Πίσω από τη «Μαρκίζα»

ΤΙΠΟΤ’ ΑΛΛΟ

Η ατμόσφαιρα εσωτερικής αναζήτησης που επιτρέπουν οι στίχοι του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη (Πέρα μακρυά κάποιο στερνό σινιάλο/ του καραβιού που φεύγει/ τίποτ’ άλλο/ και μόνο ένα / παράπονο μεγάλο/ στα βάθη του μυαλού μου») βρίσκει την απόδοσή της στη μουσική του Σπανού για το «Τίποτ’ άλλο» (ή «Νυχτερινό ΙΙ») και την εκλεκτική «Ανθολογία Β’» του (1968). Το τραγούδι ερμήνευσε το 1997 και ο Γιώργος Νταλάρας στη σύνθεση του Νίκου Καρανικόλα, μια ενδιαφέρουσα λαϊκή διασκευή πάνω σε στίχους ποιητή.

ΜΟΝΟ

Αν και με δοκιμασμένη τη λαϊκή απήχηση εκείνη την εποχή, ο Γιάννης Πουλόπουλος υπακούει στην εσωτερική φωνή του κομματιού, σε ποίηση Κώστα Καρυωτάκη (επίσης από την «Ανθολογία Β’»), «σβήνοντας» την εκφραστική δυναμική του. Και με αυτόν τον τρόπο, ακολουθώντας τη συνθετική υπόδειξη του Γιάννη Σπανού, απελευθερώνει την ένταση που κρύβουν οι στίχοι.

ΠΕΦΤΕΙ ΜΙΑ ΒΡΟΧΗ

Στον δίσκο «Η Βίκυ Μοσχολιού τραγουδάει Γιάννη Σπανό», σε στίχους Μάνου Ελευθερίου, Λευτέρη Παπαδόπουλου,  Γιάννη Καλαμίτση, Κυριάκου Ντούμου, Μιχάλη Μπουρμπούλη, οι επιλογές εξαρτώνται από τη διάθεση του ακροατή. Από τις λίγες περιπτώσεις όπου η πλειονότητα των τραγουδιών σε ένα άλμπουμ περνά στις επόμενες δεκαετίες: «Ανθρωποι μονάχοι», (η ηχογράφηση είναι η πρώτη πρόβα στο στούντιο), «Ναύτης βγήκε στη στεριά», «Είπα κι εγώ», «Ωρα αναχωρήσεως», «Σ’ ένα εξπρές», «Ας πούμε ώρα καλή» και, φυσικά, «Κάτω απ’ τη μαρκίζα». Οσο κι αν στάθηκε στην πίσω πλευρά της επιτυχίας, η Βίκυ Μοσχολιού τραγουδάει το «Πέφτει μια βροχή» με την απαραίτητη «απόσταση» από το συναίσθημα – σαν να αναγγέλλει στακάτα τις λέξεις του Μάνου Ελευθερίου («θλίψη», «τρεμοσβήνει», «όνειρο βραχνά»). Το φινάλε ολοκληρώνει την ιστορία ανεπίδοτου έρωτα που χώρεσε σε 12 στίχους: «Ξένος περνάς και σαν ξένος τι σε νοιάζει
που μια ζωή έχει πια κομματιαστεί».

