού» που αδυνατούν να δουν αυτοκριτικά την ιστορία του ευρωπαϊκού κομμουνισμού και με αυτή την έννοια να απαντήσουν στο πώς μια επόμενη «έφοδος στον ουρανό» θα αποφύγει μια ανάλογη κατάρρευση.