Ο νέος μύθος της ισότητας

«Στην εποχή του #MeToo τα μουσεία τιμούν τις γυναίκες» ήταν ο τίτλος εκτενούς άρθρου την περασμένη εβδομάδα στους «New York Times». Προς επίρρωσιν του τίτλου ακολουθούσε η σύντομη παρουσίαση έξι εκθέσεων που πραγματοποιούνται αυτή την περίοδο ή σχεδιάζονται για το αμέσως επόμενο διάστημα σε έξι μεγάλα μουσεία και ιδρύματα της πρωτεύουσας των Ηνωμένων Πολιτειών.

Οι αριθμοί ωστόσο δεν μπορούν να επιβεβαιώσουν τον τίτλο. Μόλις το 11% του συνόλου των συλλογών και το 14% των εκθέσεων 26 εκ των σημαντικότερων αμερικανικών μουσείων ανήκουν σε καλλιτέχνιδες. Κι από τα 260.470 έργα που προστέθηκαν στις συλλογές των συγκεκριμένων μουσείων την τελευταία δεκαετία μόνο τα 29.247 έφεραν γυναικείες υπογραφές.

Στοιχεία που προκύπτουν από την έρευνα της αμερικανικής ιστοσελίδας που ειδικεύεται στην αγορά τέχνης Artnet αμφισβητούν ένα από τα πλέον συναρπαστικά αφηγήματα που εμφανίστηκαν στον κόσμο της τέχνης τα τελευταία χρόνια: αυτό περί προοδευτικών αλλαγών, με τους πλέον περιθωριοποιημένους καλλιτέχνες να απολαμβάνουν πιο δίκαιη εκπροσώπηση στα μουσεία και τα ιδρύματα που σχετίζονται με την τέχνη. Κι αποδεικνύουν εν τέλει ότι η ισότητα τουλάχιστον στον συγκεκριμένο χώρο παραμένει μύθος.

Η εκπροσώπηση των γυναικών στις δημοπρασίες έργων τέχνης παγκοσμίως ήταν μόλις 2%. Το 40,7% του ποσοστού αυτού νέμονται πέντε καλλιτέχνιδες, ενώ η Γιαγιόι Κουσάμα μόνη της κατέχει το 25%.

Μια άλλη έρευνα δε που πραγματοποιήθηκε μέσα στη χρονιά με βάση τα δεδομένα σε 18 μεγάλα ιδρύματα δείχνει ότι η τέχνη είναι υπόθεση των λευκών ανδρών καθώς στις συλλογές το 85% των καλλιτεχνών είναι λευκοί και το 87% άνδρες. Οι δε αφροαμερικανίδες δημιουργοί αποτελούν το 3,3% του συνόλου, καθώς μόλις 190 από τα 5.832 έργα που αποκτήθηκαν από τους συγκεκριμένους φορείς φέρουν υπογραφές Αφροαμερικανίδων. Αν λάβει κάποιος υπόψη του ότι οι γυναίκες αποτελούν περισσότερο από το 50% του πληθυσμού στις ΗΠΑ, οι αριθμοί είναι ανησυχητικά χαμηλοί.

Το αναμενόμενο θα ήταν το κλίμα να αλλάξει στην εποχή μας, δεδομένου ότι οι επικεφαλής επιμελητές στα υπό διερεύνηση μουσεία και ιδρύματα είναι κατά κύριο λόγο γυναίκες (23 έναντι 13 ανδρών) και εν γένει στα αμερικανικά μουσεία η πλειονότητα του προσωπικού ανήκει στο γυναικείο φύλο, ασχέτως αν μισθολογικά βρίσκονται σε κατώτερο επίπεδο. Η έρευνα που είχε διεξαχθεί το 2017 και αφορούσε τους μισθούς των εργαζομένων στα εθνικά μουσεία των ΗΠΑ έδειχνε ότι ένας επικεφαλής άνδρας επιμελητής κέρδιζε 71.050 δολάρια ετησίως, ενώ μια συνάδελφός του κάτοχος της ίδιας θέσης 55.550 δολάρια. Και μπορεί οι γυναίκες να υπερτερούν στα γραφεία, στις αποθήκες και στους διαδρόμους των μουσείων ή ακόμη και στα διοικητικά συμβούλια (το ποσοστό τους φτάνει και το 47%), ωστόσο δεν συμβαίνει το ίδιο με το γραφείο της διεύθυνσης, όπου και λαμβάνονται οι αποφάσεις. Είναι ενδεικτικό ότι στα δέκα μεγαλύτερα ιδρύματα που βασίζονται σε κρατική χρηματοδότηση υπάρχει μόνο μία γυναίκα διευθυντής.