ΣΑΝ ΤΗΝ ΠΙΚΡΟΔΑΦΝΗ

Το ισχυρό σήμα της «συνάντησης» Σπανού – Πάριου ήταν το «Θα σε θυμάμαι» το 1973, σε στίχους του Πυθαγόρα. Στην «Οδό Αριστοτέλους» της επόμενης χρονιάς, ωστόσο, τόσο η Αλεξίου όσο και ο Γ. Πάριος κερδίζουν με τις ερμηνείες τους τον χρόνο. Κι αν από εκείνον τον δίσκο-ορόσημο το «Είπα θα φύγω» έμεινε ως στάμπα για τον ερμηνευτή, το «Σαν την πικροδάφνη» έδειχνε από τότε την ευελιξία μιας φωνής κόντρα ντο. Το κομμάτι ξεκινάει με εισαγωγή – υπογραφή για τον Σπανό, για να ξεδιπλωθεί στη συνέχεια σε ζεϊμπέκικο. Στιχουργικά δένει απολύτως με την εικόνα του Πάριου που αναλαμβάνει οικειοθελώς τα πάθη του έρωτα: «Δώσ’ μου όλη την πίκρα και την ερημιά σου/ γίνε εσύ σαν πρώτα κι εγώ ας μαραθώ». Αντίστοιχης ατμόσφαιρας και το «Ηλιοβασίλεμα», σε στίχους του Πυθαγόρα (από τον δίσκο «Τώρα πια» του 1976), όπου ανακαλύπτουμε μία ακόμη αναφορά ομότεχνών του στο φαινόμενο της εποχής: «Κι ένα γραμμόφωνο από μακριά / του Καζαντζίδη το παράπονο γροθιά».

ΤΥΧΑΙΕΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΙΣ

Το τραγούδι που ο συνθέτης θεωρούσε το πλέον προσωπικό του (ενώ ως «πιο αγαπημένο» χαρακτήριζε το «Καναρίνι» συμπυκνώνει όντως ορισμένα από τα στοιχεία της διαδρομής του: προσωπικούς στίχους που μπορούν να «μιλήσουν» εξ ονόματος πολλών ακροατών (ο Μάνος Ελευθερίου, εν προκειμένω), καθημερινές εικόνες και το στοιχείο της εξομολόγησης, που αποδίδει με τη δική της θεατρικότητα η Τάνια Τσανακλίδου: «Με εκείνα μοιάζεις που αναιρώ/ κι εσύ ποτέ δε θα γνωρίσεις/ γιατί σκοτώνουν τον καιρό/ πάντα οι τυχαίες συναντήσεις/ Γι’ αυτό και ψάχνω να σε βρω/ εκεί που δε θα με ζητήσεις».

ΧΤΕΣ ΑΡΓΑ

Από τη μια το «Με πνίγει τούτη η σιωπή» (σε δεύτερη εκτέλεση μετά τη 17χρονη τότε Δήμητρα Γαλάνη, η οποία το επανερμήνευσε το 1991 για τη ραδιοφωνική εκπομπή του Κώστα Κωτούλα). Και από την άλλη, «Τη βραδιά μου απόψε μη μου τη χαλάς» – τραγούδι που συμπυκνώνει την εξωστρεφή διάσταση του ερμηνευτικού φαινομένου. Είναι, όμως, μια άλλη «συνάντηση» που αναδεικνύει το μουσικό ένστικτο και των δύο. Στο «Χτες αργά» ο Σπανός υπογράφει ένα λαϊκό τραγούδι επιτρέποντας να περάσουν και «έντεχνα» στοιχεία στο φόντο, ενώ η Μαρινέλλα δημιουργεί αντήχηση μέσα στο στούντιο, με τον τρόπο που το ρυάκι μετατρέπεται σε χείμαρρο. «Χτες αργά δε σκέφτηκες πως θα μπορώ/ μια ζωή χαμένη να μετρώ».

ΔΕΝ ΦΤΑΙΩ

Αφήνοντας εκτός συναγωνισμού την «Αλάνα» του Λευτέρη Παπαδόπουλου (κομμάτι σε πλήρες κοντράστ με την «έντεχνη» διάσταση του Σπανού) και την «Πρώτη του Δεκέμβρη» του Μ. Ελευθερίου, το «Δεν φταίω» -επίσης του Λευτέρη Παπαδόπουλου – είναι από τα σχετικώς παραγνωρισμένα της δισκογραφίας του. Δείγμα λαϊκής στιχουργικής που πρέπει να αναδειχθεί μέσα από τον εναλλασσόμενο ρυθμό και την ερμηνεία, έμοιαζε ιδανικό για τη φωνή του Γιώργου Νταλάρα το 1978 στον δίσκο «Οι Μάηδες οι ήλιοι μου». Ο ίδιος το επαναφέρει εσχάτως σε συναυλιακές εμφανίσεις του.

ΕΦΥΓΕΣ ΚΙ ΕΣΥ

Το 1993 ο συνθέτης συναντούσε τον Δημήτρη Μητροπάνο για ένα ολοκληρωμένο άλμπουμ στην πλέον εξωστρεφή στιγμή του (έναν χρόνο μετά την «Εθνική μοναξιά» κι έναν χρόνο πριν από τα «Λαδάδικα»). Παρότι ο δίσκος της συνεργασίας τους θεωρείται άνισος, το κομμάτι «Εφυγες κι εσύ» θυμίζει τα καλύτερα υλικά με τα οποία έχει εργαστεί ο Σπανός («πιάνο και κιθάρα»). Ο Μητροπάνος ανεβοκατεβάζει διαθέσεις σε έναν από εκείνους τους μουσικούς μονολόγους, όπου η μπελκάντο ερμηνεία του συναγωνιζόταν το ροκ γρέζι στο ρεφρέν.

ΟΙ ΚΥΡΙΑΚΕΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΙΝΗ

Με τουλάχιστον δύο τραγούδια – σφραγίδες για την πορεία της στο ελληνικό ρεπερτόριο («Οδός Αριστοτέλους», «Κίτρινη πόλη») η Χάρις Αλεξίου ανήκει στις φωνές που έφεραν στην επιφάνεια την εσωτερική θεατρικότητα των συνθέσεων του Σπανού, όπως η Μοσχολιού και η Γαλάνη. Αργότερα στη διαδρομή της θα «επιστρέψει» στη «Μαρκίζα» (μια unplugged επανεκτέλεση, το 1992, στη ραδιοφωνική εκπομπή «Πού μας πάει το τραγούδι» του Κώστα Κωτούλα) και στο «Ανθρωποι μονάχοι» (η δική της live εκδοχή). Θα μένουν πάντα οι «Κυριακές στην Κατερίνη» για να θυμίζουν την εποχή που η φωνή της Αλεξίου δενόταν με τα υπόγεια πάθη των Νεοελλήνων: «Και τα φαντάρια σαν κι εσένα στριφογυρνάνε στο σταθμό κι όπου ανταμώνουνε με τρένα κάτι τους πνίγει στο λαιμό».

ΟΙ ΝΟΜΟΙ

Αλλη μία από τις «ιδανικές» ερμηνεύτριες για τα τραγούδια του Γιάννη Σπανού, η Αλέκα Κανελλίδου δίνει τον καλύτερό της εαυτό σε ένα ελαφρώς παραγνωρισμένο τραγούδι. «Πρέπει πια να σφίξω την καρδιά/ γιατί το θέλουνε οι νόμοι/ Να μας πάρουν φύλλα στο βοριά/ οι δυο αντίθετοι οι δρόμοι». Χαμηλόφωνη πρόζα, ελεγχόμενη θερμοκρασία και η γνωστή «υγρασία» στη φωνή δημιουργούν εν έτει 1976 μία απρόσμενη ερμηνεία για κομμάτι που πατάει σε στίχους του Πυθαγόρα.

ΜΙΛΑ ΜΟΥ ΣΑΝ ΤΗ ΒΡΟΧΗ

Το 1971 ο Γιάννης Φέρτης και η Ξένια Καλογεροπούλου ανεβάζουν την αμερικάνικη κωμωδία του Λέναρντ Γκερς «Οι πεταλούδες είναι ελεύθερες» και ο πρωταγωνιστής ερμηνεύει στη σκηνή -με το εφηβικό του ηχόχρωμα- τις «Πεταλούδες» και το «Μίλα μου σαν τη βροχή», αμφότερα σε σύνθεση Γιάννη Σπανού και στίχους Κώστα Κωτούλα. Είκοσι χρόνια αργότερα ο Μανώλης Μητσιάς επιλέγει τα δύο κομμάτια για το άλμπουμ «Το τραγούδι γυμνό», όπου τραγουδιστές της εποχής «διάβαζαν» αλλιώς παλιές ή δικές τους επιτυχίες. Εκεί η Χάρις Αλεξίου θα τραγουδήσει σε δεύτερη εκτέλεση τη “Μαρκίζα”.