Η σχέση λοιπόν του φύλου του ανθρώπου που κρατά το τιμόνι ενός μουσείου και των επιλογών που κάνει στον χώρο όπου εργάζεται είναι στενή, όπως διαφαίνεται από το γεγονός ότι τα τρία μουσεία που φιλοξένησαν τις περισσότερες εκθέσεις καλλιτέχνιδων την τελευταία δεκαετία – το Ντία της Νέας Υόρκης (39%), το Χάμερ στο Λος Αντζελες (32%) και το Μπρούκλιν στη Νέα Υόρκη (29%) – είχαν γυναίκες διευθυντές.

Ενδιαφέρον είναι ότι παρόλο που τα μουσεία εκτιμούν πως θα έχουν μεγάλη εισπρακτική επιτυχία στήνοντας μια περιοδική έκθεση γύρω από το έργο ενός διάσημου καλλιτέχνη, η πραγματικότητα ενίοτε τους διαψεύδει. Κι αυτό διότι «το κοινό δεν είναι μονολιθικό, δεν είναι αποκλειστικά λευκοί άνδρες», λέει η Σούζαν ΜακΦέρσον, ιδιοκτήτρια εταιρείας συμβούλων και ειδική στην εταιρική κοινωνική ευθύνη.

Απόδειξη αποτελεί η περσινή έκθεση της σχετικά άγνωστης ζωγράφου – η οποία είχε αγνοηθεί από τους ιστορικούς της τέχνης και την αγορά για δεκαετίες -, της Σουηδής Χίλμα αφ Κλιντ, στο Γκούγκενχαϊμ. Η έκθεση κατάφερε να αναδειχθεί σε εκείνη με τη μεγαλύτερη προσέλευση κοινού στην ιστορία του μουσείου και να προσελκύσει το νεανικότερο κοινό από τη στιγμή που το μουσείο άρχισε να διατηρεί δημογραφικά στοιχεία των επισκεπτών του. Είχε δε ως αποτέλεσμα να αυξηθούν οι συνδρομές φίλων του μουσείου κατά 34%.

ΕΛΛΙΠΗΣ ΕΡΕΥΝΑ. Πού αποδίδεται η αποτυχία της προσπάθειας των ιδρυμάτων να αυξήσουν την παρουσία των γυναικών στις συλλογές και στο εκθεσιακό τους πρόγραμμα; Ορισμένοι εκτιμούν ότι οφείλεται στην ελλιπή έρευνα γύρω από τις γυναίκες, στο ότι το έργο τους δεν έχει ενταχθεί στις συλλογές των μουσείων όσο βρίσκονταν εν ζωή, ότι δεν ασχολήθηκαν μαζί τους οι ιστορικοί τέχνης ή οι έμποροι. Μελέτη, μάλιστα, της Σχολής Καλών Τεχνών του Γέιλ έδειξε ότι τη δεκαετία του 1980, ενώ υπήρχε σχεδόν ισότητα των δύο φύλων, μεταξύ των αποφοίτων οι αναφορές σε γυναίκες σε επιστημονικές δημοσιεύσεις ήταν δύο με τρεις φορές λιγότερο συχνές σε σχέση με των ανδρών συναδέλφων τους.

Μία ακόμη σημαντική παράμετρος είναι ότι αρκετά μουσεία δέχονται δωρεές προς εμπλουτισμό των συλλογών τους. Τα στοιχεία δείχνουν ότι ο αριθμός των έργων που δωρίζονται είναι διπλάσιος από εκείνα που αποκτώνται μέσω αγοράς. Και οι δωρεές αυτές αφορούν έργα ανδρών εικαστικών, καθώς τέτοιου είδους είναι οι αγορές των συλλεκτών, οι οποίοι ακολουθούν τις τάσεις της εποχής. Τα διοικητικά συμβούλια από την πλευρά τους δυσκολεύονται να ανοίξουν το ταμείο και να πληρώσουν για το έργο μιας παλαιότερης, παραγνωρισμένης καλλιτέχνιδος. Προτιμούν να αγοράσουν ενός ακριβού – και της μόδας – καλλιτέχνη.

Και όσο για το μέλλον; «Το πρώτο βήμα έχει γίνει με την αναγνώριση του προβλήματος. Τώρα πρέπει να ξεκινήσουμε την πραγματική δουλειά για να έρθει η αλλαγή» υποστηρίζει η Mία Λοκς, επιμελήτρια του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στο Λος Αντζελες